Ежехил Мишель ха Леви Эпштейн: Литвалық равин және Арух ха-Шулхан авторы

Кіріспе

Литвалық раввин (1829–1908)

Ехиел Мишель ха Леви Эпштейн (24 қаңтар 1829 – 25 наурыз 1908), көбінесе өзінің ең маңызды еңбегі «Арух хаШулхан» еңбегінен кейін «Арух хаШулхан» деп аталады, Литвадағы раввин және иудей заңдары бойынша авторитет (посек) болды.

Өмірбаян

Раввин Ехиел Мишель Эпштейн 1829 жылдың 24 қаңтарында Ресей империясының Бабруйск қаласында (қазіргі Беларусь) Ахарон Ицхак пен Рашка Эпштейн отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Ахарон Ицхак Эпштейн – құрылысшы және мердігер, көп уақытын патша үкіметінің жобалары бойынша жұмыс істеуге жұмсаған. Оның Санкт-Петербургте тұратын Бенямин Бейнуш Эпштейн деген ағасы болған. Екі ағайын жылдар бойы байланыста болды, ал Эпштейн Санкт-Петербургке сапар шегіп, әдетте жарияламас бұрын орыс цензурасына жазбаларын тапсыру үшін ағасының үйінде тұратын. Бала кезінде Эпштейн дәстүрлі хедерде оқыған. Оның бастапқы ниеті әкесінің ізін басу еді: саудагер болып жұмыс істеу, сонымен қатар Тораны күнделікті оқуға уақыт бөлу. Жастық шағында ол саудамен айналысып, орыс тілінде еркін сөйлеген, сол кездегі раввиндерде сирек кездесетін қабілет. Алайда, жақын маңдағы Паричи қаласының раввині (және Воложин раввині Хаимнің шәкірті) раввин Елияху Голдберг жас жігітке қызығушылық танытты; раввин Эпштейнге сауданы тастап, өзін Тораны оқуға арнауға көндірді. Ұзақ өтпей Эпштейн атақты Воложин иешивасына барып, екі жыл оқыды. Воложинде ол Рабби Нафтали Цви Йехуда Берлинмен (Нетзив) өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты, кейін ол Воложин иешивасының рош ешивасы (басшысы) болды. Ондағы оқуын аяқтағаннан кейін Эпштейн Берлиннің қарындасы Михлаға үйленді. (Эпштейн кейіннен Берлиннің қайын атасы болды, ол бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Эпштейннің қызы Батия Мириамға қайта үйленді.) Үйленгеннен кейін Эпштейн Бабруйске оралып, ол жердегі Алтшул иешивасында сабақ берді. 1852 жылы Бабруйск қаласындағы Митнагг қауымының раввині және Ав Бейт Дин болып тағайындалған раввин Елияху Голдбергтен семиха (раббилік діни қызметке тағайындау) алды. 1862 жылы Эпштейн Голдбергтің бейт-динінде діни судья (даян) болып қызмет етті. Алайда, отбасылық табыстың басым бөлігі оның әйеліне тиесілі мата дүкенінен түсті. Әйелін мақтаған кезде Эпштейн, мүмкін, асыра айтқан шығар, 30 жыл бойы Михла отбасылық дүкенді басқарғанын, ал ол дүкеннің қайда екенін білмейтінін айтты. 1864 жылы 35 жасында Эпштейн Новозыбковтың (Гомельдің шығысында, қазіргі Брянск облысы) раввині болып тағайындалды. Бұл қалада көптеген хасид яһудилері тұрды, негізінен Хабад Лубавич және Чернобыльдің жақтастары. Новозыбковқа келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң Эпштейн Любавичке сапар шегіп, хазреті Менахем Мендель Шниерсонды, сондай-ақ Цемах Цедек деп аталатын Хабад Лубавич хасид яһудилерінің үшінші реббиін (рухани жетекшісі) кездестірді. Осы кезеңде оның басты еңбегі – өзінің алғашқы еңбегі «Ор ла-Ешарим» («Ohr LaYesharim») – Раббину Тамның «Сефер ха-Яшарға» түсіндірмесі болды. Ол бұл еңбегінің алғашқы томын 1869 жылы басып шығарды, бірақ одан әрі жариялауға қаражаты жетпеді. 1874 жылы Новозыбковта он жыл раввин болғаннан кейін Эпштейн Наварудак раввині болып тағайындалды, ол 34 жыл бойы, өліміне дейін қызмет етті. Мұнда ол posek (иудей заңдарының шешуіші) ретінде танылды және ол өзінің жазбаларының көпшілігін Наварудакта жазды. Эпштейн көптеген қайырымдылық шараларына қатысты. Ол Иерусалимнің бас раввині раввин Шмуэль Салантпен ерекше жақын болды және барлық яһудилердің раввин Меир Баал Ханеис қайырымдылық қорына көмектесуі керек екені туралы көп жазды. Эпштейн 22 Адар II 5668 жылы (25 наурыз 1908) қайтыс болды және Наварудакта жерленді.

Rabbi Yechiel Michel Epstein was born on 24 January 1829 in Babruysk, Russian Empire (presently in Belarus) to Aharon Yitzchak and Rashka Epstein. His father Aharon Yitzchak Epstein was a builder and contractor who spend much of his time traveling for his work, which were often projects of the Czarist government. He had one brother, Benjamin Beinush Epstein, who lived in Saint Petersburg. The two brothers stayed in touch over the years, and when Epstein needed to travel to Saint Petersburg—usually to submit his writings to the Russian censor before publishing—he would stay at his brother's house. As a child, Epstein studied in a traditional Cheder. His original intent was to follow in his father's footsteps: to work as a merchant, while dedicating time to daily Torah study. In his youth, he engaged in trade and was fluent in Russian, a skill not commonly found in rabbis at that time. However, Rabbi Eliyahu Goldberg, rabbi of the nearby town of Parichi (and a student of Rabbi Chaim of Volozhin), took an interest in the youth; the rabbi convinced Epstein to leave commerce and dedicate himself to Torah study. Soon after, Epstein left for the famed Volozhin yeshiva, where he studied for two years. In Volozhin, he met and started a lifelong friendship with Rabbi Naftali Zvi Yehuda Berlin (the Netziv), who later became the rosh yeshiva (head) of the Volozhin Yeshiva. After finishing his studies there, Epstein married Berlin's sister Michlah. (Epstein later became Berlin's father in law, when Berlin remarried to Epstein's daughter Batya Miriam after the death of his first wife.) After his marriage, Epstein returned to Babruysk, and he taught in the Altshul yeshiva there. He received semicha (rabbinic ordination) from Rabbi Eliyahu Goldberg, who had been appointed rabbi and Av Beit Din of the Mitnagged community of Babruysk in 1852. By 1862, Epstein was serving as a dayan (religious judge) on Goldberg's beit din. Most of the family's income, however, came from his wife's fabric store. When eulogizing his wife, Epstein remarked—perhaps in exaggeration—that for 30 years Michlah ran the family store, and he did not even know where the store was located. In 1864, at the age of 35, Epstein was appointed rabbi of Novozybkov (east of Gomel, now Bryansk region), a town with a large number of Hasidic Jews, mainly adherents of Chabad Lubavitch and Chernobyl. Several months after arriving in Novozybkov, Epstein traveled to Lubavitch where he visited Rabbi Menachem Mendel Schneersohn, also known as the Tzemach Tzedek, the third rebbe (spiritual leader) of the Chabad Lubavitch Hasidic Jews. His major endeavor during this period was writing his first work, Ohr LaYesharim, a commentary to Sefer HaYashar of Rabbeinu Tam. He printed the first volume of this work in 1869, but lacked the funds to publish more. In 1874, after ten years as rabbi in Novozybkov, Epstein was appointed as the rabbi of Navahrudak, where he would serve for 34 years, until his death. Here, he was recognized as a posek (decisor of Jewish law), and he was to compose most of his writings in Navahrudak. Epstein was involved in many charitable endeavors. He was particularly close to Rabbi Shmuel Salant, the chief rabbi of Jerusalem, and wrote extensively on the obligation of all Jews to support the Rabbi Meir Baal Haneis charity that Rabbi Salant founded in Israel in 1860. Epstein died on 22 Adar II 5668 (25 March 1908) and is buried in Navahrudak.

Шығармалары

Арух ХаШулхан – оның ең маңызды еңбегі, Халаха кодексі, әр заң мен әдет-ғұрыптың бастауын, ришонимдердің пікірлерін түсіндіріп, псакқа (шешімге) келуді қамтиды, көбінесе ахаронимдер қолдайды (кейде олармен келіспейді). Кейбір зерттеушілер оны Рамбамнан берігі еврей заңдарының ең толық, маңызды және түпнұсқалы қазіргі заманғы қайта жазылуы деп санайды. Арух ХаШулхан х'Атид (Болашақ үстелін дайындау) – Арух ХаШулханға параллель еңбек, Мессия кезінде қолданылатын заңдарды жинақтап, талдайды. Бұл еңбек еврей шаруаларының Израильде қайта құрылуымен маңызға ие болды, себебі онда Израильде ғана қолданылатын көптеген шаруашылық заңдары қамтылған. Ор ла Ешарим – оның алғашқы еңбегі, тосафист Раббину Тамның классикалық "Сефер ха Яшар" еңбегіне жазған түсіндірмесі. Мейхал ха Майим – Иерусалим Талмудына түсіндірме. Лейл Шимурим – Пасха мерекесіндегі Хагдағаға түсіндірме. Дершот Кол Бен Леви – Наварудак қаласының бас синагогында айтқан уағыздарының жинағы, көбінесе ұзақ халахи бөлімдерін қамтиды.