Кіріспе

Консервативті халық партиясы (немісше: Konservative Volkspartei, KVP) – Веймар Республикасының соңғы жылдарындағы қысқа ғұмырлы консервативті және христиандық-демократиялық саяси партия, орталық оңшыл бағыттағы. Альфред Гугенберг басшылығымен Германия ұлттық халық партиясының (ДНВП) оңға қарай ұлғайып бара жатқан бетбұрысының нәтижесінде 1930 жылдың шілдесінде ДНВП-дан бөлініп шықты. Саны жағынан маңызды емес, шағын партия болып қала берді, бірақ Генрих Брюнинг үкіметтерінде (1930–1932 жж.) өкілдік етті. KVP 1933 жылдың 31 наурызында қаржысы таусылғаннан кейін таратылды.

Атауы

"Volkskonservativ" (халықтық консервативті) терминін алғаш рет 1926 жылы журналист Герман Уллман қолданған. Ол католик және протестант діндерін ұстанатын, негізгі көзқарасы христиандық, әлеуметтік және ұлтшылдыққа қарсы консерваторларды айтқан. Одан кейінгі екі жылда "Volkskonservativ" термині DNVP партиясының 1928 жылы оңға қарай бұрылуына қарсылық білдірген және католиктік орталық партиясымен бұрынғы ынтымақтастығын сақтап қаламын деген DNVP мүшелерінің жиынтық атауына айналды. Бұл термин 1927 жылы DNVP саясаткері Уолтер Ламбахтың "Монархизм" атты мақаласында да кездеседі, онда DNVP бір жақты ғана монархистік емес, "өзін-өзі қолдау көрсететін халықтық консервативті партия" болуы керек екені айтылған. DNVP-ның ескі мүшелері, мысалы Куно Граф фон Вестарп, және консервативті монархистік "Кройцзейтунг" газеті үшін бұл атау даулы болды. "Кройцзейтунг" басылымы бастапқы атау "Volkskonservative Vereinigung" (Халық консервативті қауымдастығы) "консервативті" терминін әлсіретеді деп мәлімдеді, бірақ Герман Уллман жаңа атауды қорғады, себебі ол "консервативті" сөзі енді ешқашан "реакциялық" деп түсінілмеуі керек деп ойлады.

Құрылу

Жаңа партия 1928 жылы Альфред Гугенбергтің саясатына, ол Куно фон Вестарпты ДНВП партия төрағасы қызметінен шеттетуге себеп болған, ДНВП-ның бір бөлігіндегі сыннан туындады. Гугенбергтің 1929 жылғы референдумды белсенді қолдауы, бұл референдум Бірінші дүниежүзілік соғыстың жеңімпаздарына Германияның өтемақы төлеу кестесін бекіткен Янг жоспарына қарсы бағытталған еді, сондай-ақ референдум кезінде ДНВП-ның нацистік партиямен (НСДАП) ынтымақтастығы партия мүшелерінің айқын наразылығын тудырды. Референдум нәтижесінде қабылданған «Германия халқының құлдыққа түсуіне қарсы заң» рейхстагта дауысқа салынғанда, 73 ДНВП депутатының шамамен жиырмасы Гугенбергтің ұстанымын қолдаудан бас тартты. Ол партиядан шығару шараларын қолданды. Готфрид Тревиранус және басқа депутаттар партиядан кетіп, ал фон Вестарп парламенттік фракция төрағалығынан қанағаттанды. Диссиденттердің бір бөлігі Христиандық әлеуметтік халық қызметіне, ал қалғандары Христиандық ұлттық шаруалар мен фермерлер партиясына қосылды. Тревиранус және Вальтер Ламбахтың айналасындағы топ 1930 жылғы 28 қаңтарда Пруссияның Лордтар палатасында өткен жиналыста Халықтық консервативтік қауымдастығын құрды. Бастапқыда қауымдастық партия емес, тек ДНВП-ны бұрынғы бағытына қайтару үшін пікірлес адамдарды біріктіру құралы ретінде қарастырылды. Уақытша Халықтық консервативтік қауымдастық белгілі бір аймақтық саяси клубқа айналды. Лордтар палатасында Тревиранус ДНВП-ның консервативтік және ұлттық-социалистік бағыттардың қайсысын таңдауы керектігін, ал Халықтық консервативтік қауымдастық ірі оңшыл орталық партияға бірігуге дайын екенін мәлімдеді. Осы себепті қауымдастықтың партиялық бағдарламасы болған жоқ. Бірнеше айдан кейін Орталық партиясының канцлері Генрих Брюнингтің үкіметіне қатысты ұстанымына байланысты ДНВП-да қайтадан жарылыс болды. Фон Вестарптың айналасындағы топ партиядан шығып, Халықтық консервативтік қауымдастығымен бірігіп, Консервативтік халық партиясын құрды.

