Кіріспе

Аумақтың халқының аз бөлігінде сөйленетін тіл. Азшылық тілі – аумақтың халқының аз бөлігінде сөйленетін тіл. Мұндай адамдар тілдік азшылықтар немесе тілдік топтар деп аталады. Халықаралық жағынан мойындалған 196 тәуелсіз мемлекет (2019 жылғы мәлімет бойынша) және дүние жүзінде шамамен 5000-7000 тілдің болғандығы ескерілсе, көптеген тілдер олар қолданылатын әрбір елде азшылық тілі болып табылады. Кейбір азшылық тілдері бір уақытта ресми тілдер де болуы мүмкін, мысалы, Ирландиядағы ирланд тілі немесе Боливияның көптеген жергілікті тілдері. Сонымен қатар, кейбір ұлттық тілдер де, егер олар мемлекеті жоқ ұлттың тілі болса, көбінесе азшылық тілі деп есептеледі.

Анықтамалар

"Азшылық тіл" дегеніміз не екені туралы ғылыми консенсус жоқ, себебі тілдерді "азшылық тіл" деп жіктеу үшін әртүрлі стандарттар қолданылған. Оуэнс (2013) бойынша, азшылық тілдерін анықтау әрекеттері, әдетте, бірнеше санатқа бөлінеді:
Демографиялық анықтамалар: "Азшылық тілдер – бұл белгілі бір аймақта басқа топтарға қарағанда аз сөйлейтін тілдер." Тілдік жағынан әртүрлі аймақтарда бұл ең үлкен тілдік қауымдастықтың сол аймақтың жалпы халқының 50% -ынан кем болуы мүмкін ("көпшілік тіл" емес, "көпшіліктің тілі"). Мысалы, де Врис (1990) сол кезде Камерунның ең ірі тілдік тобы – Фангтің Камерун халқының 19% ғана құрағанын және сол себепті елдегі азшылық екенін атап өтті.
Әлеуметтік-саяси анықтамалар: "Азшылық тілдер – бұл халықтың өзінің азшылық тілі деп қабылдайтын тілдер" немесе тілдік азшылық өкілдері өз тіліне қауіп төндіріліп отыр деп сезінетін тілдер. Мұндай анықтамалардың бірнеше кемшілігі бар: олар субъективті, саяси және құқықтық институттарды оларды ресми мойындауға шақыру үшін саяси науқандарда қолданылады және евроцентризмге ұшырайды.
Этноәлеуметтік анықтамалар: Аллард (1984) "азшылық тіл" анықтамасын төрт критерий негізінде ұсынды: "өзін-өзі жіктеу, ортақ шығу тегі, тілге байланысты ерекше тілдік, мәдени немесе тарихи ерекшеліктер, тілдік топтардың өзара әрекеттесуінің әлеуметтік ұйымдастырылуы, нәтижесінде топ азшылық позициясына түседі". Оуэнс (2013) бұл критерийлердің "пайдалы" екенін атап өтті, бірақ іс жүзінде көптеген ұсынылған "азшылық тілдер" бір мезгілде барлық төрт критерийді де қанағаттандыра алмайды; мысалы, ұсынылған тілдік азшылықтың кейбір мүшелері онымен өзін-өзі сәйкестендірмейді немесе барлық басқа мүшелермен ортақ шығу тегін талап етпейді. Сонымен қатар, тілдік азшылықтың (саяси) азшылыққа айналуына әлеуметтік ұйымдастырылуы түрлі себептермен проблемалық болып табылады, мысалы, қоғамдағы саяси үстемдік тілдік топтың саяси шеттетуге ұшыраған топтан көп болуы. Мысалы, Оуэнс француз Алжиріндегі француз тілді отарлаушылардың (пид-нуарлардың) демографиялық азшылық екенін, бірақ араб тілді көпшілік халықты (қабылдар сияқты бербер тілді топтармен бірге) шеттетуге ұшыратқанын айтты, бұл жағдайда қай тілді "азшылық тілі" деп қарастыру керек деген сұрақ ашық қалды.

