Кіріспе
Канада 1984 жылдан бері жаппай қырып-жою қаруын сақтап, иеленбеген және 1998 жылдан бастап оларды иеленуден бас тарту туралы шарттарға қол қойған. Канада 1930 жылы Женева хаттамасын және 1970 жылы Ядролық қаруды таратпау шартын ратификациялаған.
Canada has not officially maintained and possessed weapons of mass destruction since 1984 and, as of 1998, has signed treaties repudiating possession of them. Canada ratified the Geneva Protocol in 1930 and the Nuclear Non proliferation Treaty in 1970.
Кіріспе
АҚШ-тың алғашқы ядролық қаруы 1950 жылы Канадаға енді, АҚШ Әуе күштерінің Стратегиялық әуе командалығы (SAC) Лабрадордағы RCAF станциясы Гус-Бейде 11 дана 1561 модельді Fat Man атом бомбаларын орналастырған кезде. Гус-Бей SAC және Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің V Force күштері үшін ұшақтарды тоқтату және дайындау орны ретінде пайдаланылды. Бомбалар түсірілді, экипаждар алмастырылды, ұшақтар жанармай құйылды немесе жөнделді, АҚШ-тың континенттік базаларына қайтпай. Сол кездегі ядролық қару конструкциялары оңай зақымданатын, бірақ өте дәл құрылғылар болатын, олар ұшақтан түскеннен кейін тексеруді және тасымалдаушы ұшақ техникалық қызмет көрсетуге немесе жөндеуге тоқтағанда, қоршаған ортадан қорғауды (қауіпсіз, жылы және құрғақ жерде) талап ететін. Суық соғыс бойында Канада NORAD және НАТО бағдарламаларының АҚШ-тың қорғаныс элементтерімен тығыз байланыста болды. 1964 жылы Канада АҚШ Қорғаныс министрі Роберт Макнамараға Қорғаныс жөніндегі ақ парақын жіберді, ол оның бұл сілтемелерде "өз білдірген пікірлеріне қайшы келетін ештеңе таба алмайтынына" көз жеткізуді мақсат етті. «Сілтемелер» дегені, қағазда оған тиесілі цитаталар немесе түсіндірмелер болуы мүмкін, олардың дұрыстығын одан тексеруді қалады, бұл әрекет сыпайылықтың белгісі болды. 1972 жылға дейін Канада ядролық қарумен жарақтандырылған төрт жүйенің үшеуін қолданды. Сақталған жалғыз жүйе, AIR 2 Genie, 1,5 килотонналық қуатқа ие болды және жаудың жердегі нысаналарын емес, ұшақтарын жоюға арналған, сондықтан оның қуаты шектеулі болғандықтан, жаппай қырып-жою қаруы ретінде қарастырылмауы мүмкін.
Ерте тарихы: Екінші дүниежүзілік соғыс және суық соғыс
Канаданың Америка Құрама Штаттарымен әскери қарым-қатынасы Екінші дүниежүзілік соғыстан бері едәуір күшейді. Канада Доминионы 1867 жылдың 1 шілдесінде құрылғанмен, Канаданың сыртқы саясаты Ұлыбританияда қалыптасты. Канада 1914 жылы Ұлыбритания Германия мен Австро-Венгрия империясына соғыс жариялаған кезде Ұлы соғысқа қатысты: Конституциялық тұрғыдан, Канада, басқа Британдық доминиондары сияқты, Ұлыбританияның соғыс жариялауына бағынды. Канаданың сыртқы саясаты 1931 жылдың желтоқсанында Вестминстер статутының қабылдануымен (Достастық/Доминион соғысы және бейбітшілік мәселелерін қоспағанда) тәуелсіздік алды. 1939 жылдың 10 қыркүйегінде Канада Германияға соғыс жариялады, бұл Ұлыбританиядан бір апта кейін болды. 1941 жылдың 11 желтоқсанында Германия Америка Құрама Штаттарына соғыс жариялағаннан кейін, АҚШ та сол күні Германияға соғыс жариялады. Бұл Жапонияға қарсы соғыс жарияланғаннан кейін үш күн өткен соң болды, 7 желтоқсанда Гавайи штатындағы Гонолулудегі Перл-Харборға жасалған жапон шабуылынан кейін. Канада Жапонияға 7 желтоқсанда, АҚШ пен Ұлыбритания соғыс жариялауына бір күн бұрын соғыс жариялаған еді. Әскери ынтымақтастық туралы алғашқы ресми келісім 1940 жылдың тамызында жасалды. Огденсбург келісімі деп аталатын бұл келісімде Қорғаныс жөніндегі тұрақты бірлескен кеңес құрылды. Америка Құрама Штаттары мен Канада Біріккен Ұлттар Ұйымының және Солтүстік Атлантика Келісім Ұйымының (НАТО) негізін қалаушы мүшелері болып табылады. 