Кіріспе

Құтқарылуды табу үшін діни оқыту. Құдайға еліктеу (imitatio Dei) – адамның жоғары мәңгілік болмысы туралы түсінігін іске асыру арқылы құтқарылуға жетудің діни қағидасы. Ол ежелгі грек философиясында және көптеген әлемдік діндерде кездеседі. Дегенмен, христиан дінінің кейбір бағыттарында бұл аса маңызды рөл атқарады.

Еврей Киелі кітап

Кейбір ғалымдар, мысалы, Сирил Родд, бұл ұғым еврей Киелі кітабының этикасында маңызды емес деп есептейді.

Иудаизм

Имитацио Дей ұғымы (иудаизмдегі мицва ретінде қабылданады) ішінара imago Dei ұғымынан туындайды, яғни Құдайдың бейнесі бойынша жаратылғандықтан. Торадағы адамдар құдайлық қасиеттерді қабылдауға ұмтылысымен қатар, Құдайдың адам түрінде бейнеленуі арқылы да қолдау алады – антропоморфизм. Бұл ұғымды ең жақсы түрде мына цитата көрсетеді, ол Құдайлар кітабынан алынған: «Егер сендер Құдайларың Иенің бұйрықтарын сақтап, Оның жолымен жүрсеңдер, Ол сендерді Өзіне қасиетті халық етіп бекітеді, Ол сендерге берген сертіне сәйкес». Құдайдың жолын үлгі етуге қатысты бұл насихат кейіннен раввиндік иудаизмнің негіздерінің біріне айналды; Құдайға жатқызылған мейірімділік сияқты ізгіліктер жасауға иудейлер шақырылады. Мысалдар: өлгендерді жерлеу (Құдай Мұсаны жерлегендей), ауруларды зиярат ету (Құдай Ибрахимды зиярат еткендей) және осыған ұқсас мицвоттар. Талмудта былай делінген: «Ол мейірімді болғандықтан, сендер де мейірімді болыңдар».

Ежелгі грек философиясы

Imitatio Dei Платон, Аристотель (онда тек адамдар ғана емес, барлық нәрсе қозғалмайтын қозғалтқышқа "ұмтылады") және стоик философтарында әлдебір түрде кездеседі.

Христиандық

Мәсіхші шәкірт Құдайға еліктеу керек деп бірнеше рет ескертілген. Матай 5:48 айтуынша: "Сендер де әкеңдердей кемел болуға тиіссіздер, себебі ол кемел." Лұқа 6:36 айтуынша: "Мерізімді болыңдар, әкеңдердей мерізімді." Ефестіктерге арналған хатта Пауыл оларға: "Демек, Құдайдың ізбасарлары болыңдар, сүйікті балалары ретінде." деп кеңес береді. Сондай-ақ, сенушіге Исаның жолын ұстануға кеңес беріледі, әсіресе, 1 Қорынттықтарға 11:1-де: "Мен Христианның үлгісіндей, сендер де менің үлгімді ұстаңдар." деп жазылған.

Католицизм мен Шығыс христиандығы

Құдайға еліктеу – католицизм мен Шығыс православиесінде, сондай-ақ Шығыс православиесіндегі (Сирия православиесі, Копт православиесі, Эфиопия православиесі және Армения апостолдық сенімі) негізгі принциптердің бірі. Католик шіркеуі Imitatio Dei/Christi ұғымын толық қолдайды. Католицизм мен Православиеде ол құдайландыру/теозис тұжырымдамасымен тығыз байланысты. Жалпы түсінік бойынша, адам уақыт өте Құдайға ұқсай түседі, бұл процесс грек тілінде теозис деп аталады. Бұл доктрина Киелі кітаптағы Құдай қасиетті болғандай қасиетті болу туралы міндеттемеден (Лев. 20:26) туындайды. Оған тазарту (катарсис) және ағарту (теория) