Кіріспе

Померания мифологиясының құдайы Триглав ("Үш басты") Помераниялық және, мүмкін, Полабиялық славян тайпаларының бас құдайы болған, Шчецин, Волин және Бреннада (қазіргі Бранденбург) оған табынылған. Оның культы 1127 жылы жойылғанға дейінгі жылдарда Бамберг епископы Святой Оттонның өмірбаянында бірнеше рет кездеседі.

Шығанағы мен тарихы

Латын жазбаларында бұл теоним Триглау, Тригелау, Тригелау, Триглоу, Триглафф, Тригелофф деп тіркелген. Триглав туралы мәліметтер үш дереккөзден алынған: ең көнесі – Пруфенинг аббаттығының анонимді монахы жазған Бамберг епископы Святой Оттоның өмірі (Vita Prieflingensis), ол 1146 жылға дейін жазылған, екінші дереккөз – 1151 жылы монах WD= жазған Бамберг епископы Святой Оттоның өмірі, үшіншісі – монах WD= 1158-1159 жылдары жазған Бамбергтің Святой Оттосының өмірі туралы диалог. Бұл дереккөздер – Святой Оттоның өмірбаяны және оның Балтық славяндары арасындағы христиандыру миссияларын сипаттайды.

Басқа да ықтимал көздер

Триглавты 13 ғасырдағы жазушы ВД= еске алған болуы мүмкін, ол 12 ғасырдың ортасындағы Бренна шайқастары туралы жақсы білген. Оның айтуынша, бекіністе үш басты құдайға табынылған, бірақ ол оның атын атамайды. Кейбір авторлар Бремендік Адамның Волинде құлшылық етілген "Нептун" туралы айтқандары Триглавқа қатысты болуы мүмкін деп есептейді.

Мұра

Ғалымдар Триглавқа қатысты Полабия мен Помераниядан тыс жерлерде кездесетін сілтемелерді табуға тырысты. Осыған байланысты, Словениядағы Триглав тауы және оған байланысты аңыз жиі айтылады: "судан бірінші болып пайда болған биік тау – Триглав", алайда, мысалы, Марко Сной таудың құдаймен байланысын күмәнді деп санайды. Александр Гиештор 1322 жылы есімдері аталған Птуй маңындағы Триглав тасын келтіреді. Польшада Тржиглов деген ауыл бар, бірақ ол Щецин культінің аймағына кіреді. Польшаның батысында фольклоршылар бірнеше жергілікті аңыздарды жинады, соларға сәйкес Волиннен әкелінген Триглавтың мүсіні Грифце ауылында, Волиндегі Святоуйщ қаласында, Тиховодағы Трйглав тасының астында немесе ВД= ("Тржиглав көлінде") жасырылған деп есептеледі.

Археологияда

Штециндегі Триглавқа арналған ғибадатхана орналасқан төбе, ең болжамды, Касл төбесімен бірдей. Төбенің үстінде арықпен қоршалған дөңгелек болған деген болжам бар, ол бастапқыда қасиетті дөңгелек (8-ғасырдан бастап), кейін Триглав ғибадатханасы, одан кейін христиан ғибадатханасы салынған. Бранденбургтің Триглав төбесі аралдағы бекіністен шамамен 0,5 километр қашықтықта орналасқан. Бекіністе қола ат, темір және әшекей бұйымдары, соның ішінде көптеген қыш ыдыстар табылды, бұл оның маңыздылығын және осы жерде кең діни культ болған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Хтондық құдай

Александр Гиештордың пікірінше, Триглавты Перуннан бөлек рулық құдай деп қарастыру керек, себебі Гербордтың мәліметтеріне сәйкес, Шчечинде ғибадатханалармен қатар, ғибадат ететін орынға емен ағашы мен бұлақ кірген, бұл олардың нөсер жауын құдайының белгілері. Гиештор Триглавтың хтондық Велеске жақын құдай екенін мойындайды. Оның сөзіне қарағанда, бұл түсіндірмеге қара атты Триглавқа құрбандық шалу, ал Световит, оны ол Перунның полабтық гипостазасы ретінде түсіндіреді, ақ атты құрбандық шалу дәлел болады. Анджей Шиевский де Триглавты хтондық құдай деп мойындайды. Ол кейбір зерттеушілердің Волос (Велес), Вологост, Волин және Волин аттарының бір-бірімен байланысты екенін айтқан пікірлерін келтіреді, сондай-ақ Гербордтың "Плутон" – грек өлім құдайына Волинде табынушылық болғандығы туралы мәліметін еске алады.

Үштік

Жири Дынданың пікірінше, Триглав – Жер, Көк және Төңкеріс әлеміне жауапты үш құдайды біріктірген үш басты құдай болуы мүмкін. Ол Волинде құлшылық етілген «Нептун» жолына сілтеме жасайды және оны словендік дәстүрлермен байланыстырады: Триглав тауы, Збрухтан табылған үш деңгейлі құдай мүсіні, Волиннің діңгекке бекітілген киелі найзасы, сондай-ақ Динданың сөзіне сәйкес, скандинавиялық Ығдырасылға және оның астындағы құдықтарға ұқсас емен ағашы мен бұлақ, және құдайдың мүсіні ағашқа жасырылуы. Динда мынадай түсіндірмелер ұсынады: Көкпен байланысы: Триглавтың аузы мен көздері «адамдардың күнәларын көру немесе есту үшін» жабылады. Индоевропалық мифологияда «қара» құдайлардың көру қабілеті нашар: Один, Велнияс, Варуна, Луг. Дегенмен, Триглавтың көзіне таңылған көз байлауды Жорж Дюмезил ұсынған «парадоксалды мүжілеу» тұрғысынан Күнмен байланыстыруға болады. Грек Күн құдайы Гелиос «барлығын көріп, барлығын еститін» деп аталады; Ведалық Сурья «барлығын көретін» немесе «адамдарды бақылайтын» деп сипатталады. Жермен байланысы: құдайдың мүсінін табудың қиын жолы және оның «үш патшалыққа билігінің» сипаттамасы. Бұл кейде «үш нысанда келген» немесе «үш басты» деп сипатталатын жолдар мен жолдардың құдайы Гермес, сондай-ақ жол торабының қорғаушысы және Зевстен теңіздің, жердің және аспанның бір бөлігін билеуге алған үш басты Гекатаға сәйкес келуі мүмкін. Төңкеріс әлемімен байланысы: Триглавты Нептунмен салыстыру. Бұл өмір теңізден тыс жатыр деген индоевропалық сенімдерге сәйкес келеді деп есептеледі; славяндық контексте бұл Чехия мәтінімен байланысты болуы мүмкін, онда бір ер адам өзінің қасты өлген әйелінің қазға айналып, «теңізден тыс Велеске ұшып кетуін» тілейді, Велес әдетте өлім құдайы ретінде түсіндіріледі.

Христиан дінінің ықпалы

Генрик Ловмианскийдің пікірінше, Триглав христиан дінінде пайда болған – Орта ғасырларда Қасиетті Үштік үш бетпен бейнеленген, кейіннен бұл бейнені пұтқа табынушылар үш басты құдай ретінде қабылдады. Дегенмен, бұл көзқарасқа келісуге болмайды, себебі Қасиетті Үштіктің үш беттен тұратын бейнесі тек 14 ғасырдан бастап куәландырылған, ал Папаның ресми айыптауы 1628 жылдан бастап белгілі болды. Үш беттен тұратын Қасиетті Үштік бейнесінің өзі пұтқа табынушылықтан шыққан болуы мүмкін (Балқан аймағы). Станислав Росик пікірінше, христиан діні Триглавқа табыну культінің төмендеу кезеңінде оның дамуына ықпал еткен болуы мүмкін. Мүмкін, славяндар үшін христиан құдайы – басқа этностық топқа байланысты «шетел құдайы» болған, бірақ көршілік қарым-қатынастар мен Иса және Триглавқа (сонымен аталған «екі дін») бірге табыну арқылы белгілі болған. Пұтқа табынушылар құдайдың күшін аталған тайпаның әскери-саяси күшімен байланыстырғандықтан, померандықтар жаңа құдайды мойындады, ал Триглавқа монолатриялық (немесе генотеистік) табыну славяндық интерпретация негізінде оны Исамен теңестіруге мүмкіндік берген болуы мүмкін. Мұндай діни үйлесім, кейіннен христиандық теологияға сәйкес Иса мен Триглавтың ерекшелігін атап көрсетуге және Померания христиандығына толық көшкеннен кейін Триглавты одан әрі қаралануға алып келді, бұл, мүмкін, 15 ғасырдағы Liber sancti Jacobi еңбегінде көрініс тапқан, онда Триглав «адамзаттың жауы» және «құдай, немесе дұрысы, шайтан» деп сипатталған.

Мәдениетте

Бронислав Трентовскийдің қолжазбасы: Халу Есса сөз арқылы әлемді және оның ішіндегі барша нәрсені жаратты. Сондықтан Триглав оны естіп, үш басын жұлып алды, ал олардан аққан қаннан үш ізбе-ізді құдайлардың әскері пайда болды. Триглав 12 ғасырғы француздық жырларда Мұхаммедпен бірге христиандыққа қарсы жауы ретінде бейнеленген болуы мүмкін (Ескі француз тілінде: Mahomet et Tervagnan). Дегенмен, бұл атау Гермес Трисмегисттен немесе «террификанс» («қорқытушы») латын сөзінің окситан тіліне бейімделуінен туындаған болуы да мүмкін.