1957 жылы олар КСРО шабуылдарынан континентті қорғау үшін NORAD келісімін жасады, ол Солтүстік Американың Әуе қорғаныс командованиесін құрды. 1942 жылғы Квебек келісімінде Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттары "Түбелік қорытпалар" жобасын дамытуға келісті және жобаны басқару үшін комитет құрды, оған Канаданың оқ-дәрі және жабдықтау министрі К.Д. Хоу кірді. Бұл британдық уран комитетінің атом бомбасының теориялық жобасы бойынша жұмыс істеген жобасының кодолық атауы еді. Оның маңызды үлесі уранның сыни массасын есептеу болды. Бұрынғы болжамдарға қарағанда массасы аз болды, бұл бөлініс бомбасын жасаудың мүмкін екенін көрсетті. "Түбелік қорытпалар" Германияның шабуылдау қаупі күшті болған кезде, қауіпсіз сақтау үшін Ұлыбританияның ең құпия ғылыми зерттеулерінің бір бөлігі Америка Құрама Штаттарына жіберілді. Материалдарға РЛС үшін маңызды болған қуыс магнитроны, неміс "Энигма" машиналарына қатысты британдық ақпарат, реактивті қозғалтқыштардың жобалары және "Түбелік қорытпалар" кірді. Канаданың Манхэттен жобасындағы рөлі шикізатты, соның ішінде 1945 жылы Хиросимаға тасталған атом бомбасын жасау үшін пайдаланылған солтүстік кен орнынан алынған уран рудасын қамтамасыз етуден басқа, Лос-Аламоста жұмыс істейтін кем дегенде бір ғалымды (Луис Слотин) және Монреаль зертханасын ұйымдастырудан тұрды. Канада АҚШ пен басқа одақтастарға Суық соғыс кезеңінде ядролық материалдарды жеткізуді жалғастырды, бірақ Канада НАТО одақтастары Франция мен Ұлыбритания сияқты отандық ядролық қару жасаған жоқ. Гус-Бей базасындағы ядролық қаруларды уақытша орналастыруға рұқсат бергеннен кейін, Канада АҚШ Стратегиялық Әуе Командованиесіне базаны ұзақ мерзімді жалдауға келісті. Америкалықтарға Гус-Бейде В-36 бомба корпустарын жинауға рұқсат берілмеді. Бұл бомбалар соғыс кезінде Америка Құрама Штаттарынан әкелінген материалдармен жабдықталмақ болған. Гус-Бей SAC B 47 және B 52 бомбалаушы күштерін қолдау үшін әуе май құю танкерлерінің базасы ретінде пайдаланылды. 1951 жылы АҚШ-тың Канада шекарасынан солтүстікке қарай Пинетри желісі құрылды, ал 1953 жылы Канада Канада әскери жасағы басқаратын Орта Канада желісін салды. 1954 жылы АҚШ пен Канада Арктикада бірлесіп Алыстағы ерте ескерту желісін (DEW) құрды. Пинетри желісі НОРАД-тың қарсыластар мен совет бомбалаушыларының арасындағы әуе шайқасын бақылау үшін салынған. Екінші дүниежүзілік соғыстан бастап жаңартылған Жерден бақыланатын тұтқындаудан бастап, жүйе кем дегенде төрт жаңа буын технологиясын пайдалана отырып, компьютерлендірілді және автоматтандырылды. Салқын соғыстың алғашқы жылдарында да Канада мен АҚШ континенттің қорғанысына бірлесіп жауапты болатыны анық болды. Іске асыру кезінде Канаданың әуе қорғанысына инвестициялары континентаралық стратегиялық бомбалаушы қауіптің төмендеуіне байланысты едәуір төмендеді. 1950 жылдары RCAF CF 100 тосқауылшыларының он төрт эскадрильясын ұсынды, ал бұл 1970 жылға қарай CF 101 үш эскадрильясына дейін қысқартылды. Бұл технологияның жақсаруына байланысты, бірақ көбінесе бомбалаушы қауіптің төмендеуіне және Канаданың әскери шығыстарының азаюына байланысты.