Канада

Канадада "азшылық тілі" термині Канада Конституциясында, Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы хартиясының 23-бабының жоғарысындағы тақырыпта қолданылады, ол ресми тілдес азшылық қауымдастықтарына білім алу құқығын кепілдейді. Канадада "азшылық тілі" термині әдетте белгілі бір провинцияда немесе аумақта кем сөйленетін ресми тілді білдіреді (яғни, Квебекте ағылшын тілі, басқа жерлерде француз тілі).

Саясат

Азшылық тілдері түрлі себептермен ұлттар ішінде маргинализацияға ұшырауы мүмкін. Оларға сөйлейтіндер санының салыстырмалы түрде аз болуы, сөйлейтіндер санының азаюы және осы сөйлейтіндердің мәдениетсіз, примитивті екені немесе азшылық тілі үстем тілдің диалектісі деген кең таралған пікірлер жатады. Азшылық тілдерді қолдау кейде сепаратизмді қолдау ретінде қарастырылады, мысалы, Ұлыбритания және Франциядағы кельт тілдерінің қайта жаңғыруы (ирланд, уэльс, шотланд гаэль, мэнктік, корн және бретон тілдері). Үстем мәдениет иммигранттардың азшылық тілдерін пайдалануды бірлікке қауіп деп қарастыруы мүмкін, бұл мұндай қауымдастықтардың үлкен мәдениетке интеграцияланбағанын көрсетеді. Бұл екі қауіп те көпшілік тілді қолданушыларды қанағаттандырмау тұжырымдамасына негізделген. Көбінесе бұл саяси жүйелер осы тілдерде қолдау көрсетпеу арқылы (мысалы, білім беру және құқық қорғау салаларында) күшейе түседі. Көпшілік тілдерді білушілер көптеген курстар арқылы азшылық тілдерін үйрене алады. Азшылық тілдерді оқыған студенттердің көпшілігі азшылық қауымдастығының тілімен қайта байланысқа түскендер ме, әлде оны тануға тырысқандар ма – белгісіз.

Дау

Көпшілік тілдерді білдіретін мемлекеттің ресми тілдерді қорғауы, азшылық тілдерді сөйлейтіндердің адам құқықтарын бұза ма деген тұрғыда пікірлер екіұшты. 2013 жылдың наурыз айында БҰҰ-ның азшылықтар мәселелері жөніндегі тәуелсіз сарапшысы Рита Изсак: «Тілдік азшылықтардың құқықтарын қорғау – адам құқықтары бойынша міндеттеме, сондай-ақ жақсы басқарудың, шиеленістер мен қақтығыстардың алдын алудың және тең, саяси және әлеуметтік тұрақты қоғамдар құрудың маңызды бөлігі» деді. Мысалы, Словакияда 1995 жылы қабылданған «Тіл заңы» венгр қауымдастығы тарапынан кемсітушілікке толы және өңірлік немесе азшылық тілдерін қорғау жөніндегі Еуропалық хартаға қайшы деп есептеледі. Көпшілік словактар болса, азшылық тілдерді сөйлейтіндердің құқықтары Еуропаның ең жоғары стандарттарына сәйкес кепілдендірілгенін және мемлекеттік тілдің басымдық мәртебесіне ие болуында кемсітушілік жоқ деп санайды. «Тіл заңында» «Словак тілі Словакия Республикасы аумағында қолданылатын басқа тілдерге қарағанда басымдыққа ие» деп жазылған. 2009 жылғы түзетуге сәйкес, мемлекеттік тілдің басымдық мәртебесін қорғайтын ережелерді бұзу үшін 5000 еуроға дейін айыппұл салынуы мүмкін. Мысалы, дүкен немесе кәсіпорынның атауы белгі тақтасында алдымен азшылық тілінде, содан кейін ғана словак тілінде көрсетілсе, немесе екі тілдегі мәтінде азшылық тіліндегі бөлік словак тіліндегіге қарағанда ірі әріптермен жазылса, немесе ескерткіштегі екі тілдегі мәтін азшылық тілінен басым тілге аударылса (керісінше емес), немесе мемлекеттік қызметкер немесе дәрігер, жергілікті қауымдастықта азшылық тілде сөйлейтін азаматпен азшылық тілінде сөйлес, егер аталған қауымдастықта азшылық тілде сөйлейтіндердің үлесі 20%-дан кем болса, айыппұл салынуы мүмкін. Ым тілдері көбінесе нақты тілдер ретінде мойындалмайды, бірақ олардың дербес тілдер екенін дәлелдейтін көптеген зерттеулер бар. Көмекші тілдерді қолданушылар да олардың танылуы үшін күресіп келеді. Олар негізінен екінші тіл ретінде қолданылады және ана тілінде сөйлейтін адамдары аз.

