Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гватемаладағы Колумбияға дейінгі майя археологиялық ескерімі
Pre Columbian Maya archaeological site in Guatemala
Эль-Перу (сондай-ақ Вака деп белгілі), Колумбияға дейінгі майя археологиялық ескерімі, шамамен б.з.д. 500 жылдан б.з. 800 жылға дейінгі Преклассикалық және Классикалық мәдени кезеңдерде пайда болған. Бұл орын майя қала-мемлекетінің астанасы болды және Гватемаланың солтүстігіндегі Петен департаментіндегі Сан-Педро өзенінің жағасына жақын орналасқан. Эль-Перу Тикальдан батысқа қарай орналасқан.
El Perú (also known as Waka), is a pre Columbian Maya archeological site occupied during the Preclassic and Classic cultural chronology periods (roughly 500 BC to 800 AD). The site was the capital of a Maya city state and is located near the banks of the San Pedro River in the Department of Petén of northern Guatemala. El Perú is west of Tikal.
Зерттеу
Майя қаласы Вака' 1960 жылдары мұнай іздеушілермен қайта ашылды. 1970 жылдары Гарвард университетінің зерттеушісі Иан Грэм осы орындағы ескерткіштерді тіркеді. Ал 2003 жылы Оңтүстік методистік университетінен Дэвид Фрейдель және Сан-Карлос университетінен Эктор Эскобедо Вака' қаласын қазу жұмыстарын бастады.
The Maya city of Waka' was rediscovered by oil prospectors in the 1960s. In the 1970s Ian Graham, a Harvard researcher, documented monuments at the site. Then in 2003 David Freidel, of Southern Methodist University, and Héctor Escobedo, of the University of San Carlos, began to excavate Waka'.
Этимология
Бұл орынның ХХ ғасырда қайта ашылуымен "Эль-Перу" деп аталды. Осы орында анықталған және оқылған майя глифтері бұл орынның ежелгі атауы Вака' екенін көрсетті. Екі атау да қазіргі уақытта жиі қолданылса да, қолданыстағы карталарда "Эль-Перу" атауы басым. Жарияланған әдебиеттерде көбінесе "Эль-Перу Вака'" деген біріктірілген атау қолданылады.
The site was named "El Perú" when rediscovered in the twentieth century. Maya glyphs identified and deciphered at the site have indicated that the ancient name for the site was Waka'. While both names are currently used interchangeably, El Perú predominates on extant maps. In the published literature, a conflated name is generally used, El Perú Waka'.
Тарих
Теотиуакан мен майялардың арасындағы алғашқы тіркелген кездесу 378 жылы Вака'да, Тикальға келгенінен 10 күн бұрын болды. Бұл оқиға мезоамерикалық археологтар арасында «La Entrada» деп белгілі. Ерте классикалық кезеңнің бастапқы кезеңдерінде Вака' Тикальмен одақтас болды. Бірақ, кейін Вака' Тикальға қастық жасап, Калакмулмен саяси одақ құрды. Бұл одақты 7-ші ғасырдың соңынан 8-ші ғасырдың басына дейін билік еткен К'инич Балам («Күнбетті Яғуар»), Кан әулетінің сол кездегі астанасы Калакмулдан шыққан Таби ханымға үйленгені арқылы нығайтты. Бұл одақ Эль Перуді (К'инич Баламды) Калакмулмен және оның басшысы Юкном Ченмен әскери одақтастықта байланыстырған саяси амал болды. Кейін Таби ханымға «ix kaloomté» («императрица» немесе «соғыс басшысы») атағы берілді, бұл ежелгі майя мәтіндерінде қолданылатын жоғары дәреже. Юкном Чен бірнеше майя мемлекеттерін үлкен біртұтас мемлекетке біріктіруге тырысты. Вака'ның құлдырауының себебі, оның Калакмулмен одақтасуы болуы мүмкін. Тикальдің кейінгі классикалық кезеңде үзілістен кейін қайтадан күшеюінен соң, Калакмул оның әскери күшіне жеңілді. 732 жылы Калакмулдың билеушісі Юкном Ток' Кавиль, болжам бойынша Таби ханымның інісі, жеңіліске ұшырап, тұтқындалды және Тикальдің орталық алаңында құрбандыққа шалынды. Тикальдың билеушісі Йикин Чан Кавиль 743 жылы Вака'ны жеңді. Вака' Тикальдің қарауындағы мемлекетке айналды. Осы жеңістен кейін Йикин Чан Кавиль Вака'дан аспан жыланының мүсінін алып, Тикальге жеткізді. Роберт Шарердің сөзіне сәйкес, аспан жыланы Вака'ның қасиетті құдайы болуы мүмкін. Йикин Чан Кавильдің бұл әрекетінің куәлігі Тикальдің IV ғибадатханасында табылды. Бір жыл өткен соң ол Наранхоны жеңді. Вака' он жылдан кейін толығымен жойылды, бұл оқиғада К'инич Баламның мұрагері тұтқындалып, құрбандыққа шалынды.
