Кіріспе

Швецияның ресми азшылық тілдерінің шолуы

1999 жылы Швецияның Азшылық тілдер комитеті бес тілді ресми азшылық тілдер деп жариялады: фин тілі, саам тілдері, романи, идиш және меэнкieli (Торнедаль фин тілі). Швед тілі Швециядағы коммерциялық және мәдени өмірде үстемдік танытады, бірақ 2009 жылы жаңа тіл заңы күшіне енгенге дейін елдің ресми тілі деп танылмады. Бұл заңдық мәртебеге қажеттілік ұзаққа созылған пікірталас тақырыбы болды және 2005 жылы ұсынылған заң жобасы шамалы айырмамен жеңіліске ұшырады. Азшылық тілдер олардың тілдік қауымдастықтарының мәдени және тарихи мұрасын қорғау мақсатында заңды түрде мойындалды. Осы негізде бұл қауымдарға өз тілінде мектепте оқыту және мемлекеттік органдармен қарым-қатынаста оны қолдану сияқты белгілі бір құқықтар берілді.

Қосылу критерийлері

Бұл 1997 жылы аймақтық немесе азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық хартаның нұсқауларының ықпалымен азшылық тілдері комитеті белгілеген талаптар. Тілге ресми азшылық мәртебесі берілуі үшін ол Швецияда ұзақ уақыт бойы қолданылып келген болуы керек. Нақты сан жарияланбаған, бірақ сарапшылар бағалауынша, 100 жыл – осы мәртебеге ие болған және болмаған тілдерге сүйенгенде, ақылға қонымды сан. Швецияға ірі көші-қон Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана басталды, сондықтан қазір Швецияда көптеген адамдар сөйлейтін көптеген тілдер, оның ішінде араб және парсы тілдері, тізімнен шығарылды. Сондай-ақ, тілді белгілі бір географиялық аймақта тұратын көптеген адамдар қолдануы керек. (Бұл талап рома және идиш тілдері үшін ескерілмеді.) Сонымен қатар, ресми азшылық тілі мәртебесін беру, оны қолданушыларға мәдени пайда әкелуі шарт. Швед тілінің кіргізілмеуі де осы себеппен болған болуы мүмкін. Ол 18 ғасырдан бері тарихы бар бірегей тіл болғамен, швед мәдениетінде жеткілікті деңгейде орныққан деп саналды. Ортақ мәдениет – қосылудың тағы бір шарты.

Фин тілі

Фин тілінде Швецияда XIII ғасырда (сол кездегі провинциялық) шекаралар салынғаннан бері қолданылып келеді. Швецияда Финляндияға және одан қоныс аудару үнемі маңызды болып келген. Екі тіл де әртүрлі тілдік отбасыларға жататындықтан, оларды көршілес тілдер – норвег және дания тілдерінен айыру оңай. Бүгінде Швецияда фин тілінде сөйлейтіндердің саны 460 000-нан асып кеткені есептеледі. Көптеген қазіргі шведтер толық немесе аралас фин тегінен болса да, көптеген екі тілді адамдар үшін швед тілі практикалық тұрғыдан негізгі тіл болып табылады. Фин және Меэнкieli тілдері Гелливаре, Хапаранда, Кируна, Паяла және Оверторнеа муниципалитеттерінде, сондай-ақ олардың жақын маңайында қолданылуы мүмкін. 2007 жылдың 11 желтоқсанында Фин телерадиокомпаниясы YLE Швецияның Уппсала қаласында қалалық қызметкерлерге фин тілінде сөйлеуге тыйым салынғанын, тіпті үзіліс кезіндегі әңгімелерге де тыйым салынғанын хабарлады. Қалалық кеңес пен муниципалдық кәсіподақ арасындағы келісімге сәйкес, ресми жұмыс тілі швед тілі болып табылады және екі қызметкерге ортақ жұмыс орындарында немесе демалыс бөлмелерінде бір-бірімен фин тілінде сөйлесуге рұқсат етілмеді. Теңдік жөніндегі омбудсмен бұл жағдайда тыйым салудың дұрыс екенін мәлімдеді.

