Эжени Гранде: 1833 жылғы роман

Кіріспе

1833 жылы жарық көрген Онер де Бальзактың романы

Евгения Гранде – француз жазушысы Онер де Бальзактың 1833 жылы алғаш рет жарық көрген романы. Ол оны жазып жатқанда, өзінің амбициялық «Адам комедиясы» (La Comédie humaine) жобасын ойлап тапты және дереу екінші басылымды дайындады, кейіпкерлердің аттарын өзгертті, соның арқасында «Евгения Гранде» провинциялық өмірден көріністер» (Scènes de la vie de province) бөліміне енді. Ол осы басылымды сол кездегі сүйіктісі, қызы Мари Каролина Дю Фреснейдің анасы Мария Дю Фреснейге арнады.

Өмірбаян

"Евгений Гранде" романы Сомур қаласында өтеді, бұл қала Балзакқа жақсы таныс болуы керек, себебі ол шамамен 56 шақырым қашықтықтағы Тур қаласында өскен. Екі қала да Луара өзенінің жағасында орналасқан, сарайларымен әрі шамамен бірдей өлшемде. Тур қаласы тарихи және саяси тұрғыдан әлдеқайда маңызды болған, сондықтан Балзак кіріспе бөлімінде Гранде үйі Сомурдың ең маңызды ғимараты деген ойды қалыптастырған болуы мүмкін. Балзак Революциядан кейін өскенімен, Парижге Бурбон монархиясы қайта орнатылған кезде (Луи XVIII және Карл X) ересек жасқа жеткен, ал бізге белгілі көптеген шығармаларын Людовик Филипптің шілде монархиясы (1830–1848) тұсында жазған, осы монархия 1830 жылғы революция нәтижесінде Бурбон монархиясын құлатқаннан кейін билікке келген. Республика Ливерді Франкпен (бірдей құнды) алмастырғанымен, екеуі де айналымда болды, сондай-ақ 20 ливерлік Луи де қолданыста болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Феликс Гранде, шебер балтагер, Франция Республикасы шіркеудің Саумр округінің жерлерін тәркілеген кезде, бай ағаш саудагерінің қызына үйленді. Жер аукционға шығарылғанда, оның әйелінің қалыңдықтары мен жинаған қаражаты оған едәуір жерді, соның ішінде жүзімдіктердің ең жақсы жерлерін өте қанағаттандырарлық бағамен сатып алуға мүмкіндік берді. Жергілікті тұрғындарда революцияға деген жанашырлық аз болса да, Гранде құрметке ие болды және мэр болды, кейіннен империяның тұсында постты қалдырды, өйткені Наполеон республикашылдарды ұнатпады. Бұл кезде оның жалғыз қызы он жаста еді және сол жылы оның енесінің, атасының және әжесінің мұралық меншігі арқылы Грандеттің қолына одан да көп байлық түсті. Біз Гранденің қайырлы әдеттерін біліп, қала тұрғындарын үйіне кіргізбей жүргенін білеміз. Негізгі ерекшеліктер оның банкирі де Грассин және оның нотариусы Крушо болды, екеуі де Гранден байлығының ауқымын көпшіліктен жақсы түсінді және ол 1819 жылы 60 жаста болғандықтан, іс-әрекеттің көп бөлігі бір күні Евгенияға берілуі керек. Әрине, олардың Крушоның немере інісі, бірінші сатыдағы соттың төрағасы болған президент Крушо де Бонфонс және де Грассиннің ұлы Адольф де Грассин сияқты кандидаттары болды. Қала тұрғындары бәсекеге қатты қызығушылық танытады, бұл тек табиғи, өйткені мұрагерлік XIX ғасырдың басында өркендеудің басты жолы болды. Осы кезең бойы біз Феликс Гранденттің сарқындығының егжей-тегжейін білеміз; бұл бастапқыда қаржының жоқтығынан дамыған болуы мүмкін, бірақ қазір ол толық бұзылу болып табылады. Ол таңертең нан кесінділерін санайды, бірақ онымен ақшалай бөлінбейді, өйткені оның жалға алушыларының бірі жалға алған жердің бір бөлігін заттай төлейді; басқа да тұтыну заттары осылай жеткізіледі. Гранде ханымға бір мезгілде алты франктан артық ақша берілмейді. Оның үйі сыртқы жағынан әсерлі болса да, ол ескі және құрып кеткен, ал ол оны жөндеуге тым қасарысқан; олардың қызметшісі Нанон шіріген баспалдаққа аяғын қояды, бірақ өзі алып жүрген бөтелкені адал сақтап қалады. Роман Балзактың ақша ұлттық құдай болып кетті деген сенімін көрсетеді. 1819 жылы Евгенияның туған күніне Феликс Гранде өзінің сүйікті Grassinistes және Cruchotins тобымен бірге тойлап жатыр. Олар есікті шабудың қаупі бар екенін біледі, ал кішкентай бейтаныс кіреді, ол Феликске хат береді. Бұл - 30 жыл бойы Парижде көзге көрінбей, жауап бермей жүрген Гвильям ағамыз Феликске ұлы Чарльзға Үндістанға саяхатқа шығуға көмектесуін сұрап жазған хат. Сонымен қатар, құпия түрде, Гийом банкротқа ұшырап, өз өмірін өзі құртуды жоспарлап отыр. Келесі күні газеттің басты мақаласында Гвильомның өлімі және қарыздар туралы хабарланады, бұл Шарльдың құлдырауына әкеледі. Ол ұйықтап жатқанда, Евгения өзінің сүйіктісіне хат оқиды және ол Аннетті жұмыстан шығарып, оған үйленуді жоспарлап отыр деп санайды: Евгения оқыған тағы бір хат оны әкесінің туған күніне берген сирек алтын монеталарды жинауға итермелейді. Кейін ол алтынды Чарльзге ұсынады, ол одан анасы берген алтын киім ішегін күзетуді сұрайды. Осы уақыт аралығында Феликс алтын монеталармен сауда жасап, 14000 франк тапқан еді, ал Чарльз үшін Үндістанға кету үшін дайындықтар жасалды. Феликс де Грассиндердің көмегімен қайтыс болған ағасының ісі құлдырап, пайда табудың жолын ойлап табады. Чарльз кеткеннен кейін (Феликс оны зергерлік бұйымдарынан жалқау сомаға алдап алғанын түсінбей), Евгения Чарльз үшін жасырын күйзеліске ұшырайды және анасы мен Наноннан жұбаныш алады. Жаңа жыл күні Феликс Евгенияның жыл сайынғы дәстүрі бойынша сирек кездесетін алтын монеталар қоймасын көруді сұрайды. Евгенияның оларды Чарльзға беріп жібергенін білгенде, ол ашуланып, Евгенияны өзінің жатын бөлмесіне қамап қояды және оған тек нан мен су жеуге және бөлмеден тек шіркеуге бару үшін шығуға бұйрық береді. Бұл жағдайдан қорқып, Феликстің әйелі, олардың некелік өмірінде шыдамды, сүйіспеншілікке толы және қолдаушы болған, олардың қатал өмірінен және Феликстің Евгенияға деген мінез-құлқынан физикалық жағынан күйреген. Ауру төсекте жатқанда, ол Феликске Евгенияны кешіруді қайта-қайта сұрайды, бірақ ол бас тартады. Феликс өзінің мінез-құлқын тек нотариус, М.Крушот келген кезде ғана өзгертеді, ол Феликске әйелі қайтыс болса, Феликс емес, Евгения оның мұрагері болады деп ескертеді. Осылайша ол Феликс пен оның әйелі иеленетін барлық мүліктердің жартысын талап етуге құқылы. Феликс Евгенияны кешіреді, бірақ оның әйелі одан сайын ауырып, күйзеліске түседі. Дәрігер оған дәрілердің көп пайдасы болмайтынын айтады: ең жақсы жағдайда, күтіммен Феликс әйелі күзге дейін тірі қалуы мүмкін. Ол қайтыс болғаннан кейін Феликс Евгенияны анасының мүліктің жартысына құқығынан бас тартуға көндіреді: ол оған айына 100 франк төлеуге уәде береді. Евгения осыған келіседі, бірақ Феликс кейін уәдесінен бас тартады. Жылдар өтеді, Евгения бұрынғыдай өмір сүре береді, анасының үй шаруасындағы көптеген міндеттерін өз мойнына алады. Соңында Феликс ауырып, қайтыс болады, Евгенияға өте көп байлық қалдырады. Евгения келесі бірнеше жыл Саумрда адал қызметшісі Нанон және оның күйеуі, М.Корнойермен бірге тұрады, үйленбей, Чарльзды күтеді. Темдеу аралығында Чарльз Америкада құл саудасынан бірнеше миллион франк табыс табады. Ол Феликс сияқты, Грандеттердің қасіретті кемшіліктеріне ие: ашкөздік және ықылас. Оның бизнес әрекеттері заңсыз және адал емес, ол Евгенияға ұдайы адал болмайды, оны тез ұмытады, ашкөздікпен және Феликс оны алдағандығын білгендегі ашумен соқыр. Париске оралуды шешіп, ол д'Обриондардың кедей, бірақ аристократтық отбасына үйленуге тырысады, өзінің әлеуметтік мәртебесін арттыру үшін. Парижде М.де Грассин – әкесінің кредиторларын білдіретін – Чарльзға жүгінеді, одан қарыздың қалдығын сұрайды. Бірақ Чарльз оны қысымға алады, қарыз әкесіне тиесілі емес, өзіне тиесілі емес дейді және оны бөлмеден шығарып жібереді.