The first recorded meeting between Teotihuacan and the Maya occurred at Waka' in 378, 10 days prior to their arrival at Tikal. This moment is known among Mesoamerican archaeologists as “La Entrada.” During the early phases of the Early Classic, Waka’ was allied with Tikal. Waka’, however, later betrayed Tikal and forged a political alliance with Calakmul. This alliance was solidified by K'inich Balam (“Sun Faced Jaguar”), who ruled from the late 7th century to the early 8th century and was married to Lady T'abi, a princess from Calakmul, capital of the Kan dynasty at the time. This union was a political maneuver that linked El Peru (K’inich Balam) to Calakmul and its leader Yuknom Cheen in a military alliance. Lady T’abi was later given the title ix kaloomté ("empress" or "warlord”), a high title used in ancient Maya texts. Yuknom Cheen was attempting to gather several Maya kingdoms into a larger polity. Waka's downfall was likely initiated by its alliance with Calakmul. Following Tikal's re emergence from its hiatus in the Late Classic, Calakmul fell to its military might. Calakmul's ruler Yuknoom Took' K'awiil, likely the brother of Lady T'abi, was defeated, captured, and sacrificed in Tikal's central plaza in 732. Tikal's ruler Yik'in Chan K'awiil defeated Waka' in 743. Waka’ was converted into a vassal state of Tikal. After this victory Yik'in Chan K'awiil took an image of a celestial serpent from Waka' and brought it to Tikal. According to Robert Sharer, the celestial serpent was possibly Waka's patron deity. Evidence for Yik'in Chan K'awiil's act can be found on Tikal's Temple IV. Not a year later he defeated Naranjo. Waka' was eventually destroyed a decade later, an event that included the capture and sacrifice of K'inich Balam's successor.
Сауда күші
Сауда күші ретінде Вака Сан-Педро өзеніне жақын орналасқан, ол Петеннен батысқа қарай ағып жатты. Вака сонымен қатар солтүстік-оңтүстік бағыттағы құрлық жолына қол жеткізді. Бұл жол Оңтүстік Кампече мен Петенді байланыстырды. Ваканың үлкен Майя астаналары Калакмул мен Тикальға жақын орналасуы оның сауда күшіне үлкен үлес қосты.
As a trading power, Waka' held proximity to the San Pedro River which flowed westward from the Petén. Waka also had access to a north–south overland route. This route connected south Campeche and the Petén. The close location to the dominant Maya capitals Calakmul and Tikal contributed to the trading power of Waka'.
Жақында ашылған жаңалықтар
Уакада майяның ежелгі мәдениетін түсінуге үлес қосатын бірнеше қабірлер жақында табылды. Ерекше маңыздысы – «Патшайымның қабірі». Бұл құрылымда әйелдің қалдықтары, көптеген қабірлік заттармен бірге табылған. Көңіл көтерерлік бір нәрсе – қан шығару құралдарының салтанатты шағаланың тікені түрінде болуы. Бұл зат тікелей адамның жыныс аймағымен байланысты болды және патшайымдардың жыныс мүшелерінен қан шығару рәсімдерін өткізгенін көрсетеді. Сонымен қатар, 18 метрлік пирамиданың орталық бөлігіндегі элиталық тұлғаға арналған қосымша қабір жақында табылды. 5,1 метр ұзындығы және 1,5 метр ені бар қабірдің ішінде нефриттік сыйлықтар, қабықшадан жасалған бұйымдар, керамикалық ыдыстар, 12 доп ойынының мүсіншелері, яғуардың табандары және байлықтың белгісі ретінде қолданылған Шығыс жоталары мен Тынық мұхитының жазықтарынан әкелінген тастар сияқты көптеген қабірлік заттар кездесті. Қабірдің шамамен 200-400 жылдар аралығындағы ерте мерзімі Уаканың Оңтүстік Майя жазықтарындағы ерте аймақтық маңыздылығын көрсетеді. Жақында Запоте Бобал жерінде жүргізілген зерттеулер осы жер мен Эль-Перу арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Эль-Перу Запоте Бобалға негізделген әулетке күшті әсер еткен болуы мүмкін.
