Кіріспе

Аскетикалық теология – христиандық Киелі Жазулар мен шіркеу әкелерінен алынған рухани үйретімдерді жүйелі түрде зерттеу немесе баяндау, ол сенушілерге Мәсіхтің жолын толығырақ ұстануға және христиандық кемелдікке қол жеткізуге көмектеседі. Христиандық аскетизм көбінесе рухани мақсат үшін өзінен бас тартуды білдіреді деп есептеледі. Аскетикалық теология термині негізінен Рим-католик теологиясында қолданылады; Шығыс православие теологиясы өзінің ерекше терминдері мен анықтамаларын (төменде қараңыз) ұстанады, ал басқа діни дәстүрлер Құдайға және Мәсіхке православие мен католицизмнен өзгеше еліктеуге және оларға сай болуға ұмтылады.

Этимология

Аскет сөзі грек тіліндегі ἄσκησις (askesis) сөзінен шыққан, ол "жаттығу" дегенді білдіреді. Ағылшын тіліндегі аскеза деген сөз "өзіндік тәртіптің сақталуы" деген мағынаны білдіреді.

Католицизм

Аскетизм, дінтанудың бір саласы ретінде, христиан аскетизмінің ғылыми тұжырымы ретінде анықталады. Ол діни "рухани өмір ғылымы" деп сипатталған, "догмадан немесе моральдан мүлдем бөлек", сенімнің шындықтарына негізделген және христиандық кемелділікке қадам салып, "догманың, әсіресе Жалқы есімділік догмасының логикалық салдары" ретінде діни және миссионерлік қызметке пайдалы. Аскетизм (askesis, askein) сөзінің түпкі мағынасында, тегістеу, жылтырату немесе тазарту дегенді білдіреді. Гректер бұл сөзді спортшылардың дене күшін дамытып, оны табиғи сұлулығына жеткізетін жаттығуларын атау үшін қолданған. Осындай жаттығулардың мақсаты – қоғамдық ойындарда жеңіске жеткенге табыс етілген лавр гүлшоғыры еді. Иса Мәсіхтің айтуынша, христиан өмірі – көктегі Патшалық үшін күрес (Маттай 11:12). Осы рухани күрес пен ізгілікке үлгі көрсету үшін, гректерде тәрбие алған апостол Павел гректердің пентатлонның (1 Коринттіктерге 9:24) бейнесін пайдаланған. Осы күрестегі жаттығулар адамның рухани күшін дамытуға және нығайтуға бағытталған, ал олардың мақсаты – адамның соңғы мақсатына, Құдаймен бірігуіне (Иса Мәсіхтің Мистикалық Денесі деп аталады) жетелейтін христиандық кемелділік. Адам баласы түбірлік күнәнің салдарынан әлсіреп, жамандыққа ұмтылатындықтан, бұл мақсатқа Құдайдың кеңшілігімен көптеген және ауыр кедергілерді жеңіп ғана жете алады. Сондықтан рухани күрес ең алдымен кедергілерді – яғни, жаман құштарлықтарды (дене құштарлығы, көз құштарлығы және өмірдің мақтанышы) жоюдан тұрады, олар түбірлік күнәның салдарынан адамды сынауға қызмет етеді (Триденттік собор, V сессия, Түбірлік күнә туралы). Апостол Павел бұл алғашқы міндетті "ескі адамды" шешіп тастау деп атаған (Ефестіктерге 4:22). Оның сөзімен айтқанда, екінші міндет – Құдайдың бейнесіне сай "жаңа адамды" кию (Ефестіктерге 4:24). Жаңа адам – Мәсіх. Христианның міндеті – "жол, шындық және өмір" (Жохан 14:6) Мәсіхке ұқсауға тырысу, бірақ бұл күш-жігер табиғаттан тыс тәртіпке негізделгендіктен, Құдайдың кеңшілігісіз орындалмайды. Оның негізі крещениеде қаланады, ол христиандарды Құдайдың рухани балалары ретінде қабылдайды. Содан кейін, ол табиғаттан тыс ізгіліктермен, Киелі Рухтың сыйларымен және нақты кеңшілікпен жетілдірілуі керек. Осылайша, аскетизм – христиандық кемелділікке ұмтылудың жүйелі зерттеуі, оны христиандық кемелділікке жетудің ғылыми жолбасшысы деп түсіндіруге болады, ол Құдайдың кеңшілігінің көмегімен, Мәсіхтің бейнесін өзімізде бейнелеу, христиандық ізгіліктерді орындау және кедергілерді жеңу үшін берілген құралдарды қолданудан тұрады. Осы анықтаманың әртүрлі элементтерін егжей-тегжейлі қарастырайық.