Сандық шектер

Бельгия: 1830 жылы Бельгия құрылғаннан бастап үкімет француз тілін жалғыз ұлттық тіл ретінде қолдады. Фламандтар деп аталатын голланд тілінде сөйлейтін маргиналданған қауым Фламанд қозғалысы арқылы біртіндеп өзін-өзі эмансипациялауға қол жеткізді, ал 1898 жылы «Теңдік заңы» (Gelijkheidswet) алғаш рет сот ісінде голланд тілін француз тілімен тең деп мойындады (құқықтық құжаттарда). 1919 жылы негізінен неміс тілінде сөйлейтін Эупен-Мальмеди аймағының Бельгияға қосылуы неміс тілін жергілікті азшылық тілі ретінде тану үшін күштердің бірігуіне әкелді. 1930 жылға қарай бельгиялық азаматтар өздерінің ана тілінде муниципалитеттердегі билік органдарымен қарым-қатынас жасай алатыны туралы шартты келісімге келді, егер ол тіл сол муниципалитетте көпшілік тіл болса. «Әкімшілік мәселелерде тілдерді қолдану туралы 1932 жылғы 28 маусымдағы заңға» (Wet van 28 juni 1932 op het gebruik van de talen in bestuurszaken Loi du 28 juin 1932 relative à l'emploi des langues en matière administrative) сәйкес, егер муниципалитет халқының кемінде 30% азшылық тілін меңгерсе, Бельгияның муниципалитеттері «екі тілді» деп есептелді, бұл тілдік азшылыққа белгілі бір құқықтар берілгенін білдірді. Бұл көрсеткіштерді анықтау үшін тілдік санақ (таланттеллинг) жүргізілді. 1846 жылы өткізілген алғашқы санақ тіл білушілер саны бойынша ғылыми тұрғыдан сенімді деп саналды; алайда, 1886 жылғы екінші тілдік санақтан бастап санақтың әдістемесі өзгерді, азаматтарды француз тілін білуі туралы хабарлауға қысым артты, алдамшылықтың көптеген жағдайлары анықталды және нәтижелердің сенімділігі ғалымдар мен фламанд белсенділері тарапынан күмәндануға түсті. Мысалы, 1933 жылғы тергеу 1930 жылғы санақ өткізілген 23 тілдік шекаралық муниципалитеттердің 22-сінде нәтижелер дұрыс емес екенін көрсетті, және әрбір жағдайда дұрыс емес нәтижелер француз тілін жақтады; сонымен қатар, нәтижелердің дұрыстығын тексеруге тағайындалған кейбір «тіл инспекторлары» өлім туралы угрозалар алды. Санақтың құқықтық салдары ретінде бұрын тек голланд тілінде сөйлейтін муниципалитеттер екі тілді немесе тіпті француз тілінде сөйлейтін муниципалитеттерге айналды, бұл Брюссельдің французшалануын одан әрі ынталандырды. 1947 жылғы ең даулы тілдік санақ фламандтардың наразылығын тудырып, кейіннен даулы тілдік санақтарды жоюға әкелді. Соңында, бельгиялық тілдік шекара 1963 жылы бекітілді. Тілдік мүмкіндіктері бар қалған 27 муниципалитет Бельгия саясатындағы дау-дамайдың себебі болып табылады, олар 1997 жылғы Питерс директивасының түсіндірілуі мен заңдылығына баса назар аударады, онда бұл мүмкіндіктер уақытша шаралар болып саналады және голланд тіліндегі аймақтағы француз тілді азшылықтар голланд тілін жеткілікті меңгергеннен кейін жойылуы керек. Солтүстік Македония: 2001 жылғы 13 тамыздағы Охрид келісімі Солтүстік Македонияның ресми тілдерін өзгерту ережелерін қамтыды, егер халықтың 20% -дан астамы сөйлейтін тіл мемлекеттік және муниципалдық деңгейде македон тілімен бірге ресми тілге айналды. 