Кіріспе

Араб түбегінен шыққан, Солтүстік Африкадағы араб тайпаларының конфедерациясы – Бану Хилал (بنو هلال). 11 ғасырда Араб түбегінің Наджд аймағынан Солтүстік Африканың Мағриб аймағына көшіп келген араб тайпаларының бірлестігі. Надждтың кең жазықтарына ие болған олар, араб тайпалары үшін салыстырмалы түрде кеш ислам дініне кіргендері және Ирак пен Сирия шекарасындағы жорықтары туралы айтылған әңгімелерге байланысты, кейбір жағымсыз даңққа ие болды. 969 жылы Фатимид халифаты Мысырды билеушілер болып, Каир қаласын құрған кезде, олар тәртіпсіз бедуиндерді оңтүстікте шектеуге және одан кейін Орталық Солтүстік Африкаға (Ливия, Тунис және Алжир) және соңында Мароккоға жіберуге асықты. Тарихшылардың есебуынша, 11 ғасырда Мағрибке көшіп келген араб көшпелілерінің жалпы саны 500 000-ден 700 000-ға дейін жетеді.

Шығу тегі

Бану Хилал Арабия түбегінің орталық бөлігіндегі Найддтен шыққан, кейде жайылымдар мен оазистерді іздеп Иракқа қарай сапар шегеді. Араб генеалогтарының айтуынша, Бану Хилал – Мудар тайпалық конфедерациясының кіші тайпасы, нақтырақ айтқанда Әмір ибн Сасаның тайпасы. Олардың атасы – Хилал. Дәстүрлі араб дереккөздеріне сәйкес, олардың толық шежіресі былай: Хилал ибн Әмір ибн Сааса ибн Муавия ибн Бакр ибн Хавазин ибн Мансур ибн Икрима ибн Кхасафа ибн Кайс ибн Айлан ибн Мудар ибн Низар ибн Маад ибн Аднан. Бану Хилал өте көп халық болды, көптеген кіші тайпаларға бөлінген, олардың ең белгілілері – Атбадж, Рия, Джушам, Зугба, Ади және Кура. Ибн Халдун олардың шежіресін, екі аналық тайпадан тұратынын сипаттады: өздері және Бану Сулейм. Арабияда олар Таифке жақын Газванда мекен етті, ал Бану Сулейм жақын орналасқан Мединеге барып, Құрайштың Әл-Яс тармағында ортақ туыс болды. Көші-қон кезінде Бану Хилал алты кіші тайпадан тұрды: Атбадж, Рия, Джушам, Ади, Зугба және Рабиа.

Исламға дейінгі Арабия

Оның бастапқы мекені, оның туысқан тайпалары сияқты, Наджд болды, және исламға дейінгі тарихы Бану Амир ибн Сасағаның басқа тайпаларымен тығыз байланысты, әсіресе Аям әл-Арабта және аймақта Исламның пайда болуына қатысты мәселелерде, мысалы Бир Мауна оқиғасында. Бану Хилал, мүмкін, 630 жылы Хунайн шайқасында Мұхаммед жеңіске жеткеннен кейін ғана Ислам дінін қабылдады, бірақ басқа Әмірид тайпалары сияқты, олар да 632 жылы Мұхаммедтің қайтысынан кейін болған Ридда соғыстарына қосылмады.

Мысырға, Иракқа және Левантқа көшіру

Бұл тайпа ертедегі мұсылман жаулап алуларында елеулі рөл атқармаған және көбінесе Недждте тұрған. Тек 8 ғасырдың басында ғана Бану Хилал (және Бану Сулейм) тайпаларының бір бөлігі Мысырға көшіп келді. Соңынан көптеген адамдар оларға қосылып, екі тайпа да Мысырда санын арттырды. Аббасид халифалығы тұсында Хилал тайпасы тәртіпсіздігімен белгілі болды. 9 ғасырда Бану Хилал мен Бану Сулейм Найддтен Иракқа, содан кейін Левантқа көшіп, ал 11 ғасырда Мағрибке барды. 970 жылдары Хилал мен Сулейм тайпалары Карматтардың радикалды сектасына қосылып, Мысырды жаулап алып, Сирияға қарай жылжыған Фатимид халифатына шабуыл жасады. Осының салдарынан, 978 жылы Карматтарға жеңіс одісқаннан кейін Фатимид халифасы әл-Азиз екі тайпаны Жоғарғы Мысырға күштеп қоныстандырды. Олар бір-бірімен соғысып, аймақты тонауын тоқтатпағандықтан, Нил өзенін кесіп өтулеріне және Жоғарғы Мысырдан кетулеріне тыйым салынды.

Мағрибке көші-қон

Бану Хилал алғаш рет Магрибке Зиридтер династиясы Ифрикияның Египет Фатимид халифатынан тәуелсіздігін жариялаған кезде көшіп-қонуды бастады. Зирлерге қарсы кек алу үшін Фатимидтер үлкен бедуин араб тайпаларын, негізінен Бану Хилал мен Бану Сулеймді жіберді. Бұл тайпалар көшпелі өмір салтын ұстанған және бастапқыда Хиджаз бен Надждтан шыққан. Бедуиндерді Магрибке көшіп келуге көндіру үшін Фатимид халифасы әрбір тайпа мүшесіне түйе мен ақша берді және оларға Нил өзенінің шығыс жағалауынан батыс жағалауына дейін өтулеріне көмектесті. Мысырдағы қатты құрғақшылық та сол кездегі экономикалық жағдайы жақсы Магрибке осы тайпаларды көшіп кетуге итермеледі. Фатимид халифасы оларға Зирид әмірі Әл-Муиз орнына Мағрибті басқаруды тапсырды және оларға: «Мен сізге Мағрибті және Әл-Муиз ибн Балкиннің билігін Санхаджи құлы ретінде бердім. Сіз ешнәрседен мұқтаж болмайсыз» деді. Сондай-ақ Әл-Муизге: «Мен сізге аттар жібердім және оларға батыл ерлерді отырғыздым, сонда Алла бастаған істі аяқтасын» деді. Киренаикаға келгеннен кейін араб көшпелілері аймақтың тұрғындарынан мүлдем бос екенін көрді, тек бірнеше Зената берберлері ғана қалған еді, ал Әл-Муиз оларды көбінесе жойған болатын. Киренаиканы Бану Сулейм қоныстандырды, ал Хилалийлер батысқа қарай бет алды. Араб тайпаларының қоныстануының нәтижесінде Киренаика Арабияның ішкі аймағынан кейін араб әлеміндегі ең арабтанған жерге айналды. Фатимидтер Мысырды жаулап алғаннан және Каирді негіздегеннен кейін, Зиридтерді бақылау өте қиын болғандықтан, оларды жазалау үшін бастапқыда одақтас және вассал болған тайпаны пайдаланды. Династия тәуелсіздікке ие болып, шиит исламын тастағанда, Хайдаран шайқасынан кейін Зиридтерді тез жеңіп, көршілес Хаммадидтер мен Зената тайпаларын қатты әлсіретті. Зиридтер Кайруанды тастап, жағалауға қашып, бір ғасыр бойы сонда өмір сүрді. Бану Хилал мен Бану Сулейм Константиннің биік жазықтарына тарады, онда олар бірнеше он жыл бұрын Кайруанға жасағандай, біртіндеп Калат Бану Хаммадты қоршады. Содан кейін олар біртіндеп Алжир мен Оранның биік жазықтарын басып алды. 12 ғасырдың екінші жартысында олар Молуя аңғарына және Атлантика жағалауына, батыс Магрибке, Дуккала сияқты аймақтарға барды. Олардың келуі Мағрибтің лингвистикалық, мәдени және этникалық арабтануына және бұрын ауыл шаруашылығы басым болған аймақтарда көшпеліліктің таралуына үлкен әсер етті. Олар Мағриб мәдениетін араб мәдениетіне айтарлықтай өзгертіп, бұрын ауыл шаруашылығы басым болған аймақтарда көшпелілікті таратуға септігін тигізді. Тарихшылар 11 ғасырда Мағрибке көшіп келген араб көшпелілерінің жалпы санын 250 000-нан (алғашқы онжылдықтарда) 700 000-ға дейін, тіпті 1 000 000-ға дейін жетеді деп есептейді. Тарихшы Мармол Карвахаль 1051-1110 жылдар аралығында Мағрибке көшіп келген Хилалиялықтардың саны миллионнан асып түсетінін болжады және 1573 жылы Хилалиялықтардың саны 4 000 000 адамды құрағанын айтты, басқа араб тайпалары мен бұрыннан бар арабтарды есепке алмай.

Әлеуметтік ұйым

Бастапқыда Бану Хилал тайпасы көшпелі өмір салтын ұстанды, мал және қой шаруашылығымен айналысты. Құрғақ және шөлді аймақтарда өмір сүргеніне қарамастан, олар егіншілік саласында сарбаз болды. Бану Хилал консервативті және патриархалды болып, шииттік дінде төзімділік танытты.

Тағрибат Бану Хилал

Халық ақыны Абдул Рахман әл Абнуди Жоғарғы Мысыр ақындарынан жинаған әңгімелер мен жазбалары «Тағрибат Бани Хилал» араб дастанына ұласты, ол Арабиядан Мағрибке дейінгі тайпаның саяхатын суреттейді. Дастан үш негізгі циклге бөлінген. Бірінші екеуі Арабияда және Шығыстың басқа елдерінде болған оқиғаларды қамтиды, ал үшінші цикл «Тагриба» (батысқа қарай жорық) деп аталып, Бану Хилал тайпасының Солтүстік Африкаға көшіп баруын баяндайды. 20 ғасырдың басына дейін Бану Хилал туралы әңгіме араб әлемінде – Мароккодан Иракқа дейін, поэзия түріндегі халық ертегісі немесе жергілікті аңыз ретінде әртүрлі форматта орындалған.