Felix Grandet, master cooper, married the daughter of a wealthy timber merchant at a time when the French Republic had confiscated the lands of the Church in the district of Saumur. When the land was auctioned his wife's dowry and his existing savings enabled him to buy substantial property, including some of the best area under vines, all at a very satisfactory price. Though there was little sympathy locally for the Revolution, Grandet rose in esteem and became mayor, later yielding the post under the Empire only because Napoleon had no liking for republicans. At this time his only daughter was ten years old and in that same year more wealth fell into Grandet's lap by way of inheritance of the estates of his mother in law, grandfather in law, and grandmother. We gradually learn of Grandet's miserly habits which included rarely admitting townspeople to his house. The principal exceptions were his banker des Grassins and his notary Cruchot, both of whom understood better than many the extent of Grandet's wealth and that since he was 60 in 1819 when much of the action is set, that the wealth must one day devolve on Eugénie. Naturally, they had candidates to marry her in the form of Cruchot's nephew President Cruchot de Bonfons who was president of the court of first instance, and the des Grassins son, Adolphe des Grassins. The townspeople take a lively interest in the competition, which is only natural since some sort of inheritance was the major route to prosperity in the early nineteenth century. Throughout this sequence we are treated to details of Felix Grandet's parsimony; this may have developed initially through sheer lack of funds but by now is total vice. He counts out slices of bread in the morning though actually never parting with cash for it since one of his tenants pays part of his rent in kind; most other consumables are supplied in a similar way. Mme Grandet is given no more than six francs at a time for pocket money. Though his house is impressive externally it is old and run down, and he is too miserly to repair it; their servant Nanon puts her foot through a rotten stair but faithfully saves the bottle she carries. The novel illustrates Balzac's belief that money had taken over as the national god. On Eugénie's birthday, in 1819, Felix Grandet is celebrating with his favoured coterie of Grassinistes and Cruchotins. They are disturbed by a confident knock on the door and a young stranger is admitted, who hands a letter to Felix. It is from brother Guillaume, unseen and unresponsive in Paris for 30 years asking Felix to assist Charles his son to travel to the Indies. Additionally and confidentially, that Guillaume having gone bankrupt, is planning to take his own life. The next day newspaper headline announces the fact of Guillaume's death, and debts, which causes Charles to break down. While he sleeps Eugénie reads a letter to his mistress and assumes he is dismissing Annette and planning to marry her: Another letter Eugénie reads impels her to collect up the rare gold coins her father gave her on her birthdays. Later she offers the gold to Charles who asks her to guard a gold dressing case given to him by his mother. Meanwhile Felix had made 14,000 francs on dealing in gold coin and preparations were made for Charles to depart to the Indies. Felix devises a way of profiting from winding up his deceased brother's failed business, aided by des Grassins. After Charles has left (not realising that Felix has swindled him out of his jewelry for a pitiful sum), Eugénie pines secretly for Charles, and is comforted by her mother and Nanon. On New Year's Day, Felix asks to see Eugénie's store of rare gold coins, an annual tradition. Enraged upon discovering that Eugénie has given them away to Charles, he shuts Eugénie in her bedroom, and gives orders that she is to eat only bread and water, and leave her room only to attend church. Appalled by this, Felix's wife, who has been patient, loving and supportive throughout their married life, is physically ground down by their austere life and Felix's behaviour towards Eugénie. As she lies ill in bed, she repeatedly begs Felix to forgive Eugénie, but he refuses. Felix only changes his behaviour upon being visited by the notary, M. Cruchot, who warns Felix that if his wife dies, Eugénie will be her heir rather than Felix. As such, she would be entitled to demand half of all the property that Felix and his wife jointly own. Felix accordingly becomes more friendly and forgives Eugénie, but his wife continues to get sicker. A doctor tells him that drugs will be of little use: at best, with care, Felix's wife will live until the autumn. When she dies, Felix persuades Eugénie to sign away all of her entitlement to her mother's share of the joint property: he promises her a pittance of 100 francs a month. Eugénie agrees to this, although Felix subsequently goes back on his promise. Years pass, and Eugénie continues her same existence, assuming many of her mother's duties in the household. Eventually, Felix himself sickens and dies, leaving Eugénie extremely wealthy. Eugénie lives the next few years in Saumur with her faithful servant Nanon and Nanon's husband, M. Cornoiller, and remains unmarried, waiting for Charles. Meanwhile, Charles has made a fortune (several million francs) trading slaves in the Americas. He, like Felix, has the Grandets' fatal flaws: greed and avarice. His business activities include the illegal and the unethical, and he has continuously been unfaithful to Eugénie, whom he soon forgets, blinded by both greed, and by rage at the memory and realisation of Felix having swindled him. Deciding to return to Paris, he decides to marry into a noble but impoverished family, the d'Aubrions, to advance his social standing. In Paris, M. des Grassins – representing his father's creditors – approaches Charles, asking for the balance of the debts. Charles however taunts him, saying the debts are his father's rather than his own, and has him thrown out of the room