Мәсіхшілердің кемелділігінің сипаты

Католиктер католиктер түсінгендей, христиандық кемелділік, негізінен, теріс аскетизм (мысалы, Себерг Герцог Хауктың "Realencyklopädie für prot. Theologie", III, 138), ал аскетизм туралы дұрыс түсінікті реформаторлар тапты деген пікірді қабылдамауы керек. Католик ұстанымына қатысты еш күмән жоқ, оны Киелі Тома мен Киелі Бонавентура анық білдірді, олар қолдаған аскетизм идеалы католиктік өткеннің, Әулиелердің, Мәсіхтің өзінің идеалы екенін қайта-қайта айтты, сондай-ақ денелік аскетизмнің абсолютті емес, тек салыстырмалы құндылығы бар екенін баса көрсетті. Киелі Тома оны "мақсатқа жету құралы" деп атайды, оны сақтықпен қолдану керек. Қасиетті Бонавентура денелік қатаңдықтар "әдемілікті дайындап, дамытып, сақтап қалады" ("Apolog. pauperum", V, c. viii) дейді. Оның дәлелі ретінде ол денелік аскетизмге абсолютті мән беру манихейшілдікке алып келетінін көрсетеді. Ол сондай-ақ, христиандық кемелділіктің идеалы - Иса Мәсіхке, ол Иоанн Крестительге қарағанда оразада аз қатаң болған, және діни ордендерді негіздеушілер өз қауымдарына өздері жасағаннан гөрі аз аскетикалық жаттығулар тағайындаған (мысалы, Дж. Захн, "Моральдық проблемалар" журналында "Vollkommenheitsideal", Фрайбург, 1911, 126 б.). Католиктер мәсіхшілік кемелділікке жету үшін аскетикалық тәжірибелердің маңыздылығын жоққа шығармайды. Адам табиғатының қазіргі жағдайын ескере отырып, олар осыларды кедергілерді жою және адамның рухани күштерін босату үшін қажет деп жариялайды, осылайша аскетизмге оң сипаттама береді. Жан күштерін бағындырып, бағыт-бағдар беретін жаттығулар да құнды. Сондықтан католиктер Харнак белгілеген Евангелия талабын орындайды және ол католиктер арасында бекер іздегенін айтады; олар "маммонға, алаңдаушылыққа және өзімшілдікке қарсы күреседі және қызмет етуге және өздерін құрбан етуге ұмтылатын қайырымдылықты жүзеге асырады" (Харнак, "Христиандық мәні"). Демек, католиктік идеал аскетизмнің жағымсыз элементімен ғана шектелмейді, ол оң сипатқа ие. Христиандық кемелділіктің мәні – сүйіспеншілік. Киелі Тома (Opusc. de perfectione christ., c. ii) өзінің мақсатына сәйкес келетін кемелділік деп атайды (quod attingit ad finem ejus). Адамның мақсаты Құдай болғандықтан, оны тіпті жер бетінде де Құдаймен ең жақын байланыстыратын – сүйіспеншілік (1 Коринфтіктерге 6:17; 1 Жоханға 4:16). Барлық басқа да қасиеттер сүйіспеншілікке немесе оның табиғи алғышарттарына, мысалы, сенім мен үмітке бағынышты; Сүйіспеншілік адамның бүкіл жанын (ақыл-ой, ерік-жігер) басып алады, оны қасиетті етеді және оған жаңа өмір сыйлайды. Сүйіспеншілік барлық нәрседе өмір сүреді, ал барлық нәрсе сүйіспеншілік арқылы өмір сүреді. Сүйіспеншілік барлық нәрсені дұрыс өлшеуге бөледі және оларды соңғы мақсатқа бағыттайды. "Осылайша сүйіспеншілік – бірліктің қағидасы, мемлекеттер, мамандықтар мен еңбектер қаншалықты әртүрлі болса да. Көп провинциялар бар, бірақ олар бір патшалықты құрайды. Көп мүшелер бар, бірақ организм біреу" (Zahn, l. c., 146 б.). Сондықтан сүйіспеншілік "кемелдіктің байланысы" (Колосалыларға 3:14) және заңның орындалуы (Римдіктерге 13:8) деп аталады. Христиандық кемелділік сүйіспеншілікте деген ілімді католиктік аскетиктер әрқашан үйреткен. Бірнеше куәлік жеткілікті. Коринфтіктерге жазған хатында Римдік Климент (1 Коринфтіктерге 49:1): "Сүйіспеншілік барлық таңдалғандарды кемелді етті; сүйіспеншіліксіз ештеңе Құдайға ұнамды емес" (en te agape ateleiothesan pantes oi eklektoi tou theou dicha agapes ouden euareston estin to theo; Funk, "Patr. apost.", 163 б.) дейді. Барнабаның хаты жарық жолы "бізді жаратқанның сүйіспеншілігі" (agapeseis ton se poiesanta; Funk, l. c., 91 б.), "өзіміздің өмірімізді де аямайтын көршіміздің сүйіспеншілігі" (agapeseis ton plesion sou hyper ten psychen sou) екенін айтады және кемелділік "әділеттілікке куәлік ететін жақсы істерге сүйіспеншілік пен қуаныштан" басқа ештеңе емес екенін растайды (agape euphrosyns kai agalliaseos ergon dikaiosynes martyria). Қасиетті Игнатий өзінің хаттарында сенімді жарық, сүйіспеншілікті жол деп ұсынудан ешқашан шаршамайды, өйткені сүйіспеншілік сенімнің соңы мен мақсаты ("Ad Ephes.", IX, XIV; "Ad Philad.", IX; "Ad Smyrn.", VI). "Дидахе" бойынша Құдайға және көршіге деген сүйіспеншілік "өмір жолының" бастамасы (б.з.б. Германың "Пасторы" "Құдай үшін өмір сүруді" (zoe to theo) адам өмірінің жалпы мәні ретінде белгілегенде, дәл осы идеалды мойындайды. Бұл Апостолдық Әкелерге қасиетті Амвросийді (De fuga sæculi, c. iv, 17; c. vi, 35–36) және кемелді әділдікті кемелді сүйіспеншілікке тең деп санайтын қасиетті Августинді қосуға болады. Киелі Тома мен Киелі Бонавентура да сондай-ақ сөйлейді, және барлық келесі ғасырлардағы аскетикалық жазушылар олардың авторитетті қадамдарынан адал түрде ерді (мысалы, Lutz, "Die kirchl. Lehre von den evang. Räten", Paderborn, 1907, 26–99 бб.). Алайда, кемелділік негізінен сүйіспеншілік болғанымен, моральдық кемелділікті құру үшін сүйіспеншіліктің кез келген деңгейі жеткіліксіз. Христианның этикалық кемелділігі сүйіспеншіліктің кемелділігінде көрінеді, ол мұндай мінез-құлықты қажет етеді, "біз көптеген кедергілер жолымызды кессе де, жылдамдықпен және оңайлықпен әрекет ете аламыз" (Mutz, "Christl. Ascetik", 2-бас., Paderborn, 1909). Бірақ осы жанның мінезі құмарлықтар басылғаннан кейін пайда болады; өйткені бұл еңбекке толы күрес, онда жақсы мінез-құлықтар, сүйіспеншілікпен нығайтылған, жаман ыңғайлар мен әдеттерді кері қайтарады және оларды жақсы ыңғайлар мен әдеттермен ауыстырады. Ғали, оның махаббатын белгілі уақытта және белгілі жағдайда Құдайға көрсету, жақсылық жасау және адам табиғатының шамасында жанын ең кішкентай бұзылыстардан сақтау оның нағыз табиғаты болды (Mutz, l. c., 43 б.). Адам табиғатының әлсіздігі мен жаман құштарлықтың болуына байланысты (fomes peccati: Trid., Sess. VI, can. xxiii), осы өмірде барлық кемшіліктерді жоқ ететін кемелділікке ерекше құқықсыз жетілуге болмайды (мысалы, Нақыл сөздер 20:9; Еклисиаст 7:21; Жақоб 3:2). Сонымен қатар, бұл өмірдегі кемелділік одан әрі өсуге мүмкіндік бермейтін деңгейге жете алмайды, бұл Шіркеудің пікірінен және қазіргі өмірдің табиғатынан (status vioe) көрінеді; басқаша айтқанда, біздің кемелділігіміз әрқашан салыстырмалы болады. Киелі Бернард айтқандай: "Жетекшілікке ұмтылудың және кемелділікке үздіксіз күресудің өзі кемелділік болып саналады" (Indefessus proficiendi studium et iugis conatus ad perfectionem, perfectio reputatur; "Ep. ccliv ad Abbatem Guarinum"). Кемелділік сүйіспеншілікте тұрғандықтан, ол ерекше жағдайдың емес, кез келген өмірлік жағдайдың құқығы болып табылады және шындығында барлық өмірлік жағдайларда жетілді (мысалы, Христиандық және діни кемелділік). Сондықтан кемелділікті діни кеңестерді сақтаумен және осылай аталатын кемелділік күйімен теңестіру дұрыс емес. Киелі Тома дұрыс айтады, діни ордендерден тыс жерде де кемелді адамдар бар, ал олардың ішінде де кемшілік адамдар бар (Summa theol., II II, Q. clxxxiv, a. 4). Шындығында, христиандық өмір салтын жүзеге асыру үшін жағдайлар, әдетте, діни жағдайдағыдан гөрі секулярлық мамандықтарда жақсырақ. Бірақ барлығы да діни өмірге шақырылмайды, және барлығы да одан қанағаттанбайды. Қорытындылай айтқанда, мақсат бір, ал құралдар әртүрлі. Бұл Харнакпен келіспеушілікке жеткілікті жауап береді (Христиандық мәні) Шіркеу тек монахтар үшін Христианның Мәсіхтің толықтай имитациясы мүмкін екенін есептейді, ал әлемдегі христиан өмірі соңғы мақсатқа жету үшін жеткіліксіз. Христианның сәйкес келуі және барлық күштерімен, табиғи және үстіннен талпынуы керек идеал - Иса Мәсіх. Оның өмірі Мәсіхпен осылай сіңірілуі керек, оның толық мағынасында христиан болуы керек ("unt...

