Кіріспе
Шотландиялық сот үкімі (Not proven, gun dearbhadh) – Шотландиядағы сотқа қолжетімді үкім. Шотландия заңына сәйкес, қылмыстық іс үш үкімнің бірімен аяқталуы мүмкін: айыпты («күнәлі») және екі ақталым үкімі («дәлелденбеген» және «күнәсіз»). 1728 жылы адам өлтіру ісінде қазылар алқасы күдіктіні «күнәсіз» деп жариялауда «өзінің ежелгі құқығын» пайдаланды. Уақыт өте келе, «күнәсіз» үкімі шотландтық қазылар алқасы арасында кеңінен қабылданып, қорғаушы адвокаттардың ынтасымен қолданыла бастады. Ақырында ол ақталымның негізгі үкімі ретінде «дәлелденбеген» үкімін ығыстырды. Бүгінде қазылар алқасы «күнәсіз» немесе «дәлелденбеген» үкімін шығара алады, екеуінің де заңдық әсері ақталымды білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл үкім «күнәсіз» үкіміне ұқсас болғанымен, қазіргі уақытта «дәлелденбеген» үкімі әдетте қазылар алқасы күдіктінің кінәлі екеніне сенгенімен, мемлекеттік айыптау органы жеткілікті дәлел ұсынбаған жағдайда қолданылады. Шотландия заңы дәлелдердің расталуын талап етеді; бір куәгердің көрсетуі, қаншалықты сенімді болса да, айыпталушыға қарсы айыпты дәлелдеуге немесе маңызды немесе шешуші фактіні анықтауға жеткіліксіз. Шотландияда сэр Уолтер Скотттың «бастарлық үкім» деп атаған осы үкімді жоюға әрекеттер жасалды. 1827 жылы Селкирк сотының шерифі болған Скотт өзінің күнделігінде: «Қазылар алқасы «дәлелденбеген» үкімін шығарды. Бұл бастарлық үкім» деп жазды. 2023 жылғы сот реформасының аясында «дәлелденбеген» үкімді жою ұсынылып отыр.
Not proven (, gun dearbhadh) is a verdict available to a court of law in Scotland. Under Scots law, a criminal trial may end in one of three verdicts, one of conviction ("guilty") and two of acquittal ("not proven" and "not guilty"). In 1728, the jury in a murder trial asserted "its ancient right" to declare a defendant "not guilty". Over time, the "not guilty" verdict regained wide acceptance and use amongst Scots juries, with the encouragement of defence lawyers. It eventually displaced "not proven" as the primary verdict of acquittal. Nowadays, juries can return a verdict of either "not guilty" or "not proven", with the same legal effect of acquittal. Although historically it may be a similar verdict to not guilty, in the present day not proven is typically used by a jury when there is a belief that the defendant is guilty but The Crown has not provided sufficient evidence. Scots law requires corroboration; the evidence of one witness, however credible, is not sufficient to prove a charge against an accused or to establish any material or crucial fact. In Scotland, there have been attempts to abolish what Sir Walter Scott famously called that bastard verdict. In 1827, Scott, who was sheriff in the court of Selkirk, wrote in his journal that "the jury gave that bastard verdict, Not proven. It is proposed to remove the not proven verdict as part of a 2023 judicial reform.
Тарих
XVII ғасырдың басында Шотландиядағы қазылар алқасының қалыпты тәжірибесі "кінәлі, кінәлі және сотталған" немесе "таза, кінәсіз және ақталған" деген үкім шығару болды. Бұл 17 ғасырдың соңында өзгерді, сол кезде қазылар алқасының міндеті "айыпталушыға тағылған фактілер дәлелденді ме, жоқ па, оны анықтауға" дейін шектелді, ал судья осы шешімге сүйене отырып, айыпталушы кінәлі ме, жоқ па, дегенді анықтады. Тарихшылар арасында осы өзгеріс неге болғаны туралы пікірталас бар. Дэвид Юм мен Хьюго Арно бұл діни қуғын-сүргінге байланысты болды деп санайды. Корольдік билік келісімшілерді қуғынға түсірді, бірақ халықтың қолдауы сотта оларды айыптауды мүмкінсіз етті. Қазылар алқасының билігін шектеу үшін шотланд судьялары қазылар алқасының рөлін тарылтты: енді қазылар алқасы айыпталушының "кінәлі" немесе "кінәсіз" екенін жарияламайтын, оның орнына нақты фактілік айыптаулардың "дәлелденгенін" немесе "дәлелденбегенін" шешетін, ал судья содан кейін айыптау туралы шешім қабылдайтын.