АҚШ-пен суық соғыс қарым-қатынасы
Канаданың суық соғыстағы әскери доктринасы мен тағдыры Америка Құрама Штаттарымен тығыз байланысты болды. Екі ел де NORAD (Солтүстік Америка әуе қорғанысы басқаруы) арқылы континенттік әуе қорғанысына бірлесе жауапкершілік жүктеді және екеуі де НАТО-ға мүше болып, Еуропада әскерлерді орналастырды. Егер КСРО-мен ядролық соғыс басталатын болса, Канада географиялық тұрғыдан КСРО мен АҚШ арасында орналасқандықтан қауіпті аймақта болар еді. Премьер-министр Брайан Малронидің 1987 жылғы Қорғаныс жөніндегі ақ парағында бұл шындық мойындалып, «Советтік стратегиялық жоспарлаушылар Канада мен Америка Құрама Штаттарын біз қандай саяси ұстанымды қабылдасақ та, әскери нысаналар жиынтығы ретінде қарастыруы керек» делінген. Бұл Канаданың суық соғыстағы жағдайын толық бейнелейді, себебі Канаданың АҚШ-пен геосаяси байланысы АҚШ-КСРО арасындағы кез келген ядролық соғыста Канаданың кең аумағындағы қираулар сөзсіз болар еді, нысана ретінде белгіленгенімен белгіленбегенімен. Бұл сол кездегі «өкілсіз жойылғандық» деген сөз тіркесіне әкелді. 1950 және 1960 жылдары DEW Line және Pinetree Line радар жүйелері континенттік әуе қорғанысының негізін құрады. КСРО ұшақтарының АҚШ-қа шабуыл жасауының ең мүмкін жолдары Канада арқылы өтетін еді. Атап айтқанда, АҚШ-тың Шығыс жағалауына Гренландия-Исландия-Ұлыбритания арасындағы саңылау арқылы қол жеткізілген, ал SAGE іздеу радарлары Лабрадор жағалауымен және оңтүстік-шығысқа қарай Сент-Джонс, Ньюфаундлендке дейін созылған. Бұл станцияларды Квебек, Баготвиллдегі және Нью-Брансуик, Чатемдегі RCAF CF 101 ұшқыштары, сондай-ақ Ньюфаундленд, Стивенвиллдегі Эрнест Хармон әуе базасында орналасқан USAF F 102 ұшқыштары қолдады. Олардың ядролық қаруланған AIM 26 ядролық Falcon зымырандарымен жабдықталғаны мүмкін, өйткені бұл F-102 үшін стандартты жабдықталғандық еді. Канадада алысқа ұшатын стратегиялық бомбалаушылар болмады, бірақ Гус-Бей, Лабрадордағы Стратегиялық Әуе Командасының базасында көптеген KC 135 жанармай құю танкерлері орналасқан. Бұл танкерлер КСРО-дағы нысаналарға бағытталған B 52 шабуылдық тобының жанармай бактерілерін толықтыру үшін арналған. Олар сондай-ақ SAC әуедегі дайындық күштерін қолдады және КСРО-дан аман қалған бомбалаушыларды жанармаймен қамтамасыз ететін еді.
