Кіріспе

Еврей Киелі кітабында Жақыптың қызы, Киелі кітаптағы тұлға.

Жаратылыс кітабында Дина ( /d/ai/n/ə/;) Лия мен Жақыптың жетінші баласы және жалғыз қызы болған. Оның қанаандық немесе хиввилік әміршінің ұлы Сихем тарапынан зорлануы және одан кейін ағалары Шимон мен Левидің кек алуы туралы оқиға Жаратылыс кітабының 34-тарауында баяндалған.

Жаратылыс кітабында

Дина алғаш рет Жаратылыс кітабының 30:21-тарауында, яғни Жақып пен Лия алты ұл туғаннан кейін дүниеге келген қызы ретінде есімдері тіркеледі. Жаратылыс кітабының 34-тарауында Дина Шехем әйелдерін аралап қайтқанда, оның халқы сол жерге қоныстанған еді, ал әкесі Жақып шатыр тіккен жерді сатып алған болатын. Шехем (жер билеушісі Хамордың ұлы) оны алып, зорлады, бірақ осы мәтінді қалай дұрыс аудару және түсіну ғылыми даудың нысаны болып табылады. Шехем әкесінен Динаны өзіне әйел ретінде алуын сұрады. Хамор Жақыпқа келіп, ұлы үшін Динаны сұрады: «Бізбен некелесіңдер, қыздарыңды бізге беріңдер, біз де қыздарымызды сіздерге береміз. Сендер бізбен бірге тұрасыңдар, ел сіздерге ашық болады». Шехем Жақып пен ұлдарына қалың малдың мөлшерін өздері анықтауға ұсынды. Бірақ «Жақыптың ұлдары Шехем мен оның әкесі Хаморға адалсыздықпен жауап берді, себебі ол олардың қарындасы Динаны тазалығын жоқ қылған еді»; олар қала тұрғындары сүндеттенуге келіссе ғана ұсынысты қабылдайтындарын айтты. Сөйтіп, Шехем халқы алданып, сүндеттенді, ал «үшінші күні, олар қатты ауырғанда, Жақып пен Лияның ұлдары Шимон мен Леуі, Динаның бауырлары, қылыштарын алып, қалаға күтпеген жерден шабуыл жасап, барлық ер адамдарды өлтірді. Олар Хамор мен оның ұлы Шехемді де қылышпен шауып өлтіріп, Динаны Шехем үйінен алып, кетіп қалды». Жақыптың ұлдары қала мен даладағы барлық мүлікті: «барлық байлықты, кішкентай балаларын және әйелдерін, үйдегі барлық нәрсені» тонап алды. Сонда Жақып Шимон мен Леуіге былай деді: «Сендер мені осы елде тұратын қанаандықтар мен периздіктерге жамандыққа ұшыраттыңдар, мені оларға ұнатпайтын етіңдер. Менің халқым азайып қалды, егер олар бірігіп маған қарсы тұрса және шабуыл жасаса, мен де үйіммен бірге қырыламын». Бірақ олар: «Ол біздің қарындасымызды арсыздықпен қарауы керек пе?» (Жаратылыс 34:31).

Динаның Киелі кітаптағы соңғы аты

Жақыптың отбасы Мысырға түсуге дайындалғанда, Төте кітап бірге кеткен 70 отбасы мүшесін тізімдейді (Төте 46:8–27). Дина есімді қызы 15-аятта нақты айтылады ("Бұлар - Леяның Жақыпқа Падан-Арамда туған ұлдары, және оның қызы Дина"). Довид Розенфельд былай дейді: "Сонымен аяқталды. Төте кітап оның қалған өмірінде не болғанын, сондай-ақ ол үйленді ме, отбасын құрды ма деген туралы ештеңе айтпайды".

