Лэта – Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін, күйзелістен туындайтын ерекше психикалық жағдай. Белгілері: айғайлау, қимыл-қозғалыс, мінез-құлық өзгерісі. Себебі анықталмаған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мәдениетке байланысты психикалық ауру
Culture bound mental illness
Латах – адамда кенеттен соққы немесе басқа сыртқы стресс факторларынан туындайтын әдеттен тыс мінез-құлықтардың пайда болуы. Бұл жағдай негізінен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы адамдарда ғана байқалады. Осы жағдайға түскен адам әдетте айқайлау, қарғыс айту, би орындау, бақыланбайтын күлкіге берілу, еліктеу және бұйрықтарды орындау сияқты әрекеттер жасайды. Физикалық белгілеріне жүрек соғуының жеделдеуі және шектен тыс тершеңдік кіреді, бірақ кенеттен соққы және/немесе күшті эмоционалдық стресс арасындағы айқын байланыстан басқа, нақты физиологиялық себеп-салдар қатынасы анықталған жоқ. Оңтүстік-Шығыс Азия тегіндегі адамдарға тән генетикалық бұзылыс, Оңтүстік-Батыс Азия мәдени антропологиялық факторларының тудырған психосоматикалық симптомдар жиынтығы, немесе әлі болжамдалмаған басқа себептерге қатысты зерттеулер жүргізілмегендіктен, оның себебі әлі анықталмады. Латах алғашқыда мәдениетке тән сескену бұзылысы деп есептелді. Мысалы, Мэн штатының «секіретін француздары», Жапонияның айн халқының әйелдері арасындағы иму, филиппиндіктер арасындағы мали мали немесе силок, ал тайлықтар арасындағы бат ши (บ้าจี้) сияқты жағдайлар тіркелген.
Latah is a condition in which abnormal behaviors result from a person experiencing a sudden shock or other external stressor almost exclusively having been observed in persons from Southeast Asia. When induced, the affected person typically engages in such behaviors as screaming, cursing, dance movements, uncontrollable laughter, mimicry and command obedience. Physical symptoms include an increased heart rate and profuse sweating, but no clear physiological causality beyond the apparent relationship between sudden shock and/or severe emotional stress have been identified. Since no research has emerged indicating whether the behavior is caused by a genetic disorder unique to those of Southeast Asian ancestry, a set of psychosomatic symptoms triggered by Southwest Asian cultural anthropological factors, or another cause not yet hypothesized, the cause has remained undetermined. Latah was initially considered a culture specific startle disorder Similar conditions have been recorded within other cultures and locations. For example, there are the so called Jumping Frenchmen of Maine, imu among women of the Ainu people of Japan, mali mali or silok among Filipinos, and bat schi (บ้าจี้) among Thais;
Ең ертегі жазба
Лата туралы ең алғашқы айтылым 1849 жылы Мелакадан Нанингке саяхат еткен Дж. Р. Логанның күнделігінде кездеседі. Бұл тек болжамды сілтеме болғанымен, 1860 жылдары лата Малайя мен Явада нақты анықталды. Бастапқыда қарапайым "мидың ауруы" ретінде қарастырылған лата туралы сол кезде көп мәлімет болған жоқ. О'Брайеннің 1880 жылдардың басы мен ортасындағы жазбалары лата туралы жиналған алғашқы ақпараттар болып табылады. Ол латаның әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездесетінін, ал ересек әйелдерде жас әйелдерге қарағанда көбірек болатынын байқады. Еуропалық саяхатшылардың көптеген бастапқы есептерінен лата зардап шеккен адамдар тобында да, симптомдарында да көп өзгеріс болмаған сияқты.
The earliest mention of latah is in J. R. Logan's journal from 1849 when he traveled from Melaka to Naning. Though this is only a possible reference, by the 1860s, latah had been clearly identified in Malaya and Java. Seen first as merely a "cerebral affection", little was understood about latah during this time. O'Brien's notes from the early to mid 1880s are the first gathering of information on latah recorded. He observed that latah was more common in women than men, and more likely to occur in more mature, rather than younger, women. From many of the original accounts of European travelers, latah does not seem to have changed much in either affected demographic population nor in symptoms.
DSM-де
Латах психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының (DSM) IV нұсқасында "Диссоциативтік бұзылу: басқаша белгіленбеген" бөлімінде мәдениетке байланысты синдром ретінде тіркелген. DSM IV латахты кенеттен қорқытуға жоғары сезімталдық ретінде сипаттайды, көбінесе эхопраксия, эхолалия, бұйрықтарға бағыну және диссоциативтік немесе транстық сияқты мінез-құлықтармен бірге жүреді. Онда латах кездесетін басқа мәдениеттер де аталады, бірақ DSM IV берген қосымша мәлімет тек Малайзияда осы синдром көбінесе орта жастағы әйелдерде кездеседі деген нәрсені қамтиды. Латах DSM 5-тен алынып тасталды. DSM 5, DSM IV-тің мәдениетке байланысты синдромдар тізімін кеңейту орнына, мәдениетке байланысты синдром ретінде жіктелуі мүмкін, көбірек танылған аурулардың тізімдерін ұсынды. DSM 5 "мәдениетке байланысты синдром" терминологиясын алып тастап, оны "сезімтал" тілмен ауыстырды, ал бұрын мойындалған мәдениетке байланысты синдромдардың қысқартылған тізімі енді "Басқаша нақтыланған" және "Белгіленбеген" диссоциативтік бұзылулар деп аталады. Мәдени сәйкестіктің қалыптасуы, түсіндірілуі және бағалануына қатысты жалпы талқылау қосылды.
Latah was included in Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) IV under the "Dissociative Disorder: Not Otherwise Specified" section as a culture bound syndrome. DSM IV describes latah as a hypersensitivity to sudden fright, often with echopraxia, echolalia, command obedience, and dissociative or trancelike behavior. It mentions other cultures where latah is found, but the only further information the DSM IV provides is that in Malaysia, it is more often found in middle aged women. It has been removed from DSM 5, and rather than the DSM 5 expanding upon the DSM IV's list of culture bound syndromes, it has instead provided cross lists for more commonly known disorders that a culture bound syndrome might be classified as. DSM 5 has taken out the "culture bound syndrome" language and replaced it with more "sensitive" language, and the glossary where the now shortened list of previously recognized culture bound syndromes is titled "Other Specified" and "Unspecified" dissociative disorders. A more general discussion, involving the formation of a cultural identity, explanation, and assessment, has been added.
Танымал мәдениетте
Уильям С. Берроуз 1959 жылы жазылған "Жылаңаш түскі ас" романында лата туралы бірнеше рет айтады. Эрик Моттрамның сөзіне қарағанда, бұл роман "жарнама мен қоғамдық моральдың қазіргі заманғы жағдайлары арқылы қалыптасқан қазіргі заманғы адамның пародиязы". Берроуз латаның эхопраксияны қамтитынын, және оның өздігінен пайда болатынына қарағанда, күшпен туындатылатынын айтқан. Лата Берроуздың 1963 жылғы "Яж хаттары" романында да еске алынады.
William S. Burroughs mentions latah several times in his 1959 novel Naked Lunch, "a parody of modern mass man under modern conditioning programmes of advertising and public[ly] induced morality", according to Eric Mottram. Burroughs described latah as involving echopraxia, as well as being forcibly induced rather than spontaneously occurring. Latah is also mentioned in Burroughs' 1963 novel The Yage Letters.
Мүмкін себептері
Латаның пайда болуы көбінесе стресспен байланысты. 2001 жылы Таннер мен Чемберленд жүргізген зерттеуде, зерттеуге қатысушылардың көп бөлігі латаға шалдығудан бұрын өмірлік стресске ұшыраған (мысалы, баласы немесе күйеуі қайтыс болған). Сонымен қатар, көптеген зерттеулерге қатысқан көптеген адамдар латаның басталуына дейін ерекше түстер көргендерін хабарлады. Бұл түстерде көбінесе жыныстық сипаттамалар кездеседі, жиі пенистерге қатысты. Таннер мен Чемберлендтің пікірінше, бұл түстер, әр түрлі болғанымен, белгілі бір анатомиялық аймақтағы дисфункцияны көрсетеді. Бұл мәселені одан әрі зерттеу латаның себептерін және/немесе емдеу жолдарын анықтауға көмектесуі мүмкін. Винзелер латаның әйелдер үшін ерлерге қарағанда кем ұятты екенін, және әйелдердің қоғамда ерлерге қарағанда қатаң талаптарға бағынбағандықтан көбірек еркіндікке ие екенін айтады. Оның сөзіне сәйкес, ер адамдар жасқа келген сайын жеке қадір-қасиеттері мен сыртқы бейнесіне көбірек мән береді, ал әйелдер бұған азырақ көңіл бөледі. Осы себепті, әйелдер латаға тән мінез-құлықты көрсетуге еркін сезінеді, ал ерлер олай істемейді.
The onset of latah is often associated with stress. In a study done by Tanner and Chamberland in 2001, a significant number of research participants had experienced a life stressor (such as a child or husband dying) just before becoming latah. Additionally, a large number of participants from many research studies have reported strange dreams occurring just before the onset of latah. These dreams usually had a sexual element to them, often involving penises. According to Tanner and Chamberland, perhaps the dreams, although with variation, indicate some sort of dysfunction in a specific anatomical area. Exploring this further might lead to more insights as to the cause and/or cure of latah. Winzeler's believes that latah is less demeaning for women than it is for men, and that women actually have more freedom in society because they are not held to as strict of standards as men are. He argues that as men age, they become more concerned with personal dignity and poise while women become less so. Because of this, women feel more freedom to engage in latah behavior, while men do not.