АҚШ-пен ынтымақтастықты жалғастыру
Канада үкіметі Солтүстік Атлантика келісім ұйымының (НАТО) барлық маңызды стратегиялық құжаттарына, оның ішінде АҚШ-тың алғашқы соққы беру саясатын білдіретіндерге ресми түрде келісім жасады. Бұл, Канаданың бірнеше үкіметтері АҚШ және НАТО доктринасын, тіпті бұл доктрина халықтың қолдауына ие болған және саяси тұрғыдан қолдау алған Өзара Қамытылған Қырып-жою доктринасына қайшы келсе де, қабылдауға дайын болғанын көрсетеді. Профессорлар Дж. Т. Джокель мен Дж. Дж. Сокольский осы мәселені "Канаданың суық соғыстағы ядролық тәжірибесі" атты мақаласында терең зерттейді. Бұдан өзге, Канада АҚШ бомбалаушыларының алға орналасуына мүмкіндік берді және NORAD бағдарламасына белсенді және кең ауқымда қатысты; сондай-ақ, АҚШ-пен зерттеу, ерте ескерту, бақылау және байланыс салаларында ынтымақтастық жасады. Канада ядролық нысандарды орналастыру бойынша Батыс Германиядан кейін екінші орында тұрды. Қысқасы, Канада үкіметі суық соғыс кезеңінде АҚШ-тың ядролық доктринасын және оның іске асырылуын қолдауға толыққанды берілді, бұл динамикаға қатысты халықтың алаңдауларына қарамастан. 1984 жылдан бері Канадада тұрақты түрде ядролық қару орналастырылмаса да, АҚШ-пен және оның ядролық қару бағдарламасымен ынтымақтастық жалғасуда. Канада ядролық қару жеткізу жүйелерін сынауға рұқсат береді; ядролық қару тасымалдайтын кемелерге Канада порттарына кіруге рұқсат етіледі; ал ядролық оқ-дәрілер тасымалдайтын ұшақтарға Канада үкіметінің рұқсатымен Канада әуе кеңістігінде ұшуға рұқсат беріледі. Дегенмен, бұл федералдық саясатқа халық арасында қарсылық бар. Канадалықтардың 60% астамы "Ядролық қарусыз аймақтар" деп белгіленген қалаларда немесе аймақтарда тұрады, бұл Канададағы ядролық қаруға қатысты заманауи теріс көзқарасты көрсетеді.
Химиялық қару
Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Канада одақтастардың соғыс күштері үшін химиялық қару-жарақтардың негізгі өндірушісі және әзірлеушісі болды. Олар Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде адамдармен тәжірибе жүргізілді, CFB Suffield жетекші ғылыми-зерттеу орталығына айналды. Мыңдаған канадалық сарбаз қыша газына, күйдіретін заттарға, көз жасырын газға және басқа химиялық заттарға ұшырады, соның салдарынан кейбіреулері қанағаттанбас жарақат алды. Екі дүниежүзілік соғыстан кейін, Канаданың әскери күштері елге оралғанда, Новая Шотландияның порттарынан Атлант мұхитына миллиондаған тонна жарылмаған оқ-дәрілерді (UXO) тастауға бұйрық берілді; осы UXO-ның белгісіз бөлігі химиялық қару екені белгілі. 1972 жылғы Лондон конвенциясы UXO-ны теңізге тастауды тыйым салғанмен, 60 жылдан астам уақыттан бері Жаңа Шотландия жағалауында сақталған химиялық қару жергілікті қауымдастықтар мен балық шаруашылығы үшін алаңдаушылық тудыруда. Зарин, қыша газы және VX газы сияқты химиялық қаруларға қатысты адамдармен сынақтар Канадада 1970 жылдардың басына дейін жалғасты. Бұл сынақтар нәтижесінде Канадада химиялық қарудың көп қоры қалды. Канада соңында өлімге әкелетін химиялық қаруды қолданудан бас тарды және оларды қауіпсіз жоюға көп күш жұмсады. 1990 жылдан бері Биологиялық және химиялық қорғаныс сараптамасы комитеті химиялық қару агенттерін қамтитын барлық қалған әскери іс-қимылдардың қорғаныс сипатында екенін тексеру үшін жыл сайынғы визиттер мен тексерулер жүргізіп келеді. Канада 1995 жылдың 26 қыркүйегінде Химиялық қару туралы конвенцияны ратификациялады. Канада ішкі құқық қорғау мақсатында өлімге әкелмейтін қару ретінде жіктелетін көз жасырын газ және бұрыш спрейі сияқты тәртіпсіздікті басуға арналған заттарды пайдалануды жалғастыруда.
