Кіріспе
1919 жылғы Макс Вебердің мақаласы "Саясат – кәсіп" (Politik als Beruf) – неміс экономисі және әлеуметтанушысы Макс Вебердің (1864–1920) мақаласы. Ол 1919 жылғы 28 қаңтарда Мюнхенде Баварияның "Еркін (яғни, корпорацияланбаған) студенттер одағына" берген дәрістер сериясының екінші дәрісінен туындады (біріншісі – "Ғылым – кәсіп ретінде"). Бұл Германия революциясы кезінде болды, осы уақытта Мюнхен қысқа мерзімге Бавария Социалистік Республикасының астанасы болды. Вебер сөзін стенограф жазған қолжазбаларына сүйене отырып айтты. Мақала 1919 жылғы шілдеде кеңейтілген түрінде жарияланды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана ағылшын тіліне аударылды. Бүгінде бұл мақала саяси ғылым мен әлеуметтанудың классикалық еңбегі деп есептеледі.
"Politics as a Vocation" (Politik als Beruf) is an essay by German economist and sociologist Max Weber (1864–1920). It originated in the second lecture of a series (the first was Science as a Vocation) he gave in Munich to the "Free (i. e. Non incorporated) Students Union" of Bavaria on 28 January 1919. This happened during the German Revolution when Munich itself was briefly the capital of the Bavarian Socialist Republic. Weber gave the speech based on handwritten notes which were transcribed by a stenographer. The essay was published in an extended version in July 1919, and translated into English only after World War II. The essay is today regarded as a classic work of political science and sociology.
Қорытынды
Вебер былай анықтайды: "Мемлекет физикалық күш қолдану құқығын беруші жалғыз орган саналады. Сондықтан, біздің жағдайымызда "саясат" – билікке қол жеткізу немесе биліктің таралуына ықпал ету, ол мемлекеттер арасында немесе мемлекет құрамындағы топтар арасында болсын." Осы анықтамадан кейін Вебер мемлекеттің саяси билігінің заңдылығын негіздейтін үш принцип бар екенін атап өтеді: дәстүрлі билік, харизматикалық билік және заңды билік. "Саясат – бұл кәсіп" еңбегінің орталық бөлігінде Вебер харизма мен көшбасшылықты, сондай-ақ саясаттанушы мамандығына шақырылған адамдардың түрлерін анықтайды. Бұл қазіргі заманғы саясаттың қалай қалыптасқаны туралы кең тарихи сипаттамалармен дамытылады. Бұл еңбекте Ұлыбритания, АҚШ және Германия мысалдары ерекше назарға алынса да, Франция, Қытай, Рим, ежелгі Грекия және басқа да елдердің мысалдары да келтіріледі. Осы мысалдарды дамыту арқылы Вебер салыстырмалы тарихи зерттеулерді қаншалықты жақсы меңгергенін көрсетеді. Осы үшін Вебер саясаткерлер, саяси партиялар және олар құратын бюрократия арасындағы қарым-қатынасты сипаттайды. Бұл бөлімде Вебердің "Саясат – бұл кәсіп" еңбегі оның тағы бір танымал мақаласы "Бюрократияға" ұқсас. "Саясат – бұл кәсіп" еңбегінің соңғы бөлімінде Вебер саясаткердің бейнесіне қайта оралады. Оның басты тезисі – саясаткер "Моральдық наным этикасымен" және "Жауапкершілік этикасымен" теңдік орнатуы керек. "Моральдық наным этикасы" – саясаткер ұстануға тиіс негізгі, өзгермейтін сенімдер. Ал "Жауапкершілік этикасы" – мемлекеттің күш құралдарын жалпы игілік үшін бейбітшілікті сақтау мақсатында қолдану қажеттілігі. Вебердің пікірінше, саясаткер осы екі этика арасында келісім табуы керек. Осыны іске асыру үшін Вебер: "Саясатты баспен жасайды, басқа дене мүшелерімен де, жанмен де емес." Саясатта ең тиімдісі – өз жандарындағы адамдардың сезімдерін оятуға және бірқатар қатаң, ақылмен басқаруға қабілетті адам. Бірақ, оның ойынша, мұндай міндетті орындау қарапайым адамдарға күш келмейді, себебі олар мақтанқор. Вебердің айтуынша, мақтанқорлық саясаткерлер үшін ерекше қиындықтар туғызады, өйткені олар заңды күш құралдарын басқарады. Вебердің пікірінше, жалпы мақтанқорлық саясаткерлердің шешімдерді қабылдау кезінде эмоционалды байланыстарға және жалтақтаушыларға сүйенуіне, әділ және тиімді басқару үшін қажетті рационалды ойлаудан гөрі осыған ұмтылуына себеп болады. Вебер мұны саясаткерлердің кең таралған қасиеті деп санайды. Осының салдарынан Вебер саясаттың қауіптілігі саясаткердің мемлекетке тән күш құралдарымен байланысында жатыр, оны кез келген мақтанқор саясаткер дұрыс пайдаланбайды деп тұжырымдайды. Сондықтан Вебер саясатты жүзеге асыру өте қиын екенін және бейбітшілік пен бауырластық арқылы мәңгілік жан құтқаруды іздейтін адам үшін бұл міндет емес екенін атап көрсетеді. Осы ойларын дамыту барысында ол Мартин Лютердің екі патшалық туралы іліміне және индуистік Ұпанишадтарға сілтеме жасайды. Эсседегі қорытынды сөйлемдерінде Вебер 1919 жылғы неміс революциясы туралы пікір білдіреді, ол эссе жазылған кезде жүріп жатқан болатын. Ол 1919 жылғы эмоционалдық қозғалыстың "қазіргі уақытта қай топ билікті қолға алса да, мұздай қараңғылық пен қаталдыққа" әкелетінін пессимистік түрде болжайды. Осыны айтқаннан кейін Вебер сәл оптимистік нотамен аяқтайды: "Тек өзін сындырмайтынына сенімді адам, ол тұрған жерден әлемге ұсынғысы келген нәрсе үшін тым ақымақ немесе қарапайым көрінеді, сонда да ол бәрін де айта алады, бірақ, әлі де! – оның ғана саясатқа "шақыруы" [den "Beruf"] бар!"