A number of tombs have recently been discovered at Waka' that contribute to the understanding of past Maya culture. One that is particularly important is the “Queen’s Tomb.” This feature contains the remains of a female in a tomb containing a rich assortment of grave goods. Of particular importance is the presence of a bloodletting paraphernalia in the form of a ceremonial stingray spine. This object was in clear association with the individual's genital region, and indicates that royal women practiced genitalia bloodletting rituals. An additional tomb for an elite individual was recently found within an 18 meter tall pyramid located in the site's central core. The tomb's chamber, which is 5.1 meters long by 1.5 meters wide, contained a rich assemblage of grave goods, including jade offerings, shell artifacts, ceramic vessels, 12 ballgame player figurines, the paws of jaguar, and stones from the Eastern Highlands and the Pacific Lowlands, which were used as signs of wealth. The early date of the tomb, between c. 200 and 400, indicates Waka's early regional importance in the southern Maya lowlands. Recent research at the site of Zapote Bobal suggests a strong connection between that site and El Perú. It is possible that El Perú may have had a strong influence on the dynasty centered at Zapote Bobal.
Ерте классикалық
Ерте классикалық кезеңдегі Эль-Перу эмблемасы зооморфтық баспен байланысқан Ажау глифінен тұрады. Стенли Пол Гюнтердің пікірінше, бұл Чапа(х) логограммасына ұқсас. Гюнтер сондай-ақ, зооморфтық бас жүз аяқтының немесе жүз аяқты сияқты беті бар жаратылыстың бейнесі болуы мүмкін деп санайды. Бұл глифтің негізгі белгісі – "Вак". Гюнтер бұл сөздің жүз аяқтыны білдіруі мүмкін екенін айтады, бірақ бұрынғы майя білімінде оны қолдайтын дәлелдер аз.
The Early Classic period emblem glyph of El Perú consists of an Ajaw glyph connected to a zoomorphic head. According to Stanley Paul Guenter, this is similar to the Chapa(h)t logogram. Guenter also believes the zoomorphic head represents a centipede or creature with a face like a centipede's. The main sign of this glyph says Wak. Guenter says this could be a word used for centipede however there is little evidence for this in previous knowledge of Mayan.
15-ші стела
15-ші стела - тек майя глифтерінен тұратын ескерткіш. Стенли Гюнтер бұл стеланың 416 жылы жасалғанын анықтаған. Ескерткіште 4-ші ғасырдың ортасына дейінгі билеушілердің аттары тіркелген. Сондай-ақ, ескерткіште 378 жылдың қаңтар айында Сияж Кахк немесе Сияж Как' атты шетелдік соғыс басшысының Вака'ға қалай келгені туралы мәлімет бар. Эпиграф, майя танушы Дэвид Стюарттың пікірінше, бұл стела Сияж Кахк'тің Тикаль билігін басып алуға шамамен сегіз күн бұрын Вака' арқылы өтіп кеткенін көрсетеді.
Stela 15 is a monument containing only Maya glyphs. Stanley Gunter dates the stela to 416. The monument contains the names of rulers back until the mid 4th century. The monument also describes how a foreign war leader Siyaj K'ahk, or Siyaj K'ak' came to Waka' during January of 378. According to epigrapher David Stuart (Mayanist), this stela supports the idea of Siyaj K'ahk' traveling through Waka' roughly eight days before taking over Tikal's government.