Жаратылыс кітабының шығу тегі 34

Жаратылыс кітабының 34-ші тарауы негізінен Ыбырайымның отбасы және оның ұрпақтары – Дина, оның әкесі Яқып және оның бауырлары туралы баяндайды. Дәстүрлі көзқарас бойынша, Мұса Жаратылыс кітабын, сондай-ақ Тораның ден қойған бөлігін жазған. Ол түрлі көздерді пайдаланғанмен, оларды біріктіріп, еврей халқына өз ата-бабаларының жазба тарихын сыйлаған. Бұл пікір – соңғы бірнеше мың жылдан бері қалыптасқан, бірақ Еврей және Христиан Киелі кітаптарында тікелей айтылмаған – Мұса осы оқиғаны оның болғанына және маңыздылығына сенгендіктен қосты деген тұжырымды ұстанады. Бұл оқиға Жаратылыс кітабы мен Торадағы кейінгі оқиғаларды және екі зорлық-зомбылыққа бейім бауырды алдын ала көрсетеді. Сынақтан өткен ғалымдар Жаратылыс кітабының әртүрлі құндылықтар мен мәселелерді қамтитын жеке әдеби желілерден тұратынын болжайды және ол б.з.д. I мыңжылдықтан бұрын жазылмағанын айтады. Жаратылыс кітабының 34-ші тарауында екі деңгейлі баяндау бар деп санайды: ескі нұсқада Сихемнің өлтірілуіне Симеон мен Леви ғана жауапты, ал кейінірек (27-29 аяттарда) Яқыптың барлық ұлдарының қатысуы қосылған. Кирш бұл баяндамада Яхвисттің зорлауды сипаттаған, ал Элохисттің азғыруды сипаттаған баяндаушысының біріккенін айтады. Ал Александр Рофе басқа ғалым, ертедегі авторлар зорлауды өзінен-өзі ластану деп санамайтындығын болжайды және Динаның "ластанғанын" сипаттайтын сөз кейіннен қосылған деп санайды (Киелі кітаптың басқа жерлерінде тек үйленген немесе никелескен әйелдер ғана зорлау арқылы "ластанады"). Оның пікірінше, мұндай сипаттама "идолопоклоншы жұрттың таза емес екендігі және олармен некелесуге, жыныстық қатынасқа тыйым салу" туралы "кейінгі, тұтқындықтан кейінгі түсініктерді" көрсетеді. Сондықтан, этникалық тазалыққа деген осындай алаңдаушылық Жаратылыс кітабының б.з.б. V немесе IV ғасырларда жазылғанын көрсетеді, сол кезде Иерусалимдегі қайта қалпына келтірілген еврей қауымы да самариліктерге қарсы айқын пікір білдірген. Рофенің талдауында, "ластану" зорлау емес, нәсілдер арасындағы жыныстық қатынасқа қатысты.

Рабби әдебиеттерінде

Мидрашия әдебиетінде раббилердің Киелі кітапты түсіндіруге жасаған бірнеше ұсыныстары бар. Ол Динаның оқиғасына қатысты қосымша гипотезаларды ұсынады, оның ұрпағы – Шехемнен Оснат деген қызы, сондай-ақ кейінгі оқиғалар мен тұлғаларға байланысты сұрақтарға жауап береді. Бір мидрашқа сәйкес, Дина Лияның құрсағында ер бала болып дамыған, бірақ Рахилге қарағанда Билха мен Зилпа қызметшілердің Израиль тайпаларымен байланысы артық болмауы үшін, керемет түрде қызға айналған. Тағы бір мидраш Жақыпты Динаның басына келген қайғыға кінәлі деп есептейді: ол Есаумен кездесуге бара жатқанда, Есау оған үйленгісі келеді деп қорқып, Динаны жәшікке қамап қойған, бірақ Құдай оны былай деп айыптаған: "Егер сен қызыңды уақтылы үйлендіргеніңде, ол күнәға ұшырамас еді, тіпті күйеуіне де пайдалы ықпал ететін еді". Динаның інісі Симеон оған күйеу табуға уәде берген, бірақ ол Шехемнен кеткісі келмеді, өйткені өзін қаралағаннан кейін ешкім үйленбейді деп қорқып жүрген. Ерте христиан комментаторлары, мысалы, Иероним де Динаның Шехем әйелдерін аралауы үшін жауапкершілікті өзіне жүктейді. Бұл оқиға әйелдерге қоғамдық ортада қауіп төндіретінін, ал жеке өмірдегі қауіпсіздікті көрсету үшін пайдаланылды.