"Кісі кінәлі емес" деген ұғымды қайта енгізу
1728 жылы Финхейвеннің Карнегиінің Стратмор графына қатысты кісі өлтіру ісінде қорғаушы адвокаты (Роберт Дундас) қазылар алқасын, нақты дәлелдер болғанына қарамастан, айыпталушыны "күнәсіз" деп танудың ежелгі құқығын қайта бекітуге көндірді. Заң бойынша қазылар алқасы тек фактілерді қарап, дәлелдерге сүйене отырып, "дәлелденді" немесе "дәлелденбеді" деген үкім шығаруға міндетті болды. Яғни, олардың пікірінше, айыпталушы графты өлтіргенін дәлелдейтін нақты мәліметтер болу керек еді. Карнеги графты өлтіргені анық болғанмен, оның мұраты солай болмағаны да белгілі болды. Егер қазылар алқасы "дәлелденді" деген үкім шығарса, судья Карнегиді кісі өлтіруге кінәлі деп тағайындауға мәжбүр болар еді, ал мұндай қылмыс үшін жаза – асылу. Мұндай нәтижеге жол бермеу үшін қазылар алқасы тек фактілермен ғана шектеліп қоймай, істің барлық жайттарын қарастырып, "ежелгі құқығына" сүйене отырып, "күнәсіз" деген үкім шығарды. "Күнәсіз" үкімінің қайта енгізілуі 17 және 18 ғасырлардағы қазылар алқасының өкілеттігін күшейтуге бағытталған үлкен қозғалыстың бір бөлігі болды. Мысалы, 1670 жылы Уильям Пенннің ісінде ағылшын қазылар алқасы заңға қайшы үкім шығару құқығын алды (бұл қазылар алқасының шешімін жою деп аталады), ал 1735 жылы Нью-Йоркте Джон Питер Зенгердің ісінде қазылар алқасының шешімі баспасөз бостандығының негізгі құқығы болып қалыптасуына ықпал етті. Заң ғалымы Иан Уиллок 1728 жылғы істің "қылмыстық қазылар алқасының толық жойылуына әкелуі мүмкін болатын үдеріске тоқтау салған маңызды оқиға" деп бағалайды. 1975 жылы Шотландиядағы Томсон комиссиясы (Лорд Томсон төрағалық етті) үш үкім жүйесін сақтап қалуды ұсынды. Шотландия үкіметі 1994 жылы "дәлелденбеді" деген үкімді жою мүмкіндігін қарастырды. "Дәлелденбеді" үкімін жоюға жасалған сәтсіз әрекеттерді 1969 жылы Дональд Дьюар, 1993 жылы Джордж Робертсон (Аманда Даффиге қатысты сот шешіміне байланысты) және 1995 жылы Брагар лорды Макули Парламентте жасады. Реформаны қолдаушылар "дәлелденбеді" үкімінің судья немесе қазылар алқасы айыпталушыны кінәлі деп табуға жеткілікті дәлелдер таппаған жағдайда, бірақ оның кінәсіздігіне толық сенімді болмағандықтан "күнәсіз" деген үкім шығару үшін қолданылатын ақтау ретінде қарастырылатынын айтады. Яғни, судья немесе қазылар алқасы күдіктінің кінәсіз екеніне толық сенімді емес, бірақ оның кінәлі екенін "нақты күмәнсіз" дәлелдеу мүмкін болмады. 2023 жылдың сәуір айында Шотландия үкіметі "Құрбандар, куәгерлер және әділет реформасы" заң жобасын жариялады, егер қабылданса, ол "дәлелденбеді" үкімін жояды.