Қауіптері

Екінші міндеті – христиандық кемелділікке жетуге кедергі келтіретін қауіптерді көрсету және олардан табысты қалай қашуға болатынын анықтау. Бірінші назар аудару қажет қауіп – жаман құштарлық. Екінші қауіп – адамның жүрегін жоғары жақсылықтан бұрып, көзге көрінетін жаратылыстың құлқындауында жатыр; осыған ұқсас, күнәлі, бұзылған әлемнің азғындықтары да (1 Жохан 5:19) осы санатқа жатады: олар жаман және құдайсыз ілімдерді таратып, осылайша адамның ұлы тағдырын көлеңкелеп не жоққа шығарады, немесе этикалық ұғымдарды бұрмалап, жаман үлгі көрсету арқылы адамның сезімталдығына жалған бағыт береді. Үшіншіден, аскет адамды шайтанның зұлымдығымен ғана емес, оның қулықтарына жеңіліп қалмас үшін оның әлсіздігімен де таныстырады, сондай-ақ, жігеріңді жоғалтпау үшін де. Соңында, жеңісті күрес жүргізу үшін қолданылатын жалпы құралдарды көрсетумен қанағаттанбай, аскет ерекше азғындықтарға арналған жеке емдеулерді ұсынады (Муц, "Аскетик", 2-ші басылым, 107-беттен бастап қараңыз).

Мәсіхшілік идеалды жүзеге асыру құралдары

Дұға, ең алдымен, оның қатаң мағынасында, кемелділікке жетудің құралы болып табылады; Шіркеу мақұлдаған арнайы құлшылықтар мен қасиеттілік сакраменттері кемелділікке ұмтылуға ерекше сілтеме жасайды (көбінесе мойындау және қауымдасу). Аскет намаздың қажеттілігін дәлелдейді (2 Коринфтерге 3:5) және рухани пайдамен дұға ету тәсілін үйретеді; ол дауысты дұғаларды ақтап, Алькантаралық Қасиетті Петрдің, Қасиетті Игнатийдің және басқа да қасиеттілердің, әсіресе Қасиетті Игнатийдің "tres modi orandi" әдістері бойынша ой жүгірту өнерін үйретеді. Ар-ұжданды тексеруге маңызды орын берілген, өйткені аскетикалық өмір оны елемеумен немесе мұқият орындаумен әлсірейді немесе өседі; бұл жүйелі практикасыз жанды толық тазарту және рухани өмірде алға басу мүмкін емес. Ол ішкі көріністің шоғырын әрбір әрекетке бағыттайды: барлық күнәлар, толық саналы түрде немесе жартылай ерікті түрде жасалса да, тіпті күнә емес, бірақ іс-әрекеттің кемелділігін төмендететін абайсыздандықтар да мұқият тексеріледі (peccata, offensiones, negligentioe; cf. "Exercitia spiritualia" (Игнатийдің "Діндік жаттығулары", ред. П. Рутхан, 3 бет). Аскет ар-ожданды екі рет тексеруді ажыратады: бірі жалпы (examen generale), екіншісі арнайы (examen particulare), сонымен бірге белгілі бір практикалық және психологиялық көмек арқылы екі түрін де қалай тиімді етуге болатынын көрсетеді. Жалпы емтихан бір күннің барлық кемшіліктерін еске салады; жеке, керісінше, бір кемшілікке назар аударады және оның жиілігін белгілейді немесе оның іс-әрекеттерінің санын көбейту үшін бір ізгілікке. Аскеттер ең қасиетті тағамға (visitatio sanctissimi) баруды шақырады, бұл әсіресе сенім, үміт және қайырымдылық қасиеттерін нығайту және нығайту үшін. Сондай-ақ, бізді қасиеттілерге құрметпен қарауға талпындырады. Еліктеу дегеніміз дәл көшіру дегенді білдірмейді. Аскеттердің ең табиғи үлгісі ретінде ұсынған нәрсе - біздің өміріміз бен қасиеттілердің өмірі арасындағы қарама-қайшылықты жою немесе кем дегенде азайту, мүмкіндігінше, адамның қасиеттерін жетілдіру, жеке мінез-құлқын және уақыт пен орынның айналасындағы жағдайларды ескере отырып. Екінші жағынан, кейбір қасиеттілерге еліктеуге қарағанда, оларға көбірек құрметті болу керек деген пікір адамның іс-әрекетіне адамдық жайлылық пен ыңғайлылықтың салмағын түсіруге жол бермеуі керек, ақырында әрбір ерлік әрекетіне күдікпен қарайды, бұл адамның өз күшінен асып түсетін және қазіргі жағдаймен келісілмейтін нәрсе сияқты. Мұндай күдік тек егер ерлік әрекетті ішкі өмірдің алдыңғы дамуымен үйлесімді етуге болмайды. Құдайдың анасы - Мәсіхтен кейінгі ең ұлы идеал. Ешкім де рақымның осындай толықтығын алған емес, ешкім де рақыммен бірге адал жұмыс істеген емес, сондықтан шіркеу оны әділдіктің айнасы деп мадақтайды (speculum justitioe). Оның асыл тазалығы туралы ой ғана күнәнің қызықты тартуын сүртіп тастауға және ізгіліктің керемет жарқырауына қуаныш сыйлауға жеткілікті. Өзін-өзі мойындамау - бұл аскет ұстаздардың бізге үйрететін екінші әдісі (Маттай 16:24-25). Ондай сенім болмаса, бір-біріне қарама-қайшы келетін рух пен тән арасындағы күрес (Римдіктерге 7:23; 1 Коринфтіктерге 9:27; Ғалаттықтарға 5:17) рухтың жеңісіне әкелмейді (Imitatio Christi, I, xxv). Адам атаның күнәға батып, күнәдан арылғаннан кейін, адам баласы қаншалықты өзін-өзі құрбан етуі керектігі анық көрінеді. Күнәға деген құмарлық ерік-жігер мен төменгі құмарлықтарға да билік етеді. Сондықтан, өзін-өзі тану мен өзін-өзі бақылау барлық осы қабілеттерге қатысты болуы керек. Аскет өзін-өзі мойындауды сыртқы және ішкі өлтіруге дейін азайтады: сыртқы өлтіру - сезімталдық пен сезімдерді өлтіру; ішкі өлтіру - жанның қасиеттерін тазартудан тұрады (ес, қиял, ақыл, ерік) және құмарлықтарды меңгеру. Алайда, "мұқтаждықты өтеу" термині "күшті, толық, сау" (Шелл) өмірдің тоқтатылуын білдірмейді; оның мақсаты - сезім құмарлықтарының ерік-жігерден жоғары болмауы. Дәл осылай құмарлықтарды бағындыру арқылы, өзін-өзі құрбан ету арқылы өмір мен энергия нығаяды және ауыр бұғаулардан босатылады. Бірақ аскетизмнің ұстаздары өзін-өзі өлтірудің және өзін-өзі мойындаудың қажеттілігін мойындай отырып, "ерікті түрде азап шегуді қылмыс деп санаудан" (Сиберг), олар "сезімдік емес" деп аталатын үрдісті жақтаудан алыс, ол денені және оның өмірін қажетті жамандық ретінде қарастырып, оның зиянды әсерін қасақана әлсірету немесе тіпті қию арқылы болдырмауды ұсынады (сағ. Шнайдер, "Готтлихе Велторгену у. Религиялар әдепсіздікті жоғалтады", Падерборн, 1900, 537 б.). Ал католиктер "салауатты сезімталдық" жақындығын жоққа шығарады, бұл тек әдемі атау, шексіз құмарлықты жасыру үшін ойлап табылған. Құмарлықтарды меңгеруге ерекше назар беріледі, өйткені олармен ең қатал күрес жүргізілуі керек. Схоластикалық философия құмарлықтарды: махаббат, жек көру, құштарлық, қорқыныш, қуаныш, қайғы, үміт, үмітсіздік, батылдық, қорқу, ашу деп санайды. Христиандық идеясынан бастап, құмарлықтар (Қасиетті Томас түсінгендей, passiones) адам табиғатында бар, аскеттер олардың ауру емес, стоиктер, реформаторлар және Кант ұстағандай, олар да гуманистер мен Руссоның бастапқы күнәны жоққа шығарғандай, зиянсыз емес екенін мәлімдейді. Керісінше, олар өздеріне бейтарап екенін, жақсылыққа да, жамандыққа да қолданылуы мүмкін екенін және олардың қолданылуына байланысты моральдық сипатқа ие екенін қатыстырады. Аскеттердің мақсаты осы құмарлықтарды бағындыру және меңгеру жолдарын көрсету, осылайша олардың күнәға ұйымдастыруының орнына, жақсылыққа жету үшін ыңғайлы одақтастарға айналуы. Ал құмарлықтар рұқсат етілмеген нәрселерге бұрылғанда немесе рұқсат етілген нәрселерде қажетті шектен асып кеткенде, аскеттер оларды жою немесе шектеу арқылы немесе оларды жоғары мақсаттарға бағыттап, зиянсыз етудің қалай жолдарын үйретеді. Еңбек те кемелділікке ұмтылуға көмектеседі. Еңбекке толы еңбек адамның табиғатымен қайшы келеді, ол жайлылықты және жайлылықты жақсы көреді. Сондықтан, жақсы ұйымдастырылған, тұрақты және мақсатты еңбек өзін-өзі мойындауды білдіреді. Сондықтан Католик шіркеуі еңбекке, қолмен де, зияткерлік те, аса құнды аскетикалық құрал ретінде қараған (сағ. Кассиан, "De instit. coenob. ", X, 24; Қасиетті Бенедикт ережесі, xlviii, li; Василий, "Reg. fusius tract." c. xxxvii, 1–3; "Reg. brevius tract. ", c. lxxii; Орыген, Contra Celsum, I, 28). Қасиетті Василий тіпті соғым мен еңбектен қашудың христиандық өмір салтымен келіспейтінін айтады (сағ. Маусбах, "Die Ethik des hl. Augustinus", 1909, 264 б.). Азап та христиандық идеалдың маңызды бөлігі болып табылады және, демек, аскетизмге жатады, бірақ оның нақты құндылығы тек сенімнің жарығында ғана көрінеді, ол азаптың бізді Мәсіхке ұқсататынын, біз оның мистикалық денесінің мүшелері екенін үйретеді (1 Петірге 2:21), азаптың жазылатын, сақталатын және сынақтан өтетін инабаттың арнасы екенін үйретеді. Соңында аскеттер азапты қалай көктейді. Жақсылықтарға толыққанды талқыланады. Догматикалық теологияда дәлелденгендей, жанымыз ақталуда жоғарыдан берілген қасиеттерді алады, үш Құдайлық қасиеттерді ғана емес, сонымен қатар моральдық қасиеттерді де (Трид., Sess. VI, De justit., c. vi; Cat. Rom., p. 2, c. 2, n. 51). Бұл жоғарыдан берілген күштер (virtutes infusoe) табиғи қабілеттерге немесе алынған жақсылықтарға қосылады...