Заңдылық қағидасының үш негізі
Вебер саясатты "тәуелсіз басшылық әрекет" деп анықтайды. Бұл мақалада "мемлекет" саяси ұйымдарды талдау үшін негіз ретінде қолданылады. Вебердің пікірінше, осы саяси ұйымдардың заңды билігінің негіздері үш негізгі санатқа немесе түрге бөлінеді:
Дәстүрлі билік – "мәңгілік өткенге" негізделген, әдет-ғұрыпқа байланысты билік. Вебер әдет-ғұрыпты көбінесе патриархалдық, мұрагерлік және дәстүрлі деп сипаттайды. Харизмалық билік (Инабат сыйы) – "аян, батырлық немесе жеке тұлғаның басқа да басшылық қасиеттеріне" негізделген билік. Пайғамбарлар, популист саясаткерлер және халықтың қолдауы "харизмамен" байланысты. Заңды билік – заңды рационалды билік, техникалық білімі бар мемлекеттік қызметкерлермен қамтамасыз етілген, қолданыстағы заңдарға негізделген заңдылық. Заңды билік мемлекеттік қызметкерлердің де, халықтың да заң аппаратына рационалды құзыреттілігін және оған сөзсіз бағынуын талап етеді.
Traditional Authority The authority of "eternal past," based on habit. Weber defines custom as largely patriarchal, patrimonial, and traditional in scope. Charisma Authority (Gift of Grace) The authority of the "revelations, heroism, or other leadership qualities of an individual". Associated with "charisma" of prophets, demagogues, and popular vote. Legal Authority Legal rational authority, legality based on valid statutes which are enforced by technically trained civil servants. Legal authority assumes a rational competence and conditioned obedience of both the civil servants and the people to the legal apparatus.
Мемлекеттің екі түрі
Вебер өзінің талдауын "саяси ұйымдарға", яғни "мемлекеттерге" бағыттайды және мемлекеттің екі жалпы түрін анықтайды, олар барлық мемлекеттік формаларды ең жалпы деңгейде қамтиды деп санайды: Билеушінің мәртебесі мен билігі бойынша басқарушы персоналдың басқарудың өз құралдары болады, бұл құралдар билеушінің құралдарынан бөлек. Бұл түрлі байлық пен мүлік нысандары, сондай-ақ өндіріс құралдары мен еңбекке бақылауды қамтиды. Бұл әкімшілік персонал негізінен аристократиялық және ерекше топтарға бөлінеді; әкімшілік персонал толық немесе ішінара басқарудың нақты құралдарынан бөлінген, бұл Маркстің пролетариатты өндіріс құралдарынан бөлу тұжырымына ұқсас. Бұл персонал патриархалдық құрмет және өкілеттік беру қағидалары негізінде құрылған ұйымда қаражаты жоқ сенімді тұлғаларға айналады. Вебер әкімшілер мен басқару құралдарына қол жеткізу арақатынасына негізделген "мемлекет" туралы екі түрлі идеяны ажыратады. Бірінші түрі – "патримонизм", ол билеушінің жеке басына және оның ізбасарларының адалдығына байланысты. Техникалық қабілеттілікке басымдық берілмейді, бұл қазіргі заманғы мемлекетке тән. Қазіргі заманғы формада әкімшілер басқаратын ақшаның, ғимараттардың және ұйымдардың жеке иелері болмайды. Шешімдерді қабылдау көбінесе саяси тұлғалардың құзырында болады, тіпті олардың қазіргі кәсіби әкімшілерге тән техникалық біліктілігі болмаса да.
The administrative staff beneath the ruler in status and power has its own means of administration separate from those of the ruler. This can include various forms of wealth and possessions, as well as means of production and control over labor. This administrative staff is essentially aristocratic, subdivided into distinct estates;
The administrative staff is completely or partially separated from the actual tools of administration, similar to Marx's conception of how the proletariat is separated from the means of production. This staff become confidants without means in a patriarchal organization of deference and delegation. Weber delineates two different ideas of the "state" based on the relationship between the administrators and their access to the actual means of administration. The first form is "patrimonialism" and dependent on the personality of the ruler, and the loyalty of his followers. There is no emphasis on technical capacity as there is in the second form of the state, which is considered to be modern. In the modern form, the administrators do not personally own the money, buildings, and organizations they direct. Executive decisions often remain with political figures, even though they do not have the technical ability that the modern professional administrators do.