Кіріспе

4 ғасырдағы Иерусалим епискобы, кейінгі патриарх Макарий I (Μακάριος Α' Ἱεροσολύμων Makarios I Hierosolymōn); Созоменнің айтуынша, 312 жылдан 335 жылға дейін Иерусалим епискобы болды. Ол православие және католик шіркеулерінде әулие ретінде танылған. Афанасий ариандыққа қарсы айтқан сөздерінің бірінде Макарийді "апостолдық адамдардың адал және қарапайым мінезінің" үлгісі ретінде еске алады. 312 жылы Макарийдің епископтыққа тағайындалған күні Евсевий Кесариялықтың хроникасының Иероним нұсқасында кездеседі. Шамамен 325 жылы ол Константин I-нің анасы Елена Августамен бірге Иерусалимде Исаның құдайлық азаптарының реліквилерін, соның ішінде Назареттен келген Исаның айқышқа ілінген деп саналатын айқышын іздеді. Евсевийдің сөзіне қарағанда, Константин Иерусалимдегі Киелі қабір базиликасын салу туралы оған ұзақ хат жазған: «Құтқарушымыздың рақымы соншалық, тілдің күші жетпейтіндей керемет жағдайды сипаттау қиын. Оның ең қасиетті азаптарының ескерткіші, көп бұрын жерге көмілген, содан кейін ұзақ жылдар бойы белгісіз болып қалған, енді жауларынан азат болған қызметшілеріне қайта көрінуі – бұл шынымен таң қалдырарлық нәрседен де асып түседі. Ал бағаналар мен мәрмәрлерге қатысты, жоспарды тексергеннен кейін ерекше құнды және пайдалы деп тапқандаңыз, жазбаша хабарлаңыз, сіздің хатыңыздан қажет деп тапқан материалдардың мөлшері мен түрін әр жерден әкеліп беруге тырысамыз, себебі әлемдегі ең керемет орын лайықты безендірілуге тиіс». Макарий Александриялық Александр папасының Ариусқа қарсы ескерту жолдаған епископтардың бірі ретінде тізілген. Оның өлімі 335 жылы Тир кеңесінен бұрын болған болуы керек, онда оның ізбасары Максим қатысқан епископтардың бірі болды.

Макарий мен ариандық

Макарий 325 жылы Никей кеңесіне қатысты, және оның ондағы рөлі туралы екі пікір айтылады. Біріншісі – оның және митрополиті Кесариялық Евсевийдің арасында олардың әрқайсысының құқықтары үшін тартыс болды. Кеңестің жетінші каноны – «Дәстүр мен ежелгі ғұрып көрсеткендей, Элия [Иерусалим] епискобы құрметке ие болуы керек, ол басымдыққа ие болады; бірақ, метрополияға тиесілі мәртебеге нұқсан келтірмей» – оның тұспалдаулығы салдарынан, бұл тең түскен шайқастың нәтижесі болды деген жорамал бар. Екінші пікір бойынша, 325 жылы Никей кеңесінде қабылданған Никейлік иманға Антиохиялық Евстафиймен бірге Макарийдің де үлкен үлесі болды. Арийдің Никомидиялық Евсевийге жазған хатында оның арийлік теологияға қарсы күресінің күші көрінеді. Никей кеңесінің тарихында, Геласий Кизикийлікке жатқызылатын, кеңестің әкелері мен Арийдің жалдаған философтары арасындағы бірқатар ойдан туған пікір таластары келтіріледі. Осы пікір таластарының бірінде Макарий епископтардың өкілі ретінде тозаққа түсуді қорғайды. Бұл, тозаққа түсу Иерусалим имандылығында кездесе ме деген сұраққа байланысты маңызды, әсіресе Макарийдің басқа жағынан тілі осы иманға сәйкес келеді. Никей кеңесіне қол қойған Палестина епископтарының арасында Макарийдің аты бірінші болып тұр, ал Евсевий бесінші болып келеді. Афанасий, Египет және Ливия епископтарына жолдаған хатында Макарийдің атын (сол кезде ол көп бұрын қайтыс болған) православиесімен танымал епископтардың қатарына қосады. Созомен Макарийдің Лидия епископы болған Максимді тағайындағанын, бірақ ол онымен алмастырған Максимнің тағайындалуы күшіне енбегенін айтады, себебі Иерусалим халқы Максимнен айырылығысы келмеді. Ол оқиғаның тағы бір нұсқасын келтіреді, онда Макарий өзі ойын өзгерткен, егер Максим жолдан жаңылса, оның орнына ортодоксалды емес епископ тағайындалады деп қорқып. Тиллемонт бұл әңгімені жоққа шығарады: Макарий осылай істесе, Никейдің жетінші канонына қайшы келер еді, және Лидда епискобы болған Этий кеңес кезінде 331 жылы әлдеқайда тірі болған, және 349 жылы да болуы мүмкін. Әрине, егер Этий Макарийден ұзақ өмір сүрсе, онда бұл әңгіме дұрыс емес; бірақ егер ол 331 жылдан кейін көп ұзамай қайтыс болса, онда бұл сенімді көрінеді. Макарийдің өліміне жақындауы оның және оның қорасының Максимнен айырылуға құлшынуын түсіндіруі мүмкін. Тиллемонттың бірінші қарсылығы салмақсыз. Жетінші канон Евсевий сияқты жартылай арийдің митрополиттік құқықтарына қатысты Макарий сияқты ортодоксалды епископтан тым қатаң көзқарастарды күту үшін тым тұспалдаулы болды.

Макарий және қасиетті орындар

Теофан (818 жылы қайтыс болған) өзінің «Хронографиясында» Константиннің Никея соборының соңында Макарийге Қайта тірілу, Азап шегу және Шынайы айқыш ағаштың жерлерін іздеуді бұйырғанын айтады. Бұл осылай болғанға ұқсайды, себебі кеңестен кейін көп ұзамай қазба жұмыстары басталды және, көрінеді, Макарийдың қадағалауымен жүргізілді. Гадрианың тұсында Киелі қабірдің үстіне үйілген Венера ғибадатханасы бар үлкен үйінді мен тас құрылыстар бұзылды, және «жердің түпкілікті беті ашылғанда, күтпегендей, Құтқарушымыздың Қайта тірілуінің қасиетті ескерткіші табылды». Константин бұл жаңалықты естіп, Макарийге сол жерде шіркеу салуға кең ауқымды бұйрықтармен хат жазды. Кейін ол «Макарий мен Палестинаның қалған епископтарына» тағы бір хат жазып, Мамбреде де шіркеу салуды бұйырды, онда бұрын да бір жазыққы сыйыныш орны болған. Евсевий, хаттың жоғарыда көрсетілгендей жазылғанын айтса да, оны «маған арналған» деп есептейді, мүмкін өзінің митрополиттік дәрежесін ойлап. (Vit. Const., III, 51-53). Рождество мен Аспанға көтерілу орындарында да шіркеулер салынды.

Құрмет

Макарий православие және католик дәстүрлерінде әулие ретінде танылады. Әулие Макарийдің қабірлері, оның ішінде бас сүйегі, Сент-Энтони шіркеуінде (Питтсбург, Пенсильвания) сақталған. Әулие Макарийдің мерекесі 10 наурызда тойланады.