Биологиялық қару
Канада 20 ғасырдың басында және ортасында биологиялық қару зерттеу бағдарламасын жүргізді. Канадалық зерттеулер биологиялық соғыс шабуылдарына қарсы қорғаныс құралдарын әзірлеуге, сондай-ақ шабуылдық мақсаттарға, көбінесе Ұлыбритания және АҚШ-тың көмегімен бағытталған. Канада қару ретінде қолданылатын көкжәнті, ботулизм токсині, рицин, ірі қараның обасы вирусы, таулы дақты қызба, оба, бруцеллез және туляремия сияқты заттармен тәжірибе жасады. CFB Suffield – жетекші зерттеу орталығы. Канада барлық әскери қорын жойғанын және улағыш заттарды зерттеуді тоқтатқанын мәлімдеді. Химиялық қарулар сияқты, Биологиялық және химиялық қорғаныс тексеру комитеті 1990 жылдан бері CFB Suffield және басқа да орындарда жыл сайынғы тексерулер мен инспекциялар жүргізіп, биологиялық соғыс агенттерін қолданатын барлық қалған әскери қызметтердің қана қорғаныс сипатында екенін растайды. Канада 1972 жылдың 18 қыркүйегінде Биологиялық қару туралы конвенцияны ратификациялады.
Қарусыздану
Канада барлық халықаралық қарусыздану ұйымдарының мүшесі болып табылады және ядролық қару сынақтарын тоқтатуға, ядролық қарулар санын азайтуға, барлық химиялық және биологиялық қаруларға тыйым салуға, ғарыш кеңістігіндегі қаруларға тыйым салуға және ядролық қарудың таралуына тосқауыл қоюға ұмтылуға міндеттенді. Дегенмен, соңғы жылдары қарусыздандыру мәселесінде бұрынғыдай белсенділік танытпады; әсіресе аумақтардағы шекара қорғауын күшейту қажеттігі әскери ортадағы басқа мәселелерді көлеңкеге түсірді. Канада Сыртқы істер министрлігінде осы мақсаттарға жұмылатын бөлімше бар. Сондай-ақ, ол қолданыстағы келісімдердің орындалуын тексеруге және Біріккен Ұлттар Ұйымына көптеген ақпараттарды жеткізуге маңызды ресурстар жұмсайды. 1970 жылдары Канада мұндай келісімдерге сәйкестікті бақылау үшін барлау спутнигін құруды қарастырды, бірақ бұл жоспарлар кейінге қалдырылды. 1983 жылы Канада үкіметі Альбертада крейсерлік зымырандарды сынау жоспарын бекіткен кезде халық арасында наразылық туды. Канада CANDU реакторы мысалында бейбіт ядролық технологияны қолдауды жалғастыруда. Көптеген конструкциялардан айырмашылығы, CANDU байытылған отынды қажет етпейді, сондықтан теориялық тұрғыдан қаруланған зымыран отынын жасау ықтималдығы төмен. Алайда, барлық қуат реакторлары сияқты, CANDU реакторлары да қалыпты жұмыс кезінде отын таяқшаларында плутоний өндіреді және пайдаланады (CANDU реакторында өндірілетін энергияның шамамен 50% уран отынында пайда болған плутонийдің орнында бөлінуінен туындайды), және бұл плутоний бөлініп, металл түріне айналған жағдайда ядролық жарылғыш құрылғысында қолданылуы мүмкін (бірақ реакторлық сападағы плутоний ретінде, сондықтан әскери маңызы шектеулі). Осыған байланысты, CANDU реакторлары, әлемдегі көптеген қуат реакторлары сияқты, Біріккен Ұлттар Ұйымының плутонийдің басқа мақсатқа жұмсалуына жол бермейтін қауіпсіздік шараларына бағынады. CANDU реакторлары жұмыс істеп тұрғанда отынмен толықтырылатын конструкцияға ие, бұл басқа реактор конструкцияларынан қауіпсіздік шараларының егжей-тегжейін ерекшелендіреді. Дегенмен, нәтижесінде, ядролық қарудың таралу қаупінің тұрақты және халықаралық деңгейде қабылданған деңгейі сақталады. CANDU реакторы MOX отынын пайдалану арқылы артық плутонийді жою құралы ретінде де ұсынылды, себебі оның отынды онлайн ауыстыру мүмкіндігі әртүрлі реактор кинетикасымен жұмыс істеуге икемділік береді.