16-шы стела
Stela 16 алғаш рет 1970-ші жылдардың басында Иан Грэм, ал кейін 2004 жылы Дэвид Фрайдель салған. 15-ші стеладан бірнеше метр қашықтықта табылған бұл ескерткіште Теотиуакан билеушілеріне ұқсас бас киімі мен патшалық киім киген адам бейнеленген. Ол оң қолында құс басты жездік, ал сол қолында орамды ұстап тұр. Дэвид Фрайдель бұл құс бастың "Қарғақұс" символы екенін айтады. Бұл атау Теотиуаканның белгілі бір патшасына және Сиядж Кахктың әкесіне қатысты қолданылған. Эпиграф Стенли Гюнтер 16-шы стеладағы майя жазуының бір бөлігін оқып, онда "өзінің туын Сиядж Кахк тасына орнатты" деп жазылғанын анықтады. Фрейдель бұл ескерткіштің Вака' арқылы саяхаттағаннан кейін көп жылдар өткен соғыс басшысының бейнесі екенін санайды.
Stela 16 was first sketched by Ian Graham in the early 1970s and later in 2004 by David Freidel. The monument, found a few yards away from Stela 15, shows a man wearing a headdress and royal outfit similar to rulers of Teotihuacan. The man holds a bird headed staph on his right and a bundle on his left. David Freidel suggests the bird head is a symbol for "Spearthrower Owl." This was one name used for a certain king of Teotihuacan, and the father of Siyaj K'ahk'. Epigrapher Stanley Guenter deciphered part of the Maya script on Stela 16 and believes it says "planted [his] banner stone, Siyaj K'ahk". Freidel thinks this monument is a depiction of the war leader many years after he had traveled through Waka'.
34-ші стела
Бұл стелада әйел бейнеленген, ол леди К'эбел деп танылады және әйел батыры ретінде сипатталады. Ол К'иних Б'алам II патшасының әйелі және Калакмул патшасы Юкном Ич'аак К'актың қызы болған. Стелла 1960 жылдары қарақшылармен табылған. Ол 692 жылға датырылған деп саналады. 34-ші стела алаңдардың бірінде орналасқан болуы мүмкін.
This stela portrays a woman identified as Lady K'abel who is described as a lady warlord. She was the wife of king K'inich B'ahlam II and daughter of the Calakmul king Yuknoom Yich'aak K'ak'. The stela was found by a looter in the 1960s. It is believed to be dated to 692. Stela 34 would have been situated in one of the plazas.
Кэбел ханымның қабірі
2004 жылы 650 және 750 жылдар аралығындағы қабір Хосе Амбросио Диас тапты. Бұл қабірде жоғары мәртебелі әйелдің дене қалдықтары сақталған. Қабірдегі жаде мөлшеріне байланысты ол патшалық қабір деп саналды. Археологтар қабір Леди К'эбелге тиесілі болуы мүмкін деп есептейді, себебі қабірдегі заттар 34-ші стеладағы оның суретімен ұқсас. Қабір басты аулада, бір ғимараттың астында табылды. Қабірдің ішінде құрбандықтар үшін қолданылған 23 ыдыс, моншақтар, қабықшалар және хуунал әшекейі болды. Бұл әшекей көбінесе ко'хау, бас киімдерге орналастырылған. Бұл бас киімдерді соғыс басшылары киген. Бұл әйелдің сол замандағы көптеген әйелдерден күшті болғанын көрсетеді. Археологтар бұл бас киімнің оның міндетті түрде соғыс басшысы болғанын білдірмейді дейді. Керісінше, ол шайқаста қолданылатын заттардың сақшысы болған болуы мүмкін.
In 2004 tomb, dating between 650 and 750, was discovered by José Ambrosio Díaz. This tomb holds the remains of a high status woman. The tomb was identified as a royal tomb due to the amount of jade. Archaeologists believe the tomb may belong to Lady K'abel because the items within the tomb are similar to the image of her on Stela 34. The tomb was found in the main courtyard, under a building. Within the tomb were 23 vessels used for offerings, beads, shells, and a huunal jewel. This jewel was often placed on ko'haws, helmets. These helmets were worn by war leaders. This suggests the woman was more powerful than most women of her time. Archaeologists do not believe this helmet necessarily means she was a war leader. It is more likely she was acting as a guardian of items used in battle.