2002 жылдан бастап тек албан тілі мемлекеттік деңгейде және кейбір муниципалитеттерде ресми тіл ретінде танылды. ), Украинада (170 000 адам сөйлейді). Македон тілі – Греция мен Болгарияда азшылық тілі ретінде танылмайды. Польша тілі – Чехияда танылған азшылық тілі (51 000 адам), бірақ Литвада ресми түрде танылмаған азшылық тілі. Румын тілі: Румынияда ресми және Сербияның Воеводина провинциясында бірге ресми тіл (30 000 адам), бірақ Сербияда ресми мәртебесі жоқ, онда тағы 5300 адам осы провинциядан тыс жерде тұрады. Ескерту: Ethnologue Сербияда 250 000 румын тілінде сөйлейтіндер бар деп бағалайды. Бұл тілдің азшылықтары Солтүстік-Батыс Болгарияда (шамамен 10 566 адам сөйлейді) және Украинада (шамамен 450 000 адам сөйлейді). Орыс тілі: Ресейде ресми, Беларусь пен Қазақстанда бірге ресми тіл. Эстония мен Латвияда ресми мәртебесі жоқ, бұл Ресейдің Кеңес Одағы кезінде басымдыққа ие болғаннан кейін тарихи себептермен болуы мүмкін. (Соңғы екі елдегі халықтың 25% -дан астамы орыс тілінде сөйлейді). Серб тілі: Сербияда ресми, Босния мен Герцеговинада және Косовода ресми тіл. Бұл тіл Черногория, Хорватия, Солтүстік Македония, Венгрия, Словакия, Чехия және Румынияда азшылық статусына ие. Черногориядағы азшылық мәртебесі даулы, өйткені халықтың көпшілігі (63,49%) серб тілін өз ана тілі деп жариялады. Серб тілі 2007 жылға дейін Черногорияның ресми тілі болды, ол кезде Черногория жаңа конституцияны ратификациялады. Түрік тілі: Түркияда, Түрік Республикасы мен Кипрде ресми, Кипрде бірге ресми тіл. Босния мен Герцеговина, Хорватия, Солтүстік Македония, Грекия, Косово, Ирак және Румынияда азшылық мәртебесі бар. Бұл елдерден басқа, ана тілі болғандардың саны Болгарияда (халықтың 8,4%) және Сирияда (үшінші ең көп қолданылатын тіл), бірақ бұл тілдің азшылық тілі мәртебесі жоқ.

Сот іс-әрекеттері

Alexander v. Sandoval
Arsenault Cameron v. Prince Edward Island: 2000 жылы Канада Жоғарғы Сотының шешімі, онда Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының 23-бабына сәйкес, Принс-Эдуард аралындағы Саммерсайд қаласындағы француз тілді азшылықтың ерекше жағдайында, шамамен 49-155 оқушысы бар франкофон ата-аналар балаларын 57 шақырым қашықтықтағы басқа франкофон мектебіне автобуспен тасымалдаудың орнына, қала ішінде француз тіліндегі бастауыш мектепке құқылы екендігі анықталды. Casimir v. Quebec (Attorney General)
Charlebois v. Saint John (City)
Devine v. Quebec (Attorney General)
Doucet Boudreau v. Nova Scotia (Minister of Education)
Gosselin (Tutor of) v. Quebec (Attorney General)
Katzenbach v. Morgan
Mahe v. Alberta
R. v. Beaulac
Société des Acadiens v. Association of Parents