Чарльз Евгенияға жаңа никесі туралы хат жазады, ол жаңа никесіне махаббат сезінбейтінін, бірақ махаббаттың тек идеалистік арман екенін және Евгенияның қарапайым ауылдық өмір салты өзіне мүлдем үйлеспейтінін айтады. Ол одан киім ішегін қайтаруды талап етеді және алтын монеталардың қалдығы үшін чек қосады. Евгения бұл жаңалықтан қатты қорқады және жылайды. Оған де Грассин ханым да келеді, ол күйеуінен келген хатты алып келеді, онда ол Чарльздың өзіне деген мінез-құлқына ашуланып, Чарльзтан қорғауын тоқтатуға және оны ресми түрде банкрот деп жариялауға ниеттенгенін жазады, Чарльздың жаңадан қол жеткізген әлеуметтік мәртебесін жоқ етеді. Кейін күні ол оған үйленуге міндетті екенін және мүлігіне мұрагерлерді өндіруге тиіс екенін айту үшін оның дін қызметшісі келеді. Ол Крушотқа үйленуге шешім қабылдайды, ол оның некесін толықтыруға ешқашан тырыспауы керек деген шарттармен. Крушот осыған дайындықпен келіседі, Евгенияның байлығымен қозғалады және олар екеуі қайтыс болғаннан кейін барлық мүліктерді аман қалғанға қалдыратын өсиетнамаға қол қояды. Крушот Евгенияның бұйрығымен Париске Чарльздың кредиторларын толығымен төлеу үшін жіберіледі, банкроттық жарияланбауын қамтамасыз етеді. Ол Чарльзға олардың өмір салты мүлдем үйлеспейтініне келісетін хат та жібереді. Чарльз Евгенияның шын мәнінде өте бай екенін түсінеді (Феликс ашкөздігінен алданып қалған). Крушот оған Евгения Чарльзден әлдеқайда бай екенін айтады. Крушот жоғары соттардың төрағасы болады, бірақ Евгенияның өлімінен бұрын, олар екеуі оның ұзақ уақыттан бері күткенін білген, пэрлік атаққа ие болу арманына жете алмайды. Оның қайтысынан кейін Евгения – Крушоттың байлығын мұраға алған – ескі Гранде үйінде бұрынғыдай қарапайым өмір сүре береді, олардың әдеттегідей өмір салтынан айнымайды, ...