Жағдай

Меэнкьели (Торнионлааксонсуоми деп те аталады, сондай-ақ Торнедальдік тіл деп те танылады) Солтүстік Швециядағы халықтың арасында қолданылады. Бұл тіл фин тілімен тығыз байланысты және өзара түсіністік болып табылады, кейде оның диалектісі саналады, және швед тілінен көптеген сөздер алынған. Әсіресе Финляндияда Меэнкьелиді жеке тіл ретінде қарастыру лингвистикалық негізге емес, тіл саясатына байланысты деп есептеледі (Норвегиядағы ұқсас жағдай үшін Квен тіліне қараңыз). Швецияда осы тілді білетін адамдардың саны 30 000-ға жуық.

Сами тілдері

Швецияда саам тілдері бес тығыз байланысты урал тілдерін қамтиды: луле, солтүстік, пите, оңтүстік және уме саам тілдерін. Бірақ елде олар көбінесе «самиска» деген бір тіл ретінде аталады. Швецияда саам тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі (61%) солтүстік саам тілінде сөйлейді, одан кейін оңтүстік саам тілінде (22%) және луле саам тілінде (17%) сөйлейді. Пите және уме саам тілдері – өте сирек сөйленетін, жоғалу қаупі төнген тілдер. Азшылық тілі ретінде саам тілі ресми тіл болып табылады және оны мемлекеттік органдарда, соттарда, балабақшаларда және қарттар үйлерінде, оның ең көп таралған муниципалитеттерінде пайдалануға болады.

Рома

Рома тілі, рома халқының тілі, Швецияда 16 ғасырдан бері сөйленіп келеді. Бүгінде Швецияда шамамен 9500 адам осы тілде сөйлейді. Оның географиялық орталығы жоқ, бірақ тарихи маңызы зор деп есептеледі.

Идиш тілі

Идиш – ашкеназ (Орталық және Шығыс Еуропа) яһудилерінің ежелгі тарихынан бері қолданылып келе жатқан ортақ тілі. Алғашқы яһудилерге Швецияда тұруға 18 ғасырдың соңында рұқсат берілді. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, Швециядағы еврей халқының саны шамамен 20 000 адамды құрады. Олардың 2000–6000-ы әртүрлі есептер мен сауалнамаларға сәйкес, кем дегенде идиш тілін біледі. Тіл білімі маманы Микаэль Парквалл олардың арасындағы ана тілінде сөйлейтіндердің санын 750–1500 деп бағалаған. Бүгінде Швецияда идиш тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі ересектер, ал олардың басым бөлігі – қарт адамдар деп есептеледі. Sveriges Jiddischförbund (Швецияның идиш қауымдастығы) ұйымы идиш тілінде сөйлейтіндердің ұлттық бас ұйымы болып табылады және Борас, Гетеборг, Стокгольм және Мальмё қалаларында төрт жергілікті бөлімшесі бар. 1976 жылдан бері белсенді қызмет етіп келеді, ал бұрын Стокгольмдегі бөлімшесі Sällskapet för jiddisch och jiddischkultur i Sverige (Швециядағы идиш және идиш мәдениеті қоғамы) деп аталатын, қазіргі Стокгольмдегі бөлімшенің атауы да осылай. Рома және идиш тілдері ел бойынша азшылық тілдер мәртебесіне ие және оларды сақтауға қатысты мемлекеттік міндеттемелермен қамтылған.

Анықтамалар мен ескертулер

Sveriges officiella minoritetsspråk, Svenska språknämnden 2003 жыл. (Швед тілінде) Ұлттық азшылықтар мен азшылық тілдері, Integrations och jämställdhetsdepartementet, Ақпараттық материал IJ 07.07e, 2007 жылдың 13 шілдесі.