Жерлеу No 39
2006 жылы Майдан директоры Мишель Рич және оның командасы 7 ғасырдың басында қайтыс болған деген болжаммен билеушінің құлаған қабірін тапты. #39 жерлеу орны "adosada" деп аталатын, алдыңғы платформа деп те белгілі O14 04 пирамидасында орналасқан. Қабір тас қабырғамен мөрленген, археологтарға оны алып тастауға бес күн уақыт кетті. Бұл қабірдегі заттардың ішінде суреттелген және өрнектелген сүйектер, мозаика, жаде, айналар, жылан тәрізді және қыштан жасалған мүсіндер бар. Осы жерлеу орнындағы заттардың құны бұл адамның патша болғанын көрсетеді. Бұл патша Муаан Бахламнан кейін және К’инич Бахлам II-ден бұрын билік еткен.
In 2006, Field Director Michelle Rich and her team discovered a collapsed tomb of a supposed ruler who died in the early 7th century. Burial #39 was located at pyramid O14 04 in the "adosada", also known as the front platform. The tomb was sealed by a stone wall which took the archaeologists five days to remove. The artifacts within this tomb include painted and carved bones, mosaics, jade, mirrors, snake like figurines, and ceramic figurines. The value of the items within this burial suggest the individual was a king. The king ruled after Muwaan Bahlam and before K'inich Bahlam II.
Майяның жауынгер патшайымы
2012 жылдың қазан айында осы жерде маңызды майя патшайымының қабірі мен қалдықтары табылды. Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінің профессоры Дэвид Фрайдель басқарған қазба жұмыстары барысында қаланың негізгі пирамидалық ғибадатханасында қабір ашылды және ол 672-692 жылдар аралығында Вак патшалығының әскери билеушісі Леди Ка’бельге тиесілі екені анықталды. Ішіндегі дене әртүрлі сыйлықтармен бірге жерленген, олардың ішінде "керамикалық ыдыстар, жаде зергерлік бұйымдар, тас мүсіндер және иінтірек сияқты пішінде ойылған кішкентай алабастр құмыра, одан қарт әйелдің бас және қолдары ойылған" болды. "Бейнелер Ізапа стеласы 8-мен керемет ұқсастықтарға ие болғанымен, Эль-Перу алтарының мәтіні төртжапырақ пішінді белгінің мағынасын ашады, оны ту йоль ахк деп сипаттайды, яғни 'тасбақаның жүрегінде' немесе 'тасбақаның есігінде', бұл жүгері құдайының қайта тууы туралы жаратылыс мифіне сілтеме жасайды".
In October 2012, the suspected tomb and remains of an important Maya queen were discovered at the site. During excavations led by David Freidel of Washington University in St. Louis uncovered a tomb in the city's main pyramid temple and it was identified as belonging to Lady Ka’bel, the military ruler of the Wak kingdom between AD672 and 692. The body inside was buried with various offerings, including “ceramic vessels, jade jewellery, stone figurines, and a small alabaster jar carved in the shape of a conch shell, out of which the carved head and arms of an old woman emerge”. "While the imagery bears remarkable similarities to that of Izapa Stela 8, the text of the El Peru altar elucidates the significance of the quatrefoil, describing it as tu yol ahk, 'at the heart of the turtle' or 'in the portal of the turtle', a reference to the creation narrative of the Maize god's rebirth".
Қазіргі Перу
Уака жалпы жұртқа ашық болғанымен, саяхат етуге қиын жер. Ол Лагуна-дель-Тигре ұлттық паркінің (Мая биосфералық қорығының бір бөлігі) биік жартасында, Сан-Педро өзенінен солтүстікке қарай алты шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл орынға Флорес қаласынан (Мундо-Мая халықаралық әуежайы бар ең жақын қала) қиын жолмен жетуге болады.
While open to the public, Waka' is a difficult site to get to. It sits atop an escarpment in the Laguna del Tigre National Park (part of the Maya Biosphere Reserve), six kilometers north of the San Pedro River. The site can be reached via an arduous route from Flores, the closest town with an airport (the Mundo Maya International Airport).