Charles then writes to Eugénie of his new engagement, telling her that he does not love his new fiancée, but that love is merely an idealistic dream, and that Eugénie's simple country lifestyle is completely incompatible with his own. He also demands the return of his dressing case, and encloses a check for the balance of the gold coins. Eugénie is shocked by this news and cries. She is also visited by Mmme des Grassins, who has a letter from her husband, in which, outraged at Charles's behavior towards him, he declares his intention to stop protecting Charles from the creditors, and have him officially declared bankrupt, ruining Charles's newfound social standing. Later that day, her priest comes visiting to advise her to fulfill her Catholic duty to marry and produce heirs to her fortune. She decides to marry Cruchot, under the conditions that he must never attempt to consummate their marriage. Cruchot readily agrees, motivated by Eugénie's wealth, and ensures they both sign a will under which the deceased spouse leaves their entire fortune to the survivor. Cruchot is sent by Eugénie to Paris to pay off Charles's creditors in full, ensuring no bankruptcy is called. She also sends Charles a letter agreeing with him that she is indeed very different to him, and their lifestyles are indeed completely incompatible. Charles realises that Eugénie is actually extremely wealthy (having been fooled by Felix's miserly behaviour): Cruchot taunts him with the fact that Eugenie is actually far wealthier than Charles. Cruchot goes on to become president of the superior courts, but dies before achieving his final ambitions of attaining a peerage, and before Eugénie's death, which both he and Eugénie knew he had long hoped for, in order to inherit her wealth. After his death, Eugénie – inheriting Cruchot's wealth – remains in the old Grandet household, living as parsimoniously as they had always lived, donating her accumulated wealth to charitable causes. The novel ends as it begins, with the latest round of suitors paying visits to the Grandet household, in the hope of marrying the wealthy Eugénie.

Қабылдау

Евгения Гранде жарық көрген кезде үлкен құрметке ие болды. Оған дейін Бальзак: «Мені Евгения Гранденің әкесі деп атайтындар мені төмендетуді көздейді. Бұл шығарма шедевр екенін білемін, бірақ ол кішкентай ғана шедевр; олар менің ірі туындыларымды еске алмайтындай сақ болып жүр».

Тақырыптар

Кристофер Прендергаст "Евгенияның оқиғасы ең алдымен тазалықтан тәжірибеге, білімсіздіктен білімге, иллюзиядан ақылға келгендей өту туралы әңгіме ретінде қызығушылық тудырады" деп жазады. Бальзак Евгенияның әкесі Феликсті ашкөз адам ретінде бейнелейді, ал оның осы бейнесі Мольердің "Ашкөз" пьесасындағы Харпагон кейіпкерінен әсерленген. Ол былай деп жазды: "Мольер Харпагон арқылы ашкөздікті жасады; ал мен Ескі Гранде арқылы ашкөздіктің өзін жасадым". Феликс Гранде де француз революциясынан кейін пайда болған жаңа капиталистік таптың өкілі болды. Оның ырысы революция кезінде басталады, ол сол кездегі мүмкіндіктерді пайдаланып, өзін адал республикашыл ретінде көрсетеді. Революциядан кейінгі жылдары саяси өзгерістерге қарамастан, ол өркендеуін жалғастырады. Элен Мэридж 1890 жылдары Денттің "Комедияның" толық ағылшын тіліндегі алғашқы басылымының көп бөлігін аударды.