Құралдарды қолдануда христиандық кемелділіктің үш дәрежесі

Мәсіхке еліктеу – кемелділікке ұмтылатындардың міндеті. Осы Мәсіх бейнесімен қалыптасу табиғатында осы процесс бірте-бірте жүруі және моральдық энергия заңдарына бағынуы керек; себебі моральдық кемелділік – еңбекке толы саяхаттың соңы, қиын шайқастың жемісі. Аскеттер кемелділікке ұмтылушыларды үш топқа бөледі: бастаушылар, жетілгендер, кемелділер; сәйкесінше, христиандық кемелдіктің үш сатысын немесе жолын белгілейді: тазару жолы, нұрландыру жолы, бірігу жолы. Жоғарыда аталған құралдар христианның қай сатыға жеткеніне қарай әртүрлі дәрежеде қолданылады. Тазару жолында, құштарлық пен шектен тыс құмарлық әлі де күшті болғанда, өзін-өзі шектеу және құрбандыққа бару жиірек қажет. Себебі рухани өмірдің тұқымы арамшөптер мен қызылқұмдардан тазартылмайынша өңбейді. Нұрландыру жолында, құштарлықтың тұманы көтерілген кезде, Мәсіхке еліктеп, ойға шолу және ізгі амалдарға ден қою керек. Соңғы сатыда, бірігу жолында, жан Құдайдың еркімен бекітіліп, кемелденуі керек ("Енді мен өмір сүремін, бірақ ол мен емес, Мәсіх менде өмір сүреді": Ғалаттықтарға 2:20). Осы үш сатыны ізгілік пен кемелділікке ұмтылудың толыққанды бөлек кезеңдері деп қате түсінбеу керек. Екінші және үшінші сатыларда да кейде күшті күрестер болады, ал Құдаймен бірігудің қуанышы кейде бастапқы сатыда одан әрі ілгерілеуге ынталандыру ретінде сыйланады (салыстырыңыз, Муц, "Аскетика", 2-басылым, 94-бет).

Аскеттердің моральдық теология мен мистикамен байланысы

Бұл пәндердің барлығы да христиандық өмірмен және оның келесі әлемдегі соңғы мақсатымен айналысады; бірақ олар өңдеу тәсілінде әртүрлі, бірақ толығымен емес. Аскетикалық теология, моральдық теология мен мистикадан бөлек, христиандық кемелділікке ұмтылуды зерттейді; ол ерік-жігерді адал түрде пайдалану және жаттығу арқылы, күнәнің қауіптері мен құмарларынан сақтану және ізгіліктерді күшейту үшін белгіленген құралдарды қолдану арқылы христиандық кемелділікке қалай қол жеткізуге болатынын көрсетеді. Моральдық теология – міндеттер туралы ілім, ал ізгіліктерді талқылауда ғылыми тұжырымдамамен қанағаттанады. Мистицизм негізінен «Құдаймен бірігу» және мистикалық деп аталатын ерекше дұға туралы қарастырады. Экстаз, көріністер, аян сияқты мистикаға кездейсоқ жататын құбылыстар да оның аясына кірсе де, олар мистикалық өмірдің маңызды бөлігі емес (Зан, «Христиандық мистикаға кіріспе», Падерборн, 1908). Мистика аскетизмнің де элементтерін қамтиды, мысалы, тазару, үнмен дұға ету және т.б., бірақ бұл тек олар мистикалық өмірге дайындық ретінде қарастырылатындықтан, тіпті оның ең жоғары сатысында да тастап болмайды. Дегенмен, мистикалық өмір аскетикалық өмірдің жоғары деңгейі ғана емес, одан түбірінен өзгеше, себебі мистикалық өмір – христианға оның ешқандай тікелей еңбегісіз сыйланған ерекше рақым.

Киелі кітап

Киелі кітапта христиандық кемелдікке жетуге қатысты нақты нұсқаулар көп. Оның оң және теріс талаптарын өзі Мәсіх белгілеп берген. Оның үлгісі – жоғары заң (Жохан 8:12; 12:26), ал қайырымдылық – бірінші өсиет (Матай 22:36-38; Жохан 15:17). Дұрыс ниет сыртқы амалдарға құндылық қосады (Матай 5:7), ал өзінен бас тарту және айқыш көтеру – Оның шәкірттері болудың шарты (Матай 10:38; 16:24; Марк 8:34; Лұқа 9:23; 14:27). Иса өзінің үлгісімен (Матай 4:2) және насихаттарымен (Матай 17:20; Марк 9:28) ораза ұстауды ұсынды. Ол салмақтылықты, сергектілікті және дұға етуді үйретті (Матай 24:42; 25:13; 26:41; Марк 13:37; 14:37). Ол кедейліктің көктегі патшалыққа қол жеткізу құралы екенін көрсетті (Матай 6:19; 13:22; Лұқа 6:20; 8:14; 12:33 және т.б.) және бай жасқа барлығынан бас тартып, Оны іздеуді кеңес берді (Матай 19:21). Бұл кеңес екені, қатаң бұйрық емес, себебі жас адамның дүниелік нәрселерге деген құштарлығы ерекше болған. Осы туралы Ұстаз екі рет «әмірлерді сақта» дегені және кемелдікке жеткізуші құралдарды сұрағанда ғана барлық дүниелік игіліктерден бас тартуды ұсынғанынан көрінеді (Лютц, Л. С., Протестанттарға қарсы Т. Zahn, Bern, Weiss, Lemme және басқалар). Құдай үшін салтбастылықты Мәсіх ерекше сыйлыққа лайық деп бағалаған (Матай 19:12). Бірақ некеге қарсы емес, «Бұл сөзді әркім қабылдамайды, тек соған мүмкіндік берілгендер ғана қабылдайды» дегені, неке – қалыпты жағдай екенін, ал Құдай үшін салтбастылық – кеңес екенін көрсетеді. Иса ерікті түрде мойынсұнудың Құдаймен тығыз байланысқа түсудің жолы екенін де көрсетті (Матай 18:4; 20:22, 25). Мәсіхтің үйреткендерін елшілер одан әрі дамытты. Әсіресе, Тарс қалалық Пауыл христиандық аскетизмнің екі жағын анық түсіндірді: теріс жағы – шектен тыс құштарлықтарды жою (Римдіктерге 6:8, 13; 2 Коринфтіктерге 4:16; Галаттықтарға 5:24; Колостықтарға 3:5), ал оң жағы – барлық ой-пікірде, сөздерде және істерде Құдаймен бірігу (1 Коринфтіктерге 10:31; Галаттықтарға 6:14; Колостықтарға 3:3-17), сондай-ақ Құдайға және жақындарына белсенді сүйіспеншілік (Римдіктерге 8:35; 1 Коринфтіктерге 13:3).

Чиркөждің әулеттері мен дінбасылары

Киелі кітапты негізге ала отырып, шіркеу әкелері мен дін мұғалімдері христиандық өмірдің ерекшеліктерін одан да тұтас және егжей-тегжейлі түсіндірді. Апостолдық әкелер Құдайға және адамға деген махаббатты христиандық өмірдің күні деп атады, ол барлық ізгі қасиеттерді өмірлік сәулелерімен жандандырып, әлемге немқұрайлылыққа, игілікке, тазалыққа және өзінен бас тартуға шақырады. «Дидахе» діни нұсқаулық ретінде, өмір салтын былайша сипаттайды: «Біріншіден, сені жаратқан Құдайды сүй; екіншіден, көршіңді өзіңді сүйгендей сүй; өзіңе жасалғанды қаламасаң, басқаларға да жасама». II ғасырдың соңында жазылған «Барнаба хаты», «Дидахеден» кейін, христиандық өмірді жарық және қараңғылықтың екі жолы ретінде бейнелейді. Әйгілі Клименттің қалемінен шыққан екі хат, бірақ бәлкім III ғасырда жазылған, құдайға деген махаббатқа негізделген және тиісті амалдармен сүйемелденген бойжеткендіктің өмірін көктегі, құдайлық және періштелік деп бағалайды. Әйгілі Поликарп, Әйгілі Игнатий Антиохиялықтың хаттарында «иман, төзім және Иемізге деген барлық рухани нығайту» бар екенін айтады. Гермастың он екі өсиеттегі «Пасторы» қарапайымдылықты, шыншылдықты, пәктікті, кішіпейілділікті, төзімділікті, ұстамдылықты, Құдайға сенімділікті және құштарлыққа қарсы үздіксіз күресті үйретеді. III ғасырдан бастап христиандық аскетизм туралы еңбектер ғылыми сипатқа ие бола бастады. Александриялық Климент пен Ұлы Григорийдің жазбалары («Әдептер», XXXIII, c. xxvii; сондай-ақ Кассиан, «Жинаулар», IX, XV) кейіннен Дионисий Ареопагит жүйелі түрде дамытқан үш дәрежелі жүйенің іздерін көрсетеді. Климент өзінің «Стромата» еңбегінде «нағыз философияның» толық сұлулығы мен ұлылығын көрсетеді. Бұл автор қазіргі этикалық мәдениет деп аталатын нәрсені тіпті егжей-тегжейлі сипаттап, оны Мәсіхтің үлгісімен үйлестіруге тырысады. Христианның өмірінде барлық нәрседе ұстамдылық болуы керек. Осы ойды жалғастыра отырып, ол тамақ пен сусын, киім-кешек пен сәнге құштарлық, дене жаттығулары мен әлеуметтік мінез-құлық туралы әңгімелейді. IV ғасырдан бастап христиандық өмір туралы еңбектерде екі түрлі ой-пікір байқалады: біреуі болжамдық, жанның Құдаймен, Абсолюттік Шындықпен және Игілікпен бірігуіне баса назар аударады; екіншісі практикалық, негізінен христиандық ізгіліктерді орындау туралы нұсқауларға бағытталған. Мистикалық мектепте болжамдық элемент басым болды, ол Псевдо-Дионисийге өзінің жүйелі дамуын қарыздар және 14 ғасырда ең жоғары жетістікке жетті. Аскетикалық мектепте практикалық элементке басымдық берілді, оның басты өкілі Ұлы Августин болды, оның ізімен Ұлы Григорий мен Клерволық Бернард ілесті. Орта ғасырлық схоластикалық кезеңге дейінгі жазушылардың нұсқауларындағы негізгі мәселелерді егжей-тегжейлі сипаттау жеткілікті. Дұға туралы еңбектерді Макарий Египеттік (385 ж. қайтыс болды) және Тертуллиан (220 жылдан кейін қайтыс болды) жазды, ол дұға туралы жалпы трактатын Құдайдың дұғасын түсіндірумен толықтырды. Карфагендік Киприан (258 ж. қайтыс болды) «Құдайдың дұғасы туралы» және Әйгілі Хризостом (407 ж. қайтыс болды) жазды. Күнәға өкіну және күнәға өкіну рухы Тертуллиан («Күнәға өкіну туралы»), Иоанн Златоуст («Жүрек өкініші туралы», «Күнәға өкіну туралы») және Иерусалимдік Кирилл (386 ж. қайтыс болды) екінші катехизистік нұсқаулықта қарастырды. Христианның өмірі соғыс екендігі Әйгілі Августинның (430 ж. қайтыс болды) «Христиандық күрес туралы» және «Өмірбаян» кітабында кеңінен көрсетілген. Пәктік және бойжеткендік Олимптік Мефодий (311 ж. қайтыс болды) өзінің «Сыра тойы» атты еңбегінде қарастырды, онда он бойжеткен пәктікті талқылай отырып, христиан дінінің пұтқа табынушы философияның этикалық қағидаларынан жоғары моральдық артықшылығын көрсетеді. Осы тақырыпты келесі әкелер талқылайды: Киприан (258 ж. қайтыс болды); Григорий Ниссалық (394 ж. қайтыс болды) өзінің «Бойжеткендік туралы» еңбегінде; Амвросий (397 ж. қайтыс болды), бойжеткендік өмірін мақтап, қорғаған жанкешті жақтаушы; Иероним өзінің «Бойжеткендік туралы Гелвидийге қарсы» және «Эвстахийге» еңбектерінде; Хризостом (407 ж. қайтыс болды) өзінің «Бойжеткендік туралы» еңбегінде, ол бойжеткендікті көктегі өмір ретінде бағаласа да, оны кеңес ретінде ғана ұсынады; Августин өзінің «Ұстамдылық туралы», «Бойжеткендік туралы», «Жесірлік туралы» еңбектерінде. Сабырлық туралы Киприан, Августин және Тертуллианның «Сабырлық туралы» еңбектері бар, онда ол осы қасиет туралы мүгедек денсаулығы туралы айтқандай айтады, өзін жұбату үшін. Хризостомның «Ораза және қайырымдылық туралы» еңбегі ораза туралы айтады. Киприанның «Іс және қайырымдылық туралы» және Августинның «Иман және амалдар туралы» еңбектерінде қайырымдылыққа және жақсы амалдарға шақырылады. Еңбек құнын Әйгілі Августин «Монахтар еңбегі туралы» еңбегінде түсіндіреді. Өмірдің әртүрлі жағдайлары туралы трактаттар да жоқ емес. Сонымен, Әйгілі Августинның «Некеде тұрудың жақсылығы туралы» еңбегі некеде тұруды қарастырады; оның «Жесірлік туралы» еңбегі жесірлікті қарастырады. Жиі талқыланатын тақырып – дін қызметкерлігі. Назианздық Григорий өзінің «Қашқан туралы» еңбегінде дін қызметкерлігінің қадір-қасиеті мен жауапкершілігі туралы айтады; Хризостомның «Дін қызметкерлігі туралы» еңбегі осы жағдайдың жоғарылығын ерекше білгіштікпен бағалайды; Әйгілі Амвросий өзінің «Міндеттер туралы» еңбегінде төрт негізгі қасиет туралы айта отырып, дін қызметкерлерінің өмірі жарқын үлгі болуы керектігін ескертеді; Әйгілі Иеронимнің «Непотианға хаты» дін қызметкерлеріне қауіп төндіретін қауіптерді талқылайды; Ұлы Григорийдің «Пасторлық ережесі» пастордың әртүрлі адамдармен қарым-қатынасындағы еңбекқорлықты қажет ететінін үйретеді. Монастырлық өмір үшін Кассианның «Монастырлар туралы ережелер» еңбегі маңызды болды. Бірақ VIII ғасырдан XIII ғасырға дейінгі стандартты еңбек Әйгілі Бенедикттің Ережесі болды, ол көптеген түсіндірушілерді тапты. Әйгілі Бернард қасиетті туралы немесе оның Ережесі туралы былай дейді: «Ол біздің жетекшіміз, ұстазымыз және заң шығарушымыз» (Сент-Бенедикттің туған күніне арналған уағыз, 2). Христиандық ізгіліктерді жалпы практикалаудың мысалдары Ұлы Григорийдің «Бақытты Иовқа түсіндіру» және Кассианның «Әкелердің әңгімелері» болды, онда христиандық жетілудің әртүрлі элементтері диалогтар түрінде талқыланды.

Ортағасырлық-Школалық кезең

12 ғасырға дейінгі кезеңде аскетикалық әдебиетте ерекше көзге түсетіндей үлкен жетістіктер байқалмайды. Алкуиннің «De virtutibus et vitiis» еңбегін аталардың ілімдерін жинап сақтауға жасаған тырысқандықтарының нәтижесі деп санауға болады. Бірақ 12 ғасырда болжамдық теология жемістерін көрсеткенде, мистикалық және аскетикалық теология да белсенділік танытты. Біріншісі, христиандық моральды ғылыми негізге қойып, аскетикалық теологияны ғылыми формаға келтіру арқылы соңғысына әсер етпеуі мүмкін емес. Бұл саланың алғашқы өкілдері – Санкт-Бернард (1156 ж. қайтыс болған), Юг Сент-Виктор және Ричард Сент-Виктор. XII ғасырдың ең ұлы мистикалық теологы – Санкт-Бернард, аскетикалық жазушылардың арасында да маңызды орынға ие, сондықтан Харнак оны XII ғасырдың «діни генийі» деп атады. Оның еңбектерінің негізгі идеясы, әсіресе «De gratia et libero arbitrio» трактатында, христианның өмірі Исаның өмірінің үлгісі болуы керек екендігін айтады. Александриялық Климент сияқты, ол тамақ пен киім сияқты өмірдің қажеттіліктерін реттеуге қатысты талаптар қояды және адамның жүрегіне Құдайдың сүйіспеншілігін сіңіруді қалайды, бұл барлық нәрсені қасиетті етеді («Apologia», «De præcepto et dispensatione»). Құдайға деген сүйіспеншілікке жетудің көптеген қадамдары бар. Оның аскетикалық жазбаларының арасында: «Liber de diligendo Deo», «Tractatus de gradibus humilitatis et superbiæ», «De moribus et officio episcoporum», «Sermo de conversione ad clericos», «Liber de consideratione» кіретін еді. Әулие Августин мен Әулие Григорийдің есімдеріне жиі сілтемелер Хьюго Сент-Виктордың (1141 ж. қайтыс болған) беттеріне шашырап жатыр, сондықтан ол замандастарымен екінші Августин деп аталды. Ол, әрине, аскетикалық теологияға белгілі бір ғылыми сипат беруге бірінші болып тырысты. Оның еңбектерінің басты тақырыбы – сүйіспеншілік. Бірақ оның жазбаларындағы басты мақсаты – мистикалық және аскетикалық теологияның психологиялық аспектілерін ашып көрсету болды. «De vanitate mundi», «De laude caritatis», «De mode orandi», «De meditatione» еңбектері ерекше назар аударуға лайық. Оның шәкірті Ричард Сент-Виктор (1173 ж. қайтыс болған), көбірек ойлы және жүйелі болғанымен, «De exterminatione mali et promotione boni» еңбегінен басқа, практикалық пайдалылыққа аса мән бермеді. XIII ғасырдың ұлы теологтары, олардың аскетикалық және мистикалық жазбаларымен қатар, олардың «Сумма» схоластикасы үшін де танымал болды, аскетикалық ілімді кемелдігіне жеткізіп, оған барлық келешек уақыттар үшін стандарт ретінде сақталған нақты форма берді. Шынайы ғылым мен шынайы дін бір-біріне кедергі емес, көмектеседі дегенге ешбір дәуірде дәлелдеме жеткілікті болған емес. Альбер Магнус немесе Ұлы Альберт, Томас Аквиннің әйгілі ұстазы, бірінші болып Аристотель философиясын теологиямен біріктірді және философияны теологияның құралына айналдырды, сонымен бірге аскет және мистика туралы керемет еңбектердің авторы болды, мысалы, «De adhærendo Deo», оның мистикалық генийінің пісіп-жетілген жемісі және «Paradisus animæ», ол неғұрлым практикалық бағыттар бойынша жасалған. Әулие Тома «De perfectione vitæ spiritualis» атты аскетикалық еңбегінде христиандық кемелділіктің мәнін өте анық түсіндіреді, сондықтан оның дәлелдеуі тіпті біздің күнімізде де үлгі ретінде қызмет ете алады. Оның басқа да еңбектерінде аскет және мистика үшін құнды материалдар көптеп кездеседі. Серафикалық дәрігер, әулие Бонавентура, папа Лео XIII-нің сөзімен айтқанда, «мистикалық теологияны өте кемелді түрде қарастырады, сондықтан ең тәжірибелі теологтардың бірауыздан пікірлері оны мистикалық теологтардың ханзадасы деп санайды». Оның шынайы еңбектерінен мыналарды атап өту керек: «De perfectione evangelica», «Collationes de septem donis Spiritus sancti», «Incendium amoris», «Soliloquium», «Lignum vitæ», «De præparatione ad Missam», «Apologia pauperum». Бұл ұлы ұстаздардың замандасы Аугсбургтік Давидтің қаламгерінен «De exterioris et interioris hominis compositione» деп аталатын кітабында жаңадан келгендерге арналған аскетикалық нұсқаулар бар. Ол оқырмандарды үш жолмен – тазалау, жарықтандыру және біріктіру арқылы рухани адам етуге бағытталған. Адам жанның қабілеттерін қатаң тәртіпке түсіріп, тәнді рухқа бағындырып, бастапқы тәртіпті қалпына келтіруі керек, сонда ол жақсылық жасаумен қатар, оны оңайлықпен жасай алады. Пералдустың «Summa de vitiis et virtutibus» (шамамен 1270 ж.) еңбегін атап өту керек. XIV ғасырдың барлық кезеңінде мистикалық тенденциялар ерекшеленеді. Бұл кезеңнің туындылары арасында Генри Сузоның «Мәңгілік даналық кітабы» ерекше атауға лайық, өйткені оның практикалық құндылығы жоғары. XV ғасырда Герсон, Дионисий Карфузиан және «Имитация Христоса» кітабының авторы болды. XIV ғасырдың мистикалық жазушыларының идеалдарын тастап, Герсон ұлы схоластикалық жазушыларға қайта оралды, сонымен қатар мистиктер арасында алаңдатарлықтай жиі кездесетін қиындықтардан сақтануға тырысты. Оның «Considerationes de theologia mystica» еңбегі оның практикалық аскетизм мектебіне жататынын көрсетеді. Дионисий Карфузиан рухани өмірдің шеберлігімен жоғары бағаланады. Мистика және практикалық аскетизм оның қаламынан құнды еңбектер алды. Соңғы санатқа мыналар жатады: «De remediis tentationum», «De via purgativa», «De oratione», «De gaudio spirituali et pace interna», «De quatuor novissimis». «Imitatio Christi», 15 ғасырдың ортасында пайда болған, оның ұзаққа созылған әсеріне байланысты ерекше назар аударуға лайық. «Бұл аскетикалық жайлылығымен классикалық туынды және көркемдік стилімен өте жақсы» (Hamm, «Die Schönheit der kath. Moral», Munich Gladbach, 1911, 74-бет). Төрт кітапта Иса Мәсіхтің үлгісімен рухани өмір туралы айтылады. Адамның өздігінен туған құштарлықтары мен бұрыс ұмтылыстарына қарсы күресін, олардың ықпалынан тысқары шығу арқылы санасын ластайтынын және Құдайдың игілігінен айыратынын көрсетеді: «Барлық нәрсе де бекершілік, тек Құдайды сүю және Оған ғана қызмет етуден басқа» (Vanitas vanitatum et omnia vanitas præter amare Deum et illi soli servire: I, i). Ол осы күресте ең тиімді қарулар ретінде өздігінен шектеуді және құрбандықты ұсынады. Ол адамды Иса Мәсіхтің үлгісімен әрекет ету арқылы жақсылық жасау арқылы өз жанында Құдайдың патшалығын орнатуға үйретеді. Соңында, оны Құдайға деген сүйіспеншілікті ояту және барлық жаратылыстың әлсіздігін көрсету арқылы Мәсіхпен біруге жетелейді: «Сүйікті нәрсені сүйіктісі үшін тастау қажет, өйткені Иса барлық нәрседен жоғары сүйілуін қалайды» (Oportet dilectum propter dilectum relinquere, quia Jesus vult solus super omnia amari: II, xvii). «Имитация» ойлары соншалықты қарапайым эпиграммаларға түсірілген, олардың барлығына түсінікті. Кітап авторының схоластикалық философия мен теологияда ғана емес, мистикалық өмірдің құпияларында да білгір екенін көрсетсе де, бұл факт оқырманға ешқашан көрінбейді және мазмұнның мәнін бұрмаламайды. Әулие Августин, Бернард, Бонавентура және Тома, Аристотель, Овидий және Сенекадан алынған көптеген цитаталар бүкіл жұмыстың жалынды жаннан шыққан спонтанды шақыру екенін бұзбайды. «Имитация» ілімдері «дүниеден тыс» және ғылымды бағалайтыны аз екенін көп айтты, бірақ сол кездегі ерекше жағдайларды ескеру қажет: схоластикалық ойлау кезеңінің төмендеуіне ұшырады және күрделі сырларға ұтылды; мистицизм жолдан тайып кетті; барлық топтардың арасында әлдеқайда көптеп еркіндік рухы таралды; осы сияқты жағдайлар келесі фразаларды түсіндіруге көмектеседі: «Мен анықтамасын білуге қарағанда, өкінішті сезінуді қалаймын» (Opto magis sentire compunctionem quam scire ejus definitionem) немесе «Бұл ең жоғары даналық...

Қазіргі заман

XVI ғасырда Киелі Тереза мен Лойлалық Киелі Игнатий замандастарының дініне тигізген кең ауқымды әсерімен ерекше көзге түседі, олардың еңбектері арқылы осы әсер бүгінге дейін сезіледі. Киелі Терезаның жазбалары оның қарапайымдылығымен, айқындығымен және ой-пікірлерінің дәлдігімен таң қалдырады. Оның хаттары оның ерекшелікке немесе жаттыққа, жалған соқпақтыққа немесе асыққан құлшынысқа ұқсайтын нәрселерге қарсы екенін көрсетеді. Оның маңызды еңбектерінің бірі – «Күміс жол», негізінен монахтарға арналған болғанымен, дүниеде өмір сүретіндерге де пайдалы нұсқаулар береді. Ол ойға шолу жасау жолын үйретумен қатар, барлығы да оған шақырылмайтынын және қарапайымдық, өздігінен шектеу және басқа да ізгіліктерді қолдануда қауіпсіздік бар екенін айтады. Оның шедевр туындысы – «Жан сарайы», онда ол мистикалық теориясын көптеген бөлмелері бар «сарай» метафорасы арқылы түсіндіреді. Алмаз немесе кристалдың сұлулығымен жарқыраған жан – осы сарай, ал әртүрлі бөлмелер – жанның Құдаймен толық бірлікке қол жеткізу үшін өтуі керек әртүрлі сатылар. Бұл еңбекте күнделікті өмірде қолданылатын аскетизмге қатысты құнды кеңестер көптеп кездеседі. Бұл факт, әрине, әулиенің терең сеніміне байланысты, тіпті ерекше жағдайларда да қалыпты амалдарды толығымен тоқтатуға болмайды, сонда ғана жаңылыстардан сақтануға болады (қ. Ж. Захн, «Мистицизмге кіріспе», 213-бет). «Рухани жаттығулар» еңбегінде Лойлалық Игнатий кейінгі ұрпаққа жан туралы ғылымның ұлы әдеби ескерткішін қалдырды, сонымен қатар ерік күшін нығайтудың ең тиімді әдісін ұсынды. Бұл кітапше сансыз басылымдарда жарық көрді және «сыртқы түрі қарапайым болғанымен, шын мәнінде толыққанды аскетизм жүйесі» (Мешлер) болып табылады. Төрт апталық жаттығулар жаттығушыны рухани өмірдің үш сатысымен таныстырады. Бірінші аптада жан күнәдан және жаратылыстарға артықша байланыстан тазартылады. Екінші және үшінші апталарда жаттығушыны нұрлы жолмен жетелеуге болады. Адамзаттың ең сүйіктісі Мәсіхтің бейнесі оның көз алдында сомдалады, осылайша ол адамзаттың ішіндегі Құдайдың нұрының шағылысын және барлық ізгіліктердің үлгісін көре алады. Төртінші аптаның медитациялары, қайта тірілу және т.б. тақырыбында, Құдаймен бірлікке жеткізеді және жанды Иеміздің даңқымен қуантуға үйретеді. Шындығында, көптеген ережелер мен талаптар бар, реттілік логикалық, медитациялардың орналасуы психология заңдарына сәйкес келеді; бірақ бұл жаттығулар ерік-жігерге зорлық көрсетпейді, жанның қабілеттерін нығайтуға бағытталған. Олар, көбінесе айтылғандай, жаттығушыны мойындаушының қолындағы қуаты жоқ құралға айналдырмайды, сондай-ақ олар механикалық тәсілмен кемелділікке тез жетуді көздейтін мәжбүрлеу арқылы аспанға мистикалық сапар емес (Зеклер, «Христиандық ізгілік туралы ілім», Gütersloh, 1904, 335-бет). Олардың жиі сынға ұшыраған айқын интеллектуализмі мистикаға кедергі келтірмейді (Мешлер, «Иезуиттік әдебиет және неміс мистикасы», «Мария Лаах дауысынан», 1912). Керісінше, олар адамның моральдық еркін кедергілерді жою арқылы шын мәнінде босатады, ал жүректі тазарту және ойды медитативтік дұғаға үйрету арқылы мистикалық өмірге тамаша дайындық жасайды. Гранадалық Людовик, О. П. (1588 жылы қайтыс болды), де осы кезеңге жатады. Оның «Күнәкарларға нұсқаулық» еңбегін адасқандарға жұбаныш сыйлайтын кітап деп атауға болады. Оның «Христиандық өмір туралы естелік» еңбегінде жанды бастауынан бастап, оны ең жоғары кемелдікке жеткізетін нұсқаулар бар. Блуалық Людовик (Блозиус), О. С. Б. (1566 жылы қайтыс болды), ой-пікірімен Киелі Бернардқа ұқсас. Оның «Рухани монел» еңбегі көптеген шығармаларының ішіндегі ең танымал. Исаның Томасы (1582 жылы қайтыс болды) «Мәсіхтің азап шегуі» және «Құдайдың дұғасы туралы» кітаптарын жазды. XVII ғасырда көптеген аскетикалық жазушылар пайда болды. Олардың ішінде ең бастысы – Франциск Сальский. Линземанның айтуынша, оның «Филотея» шығармасының жарық көруі тарихи маңызды оқиға болды. Оның мақсаты – дінге тартымдылық әкеліп, оны барлық топтарға, сарайда, дінсіз өмір сүріп немесе монастырда тұратындарға бейімдеу еді. Ол кішіпейіл және мейірімді болғандықтан, адамның әдеттері мен жағдайына көңіл бөлді. Өзінің аскетикалық принциптерінде берік болса да, оларды шектеусіз немесе қатаңдықсыз бейімдеудің тамаша мүмкіндігіне ие болды. Ол өзін-өзі шектеуді өмірлік жағдайына және жеке жағдайына бейімдеуді ұсынады. Құдайға және адамға деген сүйіспеншілік – осыны барлық іс-әрекеттердің қозғаушы күші деп есептейді. Франциск әулиенің руы бүкіл қазіргі аскетизмге сіңген, тіпті бүгін де оның «Филотея» кітабы аскетизм туралы ең көп оқылатын кітаптардың бірі. Оның тағы бір еңбегі – «Теотимус», алғашқы алты тарауында Құдайға деген сүйіспеншілік туралы, қалғаны мистикалық дұғаға арналған. Оның хаттары да өте нұсқаулық. Оның еңбектерінің жаңа басылымына назар аудару қажет («Euvres», Annecy, 1891 ж. және одан кейінгі жылдар). Скуполидің (1610 жылы қайтыс болды) «Рухани күрес» еңбегі кеңінен тарады және Франциск Сальский оны ынталы түрде ұсынды.

Шығыс православие

Шығыс православиеліктер елшілік сенім мен қасиетті өмірді католиктермен бөліседі және христиан өмірінің мәні мен мақсаты туралы дерлік бірдей түсінікке ие, бірақ әртүрлі терминология қолданады. Шығыс православие дәстүрінде сенімді жүзеге асыруды "праксис" деп атайды, ол дұға, құлшылық және ораза ұстауды қамтиды. Жарықтандыру және біріктіру жолдарымен сабақтасқан дұғаның бір түрі "хесихазм" деп аталады. Құдаймен бірігуге қарайғы жалпы үрдіс "теозис" деп аталады. Патристикалық және елшілік үйретімдерге сәйкес келетін және тазаруға бастайтын христиандық өмірді түсіну "фронема" деп аталады. Православтық көздер жоғарыда айтылған мағынаға сәйкес келетін аскетикалық теологияға да сілтеме жасайды.

Протестанттық

Көптеген протестанттар католик және православиелік нанымға тән қасиетті түсінікпен келіспейді, бірақ кейбір жағдайларда аскетикалық теология терминін қолданады. Күнә тазару рәсімі болмағандықтан, тазару жолы жеке бастырақ болады, ал Құдайдың Эвхаристияда нақты түрде бар екеніне сенбесе, бірігу жолы да жеке бастырақ және көлбеңдеу болады. Протестанттық теологияда Құдаймен бірігу көбінесе жеке тұлғаға бағытталған. Эвхаристияға қатысты болғандай, Мәсіхтің жолын қалай ұстануға қатысты протестанттардың пікірлері де әртүрлі. Бұл, ішінара, протестанттық ойдың біртұтас орталығының болмауынан туындайды. Протестанттық көзқарас бойынша аскез тақырыбындағы пайдалы автор – Юджин Петерсон, әсіресе оның «Under the Unpredictable Plant» атты еңбегінде. Ол көптеген протестант авторларын, соның ішінде Мартин Торнтонды да еске алады. Торнтонның қалдықтардың шіркеулік теологиясы – Рим-католик нанымының ағылшын тіліндегі көрінісі.