Шимон мен Леуі

Өлім төсегінде әкесі Яқуб Шимон мен Левидің "қайраттылығын" айыптайды (Тек қана 49). Израиль жеріндегі олардың рулық үлестері шашыратылып, олар өзбетінше қайта жиналып, соғыс ашуға мүмкін болмайды. Мидраш бойынша, Дина зорланған кезде Шимон мен Левидің жасы тиісінше 14 және 13 болған. Олар зор моральдық ынтаға ие болды (кейін, Алтын Бұзау эпизодында Леви тайпасы Мұсаның басшылығына деген толық адалдығын көрсетіп, санамсыздыққа қатысқандардың барлығын өлтірді), бірақ олардың қайраты осы жағдайда дұрыс бағытталмады. Бір мидрашта Яқубтың олардың ыстық мінезін басу үшін Израиль жерін бөліп бергені айтылады, соның салдарынан екеуінің де өздеріне тиесілі жер болмады. Сондықтан Динаның Сихемнен туған ұлы Шимонның ұрпақтарының арасына қосылып, Израильде жер алды, ал Динаның өзі "канаандық әйел" деп аталды, ол Яқуб пен оның ұлдарымен бірге Мысырға кеткендердің қатарында болды (Тек қана 46:10).

Мысырға сапар

Торада Жақып отбасының Мысырға бірге барған 70 мүшесі тізімделеді (Жаратылыс 46:8–27). Шимонның ұлдарының арасында "қанаандық әйелдің ұлы Саул" да бар (10-аят). Орта ғасырлық француз раввині Раши бұл Саулдың Динаның Сихемнен туған ұлы болғанын болжаған. (Оның ішінде "қанаандық әйелдің ұлы Саул" деп айтылған, 15-аят).

Апокрифтік әдебиетте

Апокрифтік «Әйүптің Тестаменті» кітабында, Әйүптің бірінші әйелі, «Ситидос» деп аталатын әйелі қайтыс болғаннан кейін Дина оның екінші әйелі болғандығы айтылады.

Қара әйелдің символы

XIX ғасырдағы Америкада "Дина" есімі африкалық құл әйелдерді атау үшін қолданылатын жалпылама атауға айналды. 1850 жылы Нью-Йоркте өткен Әйелдер құқықтары конвенциясында Соджорнер Труттың сөзі "Нью-Йорк Геральд" газетінде жарияланды, онда "Дина" есімі Труттың бейнелеген қара нәсілді әйелдік бейнесін символдау үшін қолданылды:

«Адамзат құқықтарында жыныс және тері түсі біріккен конвенцияда Дина, Берли, Лукреция және Фредерик Дуглас [sic] – бәрі рухани тұрғыдан бір түсті және бір жынысты, және бәрі өзара құрмет пен қарым-қатынас негізінде. Әрине, Дина әйелдер құқықтары туралы жақсы білген, туған Африкасының құштарлығы мен иісімен, ол дауыс беру, лауазымға ие болу, медицина және заңмен айналысу, тіпті Құдайдың жер бетіндегі ең жақсы ақ адаммен тең тұру құқығы үшін күресті. 1865 жылы соғыс аяқталғаннан кейін "The New York Times" газеті жаңадан азат болған құлдарға өз бостандықтарын тиімді пайдалану үшін моральдық құндылықтарын көрсетуге шақырды, "Самбо" және "Дина" есімдерін ер және әйел құлдарды бейнелеу үшін қолданып: «Сен азатсың, Самбо, бірақ еңбек етуің керек. Иә, Дина, сен де ізгілікке ұмтыл!» Дина есімі кейіннен қара нәсілді әйелдердің қуыршақтары мен басқа да бейнелері үшін қолданылды.

Әдебиетте

Анита Дайманның "Қызыл шатыр" романы – Киелі кітаптағы Динаның көркем автобиографиясы. Дайманттың нұсқасында Дина Ханаандық ханзада Шәлемге ғашық болып, үйленуге дайындалып онымен бірге жатады. Дінна шындықты айтса да, Симеон мен Леви, Яковтың ұлдары, өз өсіп-өнү үшін Яков пен Сихем патшасының адамдары арасында араздық тудырады. Динаның өмірінен алынған көркем әңгіме Линн Рид Банкстің "Сара және одан кейін" атты әңгімелер жинағына енген.