Үкіметке қатысу

Партия Брюнингтің орта-оң саясатын қолдады. 1930 жылдың наурызынан 1932 жылдың мамырына дейін Готфрид Тревиран үкіметте әртүрлі министрлік лауазымдарда қызмет етті, оның ішінде оккупацияланған аумақтар министрі және көлік министрі болып жұмыс істеді. Оның кабинетте болуы партияға парламенттегі аз ғана өкілдігіне қарамастан, салмақ қосты, ол 1930 жылғы қыркүйек сайлауынан кейін 577 орынның тек төртеуін ғана алып еді. Брюнинг 1932 жылдың мамырында қызметтен алынғаннан кейін Тревиранның министрлік қызметі де аяқталды, сонымен қатар КВП-нің саяси билікке қатысуы да тоқтатылды. КВП 1932 жылдың шілдесінде өткен сайлауға қатыспады, ол нацистік партияның ең көп мандатты жеңіп алған тұңғыш сайлауы болды.

Парламент сыртында

Брюнингтің ілескен президенттік кабинеттері кезеңінде КВП парламентте өкілдік етпей қалды. Олар Франц фон Папеннің үкіметіне күтіп-көрмеуші күмәнмен қарады. Олар реакцияның ұзақ кезеңін күтті және жұмыссыздық жәрдемақысын қысқартуды, сондай-ақ Папеннің сыртқы саясатын сынады, бірақ бастапқыда 1932 жылғы Пруссия төңкерісін құттықтады, онда Рейх президенті Пол фон Гинденбург Пруссияның еркін мемлекетінің заңды үкіметін Папенмен, Рейх комиссары ретінде алмастырды. Бастапқыда партия Рейх канцлері Курт фон Шлейхерден – Адольф Гитлерден бұрынғы соңғы канцлерден – алшақтады, бірақ кейін қажеттілік туғанда оның үкіметіне көбірек оң көзқарас танытты. Партияның оған деген көзқарасы Брюнингтің саясатына оралғаннан кейін жақсарды. КВП-ның негізін қалаушылардың бірі Хайнц Дэхнардт Шлейхердің Гитлерге жалғыз балама екенін айтты. Осылайша ол бұрынғыда ұлттық социалистер мен Орталық партия арасындағы коалицияны қолдаған ықпалды Германия коммерциялық қызметкерлер қауымдастығының пікірін қайталады. КВП Адольф Гитлерді және оның бағдарламасын күмәнмен қабылдады. Олар үшін «Үшінші Рейх» деген ұғымның мәні түсініксіз болды. Тіпті 1933 жылдың 18 ақпанында, Гитлер канцлер болғаннан кейін де, олар фашистік тәжірибе ұзаққа соқпайды және Германия үшін болашақтағы үкімет формасы авторитарлық мемлекет болады деп мәлімдеді. КВП-ның дағдарысы 5 наурыздағы Рейхстаг сайлауына қатысты берілген қайшы ұсыныстарда айқын көрінді. Бір жағынан DNVP және оның жартылай әскери қанаты «Стальхельм» құрамындағы «Қара, Ақ, Қызыл жекпе-жек фронты», екінші жағынан Христиандық-әлеуметтік халық қызметі және тікелей емес, ұлттық социалистерді қолдау туралы ұсыныстар болды. 1933 жылдың 31 наурызында КВП қаржы тапшылығына байланысты таратылды, ал Хайнц Дэхнардт 1933 жылдың 1 мамырында партияның мұрағатын жойды. Барлық қалған партиялар сияқты, КВП-ға 1933 жылдың 14 шілдесінде заңмен тыйым салынды. Тревиран 1934 жылдың ортасында шетелге қашып кетті.

Бағдарлама

Консервативті халық партиясы "тарихи даму мен халықтың табиғи бөлінуіне сәйкес құрылған мемлекет арқылы тәртіпсіз жаппай билік жүйесін" тоқтатуға шақырды. Бұл – кәсіби топтарға бағытталған конституцияны білдірді. 1930 жылғы сайлау үгітінде КВП ұлттық, бірақ орташа сыртқы саясатты жақтады, "төлем жүктемелерін" (Бірінші дүниежүзілік соғыс өтемақыларын) қайта қарауды, соғыс аяғында Бельгияға өткен Юпен-Малмеди аталған үш кантон үшін референдум өткізуді, соғыста жоғалған Саар алқабын Германияға қайтаруды және шығыста жаңа шекараны қабылдауды ұсынды. Ішкі саясатта партия федералдық және штаттық деңгейдегі функцияларды белгісіз реформалауды, жергілікті басқаруды күшейтуді және мемлекеттік қызметкерлер үшін тұрақты лауазымдарды қалауды көздеді. "Партиялық және бағдарламалық сайлаулардың" орнына "жеке адамдардың сайлаулары" енгізілуі керек еді. Экономикалық тұрғыда КВП бәсекелестік пен мемлекеттендіруден қорғалған "тіршілігі бар нарық" және тәуелсіз сауданы көруді қалады. Кәсіби топтардың құрылымы кеңейтілуі керек еді. Мемлекет тарапынан қолдау көрсетілген мәдениет "құтқару және мораль туралы христиан дінінің қағидаларына сәйкес болуы керек" делінді.

Құрылымы

Халықтың консервативті қауымдастығы, содан кейін Халықтың консервативті партиясы Берлинде ұлттық кеңсеге ие болды. 1930 жылдың 17 желтоқсанындағы жарғысына сәйкес, КВП-да екі жылға сайланатын 25 мүшелі Рейхтік атқару комитеті болды. Ол өз кезегінде партия төрағасы мен партия газетінің редакторы «Халық консервативті дауыстары» (Volkskonservative Stimmen) кіретін он бір мүшелі Рейхтік атқару кеңесін сайлады. Атқару комитетінің мүшесі күнделікті басқаруға жауапты болды. Бірінші төраға Тревиран, содан кейін 15 желтоқсаннан бастап Пол Лежун Юнг болды. 1932 жылы ол отставкаға кеткеннен кейін, Хайнц Дахардт басқаруды өз қолына алды. КВП Германия штаттарында аз өкілдік етті. КВП-мен бірге уақытша қайта жандандырылған Халықтың консервативті қауымдастығы 1931 жылы жарғы қабылдады, онда ол «1931 жылғы 15 ақпандағы «Консервативті манифест» рухында еркін, күшті басқарылатын неміс мемлекеті үшін күресуге бейілді барлық күштердің саяси бірігуіне» ұмтылатынын білдірді. Кез келген неміс мүше бола алатын. Бас жиналыс, «Консервативті рейх конвенциясы» екі жылға «Жетекші сақинаны» сайлады, ол спикерді таңдады. Рейхстаг және Ландтаг (штат парламенті) депутаттары мүше бола алмады, бірақ олар «Парламенттік сақинаға» жатты. 1930 жылдан бастап қауымдастық «Халық консервативті» атты үлкендер жинағын және өз қызметкерлері үшін «Халық консервативті» жетекшілерінің хаттарын жариялады. Сонымен қатар, Халық консерваторлары Tägliche Rundschau және Deutsche Allgemeine Zeitung газеттерімен байланыс тастады.

Маңыздылығы

Консервативті халық партиясы өзін буржуазияның айналасында бірігуіне жағдай жасайтын қозғалыстың ядросы ретінде қарастырды. Бірақ, бұл орындалмады, және ұйым жаппай қолдауға немесе айтарлықтай партия аппаратына ие болмай, партия ретінде қалып қойды. Әсіресе, DNVP-ден өзгеше, оған Шығыс Пруссияның консервативті бекіністеріндегі аграрлық мүдделер тобының қолдауы болмады. 1930 жылы партияда бар болғаны 10 000 мүше болды. Ол Хугенбергтің үкіметке қарсы саясатын қабылдамаған өнеркәсіптен айтарлықтай қаржылық көмек алды. Сайлауларда партия көбінесе сәтсіздікке ұшырады. 1930 жылғы Рейхстаг сайлауында Landvolkpartei (Шаруалар партиясы) тізімі бойынша бірігіп төрт орын жеңіп алды. Алайда, тіпті сол сайлауда да ол шамамен 300 000 дауыс, яғни берілген дауыстардың 0,8%-ын ғана жинады. 1930 жылы Бремендегі парламенттік сайлауда мемлекеттік деңгейдегі жалғыз мандатын иеленді. 1932 жылы КВП-ны қоса, буржуазиялық партияларды біріктіруге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, нәтижесінде КВП 1932 жылғы Рейхстаг сайлауына қатыспады. Бұл оның маңызды саяси қызметінің аяқталуын білдірді.