Кіріспе

Келісімшарттық құқық бойынша форс-мажор (французша: force majeure) – бұл екі тарапты да, егер соғыс, ереуіл, тәртіпсіздік, қылмыс, эпидемия немесе кенеттен заңдық өзгерістер сияқты тараптардың бақылауынан тыс ерекше оқиға немесе жағдай бір немесе екі тараптың келісімшарт бойынша міндеттемелерін орындауына кедергі келтірсе, жауапкершіліктен босататын кең таралған шарт. Форс-мажор жиі «Құдайдың ісі» деп сипатталатын оқиғаларды қамтиды, бірақ мұндай оқиғалар заң бойынша шарттың өзінен бөлек саналады. Көп жағдайда форс-мажор шарттары тараптың міндеттеме орындамауын толыққанды кешірмейді, бірақ форс-мажорлық жағдайдың сақталу мерзіміне дейін тоқтатады. Әдетте, форс-мажор тараптың қанағаттандыруға қабілетсіздігіне әкелетін, оның бақылауынан тыс жағдайларды қамтиды, сондықтан ол төмендегі жағдайларды қамтымайды:
Тараптың немқұрайлылығы немесе қасақана жасаған әрекеттері нәтижесінде, оның міндеттемелерін орындау қабілетіне елеулі түрде кері әсер ететін кез келген жағдай. Сыртқы күштердің әдеттегі және табиғи салдарынан туындаған кез келген нәтиже. Бұл айырмашылықты түсіндіру үшін, ашық ауада өтетін қоғамдық іс-шараның кенеттен тоқтатылуын мысалға келтірейік: егер тоқтату себебі болжамды, қарапайым жаңбыр болса, бұл форс-мажорлық жағдай болып есептелмейді. Егер себеп орынды зақымдаған немесе іс-шараға қатысуды қауіпті ететін кенеттен су тасқыны болса, онда бұл, әдетте, форс-мажорлық жағдай болып табылады, егер орын белгілі су тасқыны аймағында орналасқан немесе ауданы нөсерлі жаңбырларға жиі ұшыраса, басқаша болмаса. Кейбір жағдайлар шекті жағдайлар болуы мүмкін (мысалы, егер ерекше қатты жаңбыр жауса, бұл іс-шараны қауіпсіз өткізуді немесе қатысуды әлдеқайда қиындатады, бірақ мүмкін емес ететіндей болмаса); мұндай жағдайлар нақты жағдайларға байланысты бағалануы керек. Егер келісімшартта нақты қарастырылған (қосылған) жағдайлар болса, мысалы, ашық ауада өтетін іс-шара туралы келісімшарт жаңбыр жауған жағдайда оны күштен шығаруға рұқсат берсе немесе талап етсе. Халықаралық құқық бойынша, бұл мемлекеттің бақылауынан тыс, қарсы тұруға мүмкін емес және күтпеген оқиға, халықаралық міндеттемелерді орындауды материалдық тұрғыдан мүмкін емес етеді. Осыған сәйкес, ол төтенше жағдай тұжырымдамасымен байланысты. Кез келген жағдайда форс-мажорлық жағдайды шартты реттейтін заңмен реттеледі, форс-мажорлық жағдайдың жалпы түсініктерімен емес. Келісімшарттарда көбінесе келісімшарттағы шарт арқылы форс-мажорлық жағдайдың қандай жағдайларды қамтитыны нақты көрсетіледі. Сондықтан, жауапкершілік келісімшарт бойынша шешіледі, заңмен немесе жалпы құқық қағидаттарымен емес. Кез келген келісімшартқа форс-мажорлық жағдайдың қолданылатынын және қалай қолданылатынын бағалаудың алғашқы қадамы – келісімшартты реттейтін елдің (мемлекеттің) заңын анықтау.

Мақсаты

Уақыт өте маңызды және басқа да сезімтал келісімшарттар осы баптың қорғанысын шектеуге арналған, егер тарап сыртқы араласудың әсерін болдырмау немесе шектеу үшін орынды қадамдар (немесе нақты сақтық шаралары) қабылдамаса, олар ықтимал болған кезде немесе олар нақты болған кезде. Форс-мажорлық жағдай бір немесе екі тараптың да міндеттемелерін толық немесе ішінара орындаудан босатуы мүмкін. Мысалы, ереуіл тауарлардың уақтылы жеткізілуіне кедергі келтіре алады, бірақ жеткізілген бөлік үшін уақтылы төлемді болдырмауы мүмкін. Форс-мажорлық жағдай шарттың орындалуына кедергі келтіретін аса күштің өзі болуы мүмкін. Бұл жағдайда бұл іс жүзінде мүмкін емес немесе орындау қиындықтарына байланысты қорғану болып табылады. Әскери саласында "форс-мажорлық" сөзінің мағынасы сәл өзгеше. Бұл кемеге немесе ұшаққа сыртқы немесе ішкі жағдайлардың орын алуы, оларға әдетте шектеулі аймақтарға айыпсыз кіруге мүмкіндік беруі мүмкін. Мысалы, 2001 жылғы сәуір айында Қытайдың әскери ұшағымен соқтығысқаннан кейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшағы Қытайдың әскери әуе базасына қонған Хайнань аралы оқиғасы. Форс-мажорлық қағидасы бойынша, ұшаққа кедергісіз қонуға рұқсат берілді. Сол сияқты, 2023 жылы АҚШ әуе кеңістігінде табылған қытайлық бақылау шары оқиғасында, Қытай үкіметі бұл "толыққанды форс-мажорлық жағдайдан туындаған жазасыз оқиға" екенін мәлімдеді. Шартта, әсіресе ұзақ мерзімді келісімшарттарда форс-мажорлық туралы баптың маңыздылығын бағалауға болмайды, өйткені ол тарапты шарттағы міндеттемеден босатады (немесе осы міндеттемені тоқтата тұрады). Форс-мажорлық оқиға немесе жағдай ретінде рұқсат етілген нәрсе келісімшарт талқылау кезінде көптеген дауларға себеп болуы мүмкін, және тарап әдетте екінші тараптың өзінің тәуекелінде болуы тиіс нәрсені қосуға тырысуына қарсы тұруы керек.

Гонконг

Егер шартта форс-мажорлық жағдай қарастырылмаса (немесе тиісті оқиға форс-мажорлық жағдайдың шеңберіне кірмейтін болса) және кейіннен туындаған жағдай орындауға мүмкіндік бермейтін болса, онда бұл шартты бұзу болып есептеледі. Міндеттемесін орындамаған тарап үшін шартты тоқтатудың жалғыз құралы – шарттың күшін жою туралы заң болады. Егер шартты орындамау нәтижесінде адал ниетпен әрекет ететін тарап шарттан күтетін пайданың басым бөлігінен айырылса, онда бұл шартты бұзу болып табылады, соның салдарынан адал ниетпен әрекет ететін тарап шартты тоқтатуға және осы бұзушылық үшін залап ақысын талап етуге құқылы болады.

Англия

Ағылшын соттарының түсіндірмесі бойынша, "форс-мажор" термині "Құдайдың әрекеті" немесе vis major-ден кең мағынаға ие. Соттар ереуілдер мен машиналардың істен шығуы, әдетте vis major-ға жатпаса да, форс-мажорға жатады дегенге келісім білдірді. (Дегенмен, машинаның бұзылуына қатысты, техникалық қызмет көрсетуді немқұрайлылықпен тоқтату форс-мажор туралы талаптарды жоққа шығаруы мүмкін, себебі техникалық қызмет көрсету немесе оның болмауы меншік иесінің бақылауында болады.) Алайда, бұл термин нашар ауа-райы, футбол матчтары немесе жерлеу рәсімі салдарынан туындаған кешігулерді қамтуға болмайды: ағылшынның Matsoukis v. Priestman & Co (1915) ісінде "бұл жұмыстың тоқтауына себеп болатын әдеттегі жағдайлар, және жауапкерлер оларды келісімшарт жасағанда ескергені анық. 'Форс-мажор' сөздері ағылшын келісімшарттарында жиі кездеспейді. Олар Наполеон кодексінен алынған, және оларды осы румын азаматы немесе оның кеңесшілері енгізді, олар континентте осы терминді қалай қолданатынын білгендігі сөзсіз." Hackney Borough Council v. Dore (1922) ісінде "Бұл сөз тіркесі қандай да бір физикалық немесе материалдық кедергіні білдіреді және мұндай кедергіге қатысты ақылға қонымды қорқыныш немесе алаңдауды қамтымайды" деп шешім шығарылды.

Үндістан

Дхранраджмал Гобиндрамның Шамжи Калидасқа қарсы ісі (All India Reporter 1961 Supreme Court (of India) 1285) бойынша, «Пайда болған шешімдерді талдау көрсеткендей, бұл тұжырымға сілтеме жасау мақсаты – өзінің бақылауында болмаған жағдайдың салдарынан міндеттемесін орындамаған тарапты сақтап қалу үшін жасалады». Егер форс-мажорлық ереже тиісті жаңадан туындаған оқиғаны қамтыса да, міндеттемесін орындауға шамасы келмейтін тарап, орындау тек қана 1) қиындаса, 2) қымбаттаса және/немесе 3) аз табыс әкелсе, онда бұл ереженің артықшылығын пайдалана алмайды.

Америка Құрама Штаттары

Мысалы, АҚШ-тағы тараптар COVID-19 пандемиясын (1) болжамсыз оқиғаның, (2) тараптардың бақылауынан шыққан және (3) міндеттемелерді орындауды мүмкін емес немесе қиын ететін жағдай ретінде пайдаланып, шарттық жауапкершіліктен құтылуға тырысты. Форс-мажорлық жағдайларға әдетте торнадо сияқты табиғи құбылыстар мен еңбек даулары сияқты көбінесе болжамсыз адам әрекеттері жатады. Алайда, 2021-2023 жылдардағы инфляцияның өсуі лизинг және басқа да жылжымайтын мүлікке қатысты шарттардағы форс-мажорлық тармақтарына да әсер етіп, инфляцияның және пайыздық ставкалардың өсуіне байланысты міндеттемелерді орындау кешігуіне немесе олардан босатуға мүмкіндік береді.

Аргентина

Аргентинада форс-мажор (fuerza mayor және caso fortuito) Аргентинаның Азаматтық кодексінің 512-бабында анықталады және 513-бабында реттеледі. Осы баптарға сәйкес, форс-мажорлық жағдай келесі сипаттамалармен анықталады:
алдын ала болжау мүмкін болмаған оқиға немесе болжауға болған жағдайда, қарсы тұруға болмайтын оқиға. Осыдан кейбір табиғи құбылыстарды болжауға болады, бірақ олардың салдарына қарсы тұру мүмкін болмаса, ол форс-мажор деп есептелуі мүмкін. Сыртқы фактор: жәбірленуші оқиғаның себептерімен тікелей немесе жанама түрде байланысты болмауы керек, мысалы, оқиға өрт немесе ереуіл болған жағдайда. Алдын ала болмауы: оқиға міндеттеме туғаннан кейін болған болуы керек. Жеңілуге болмауы: жәбірленуші оқиғаның салдарынан ешқандай жолмен жеңіле алмайды. Аргентинада "Құдайдың ісі" азаматтық жауапкершілікте келісімшарттық немесе келісімшарттан тыс міндеттемелерге қатысты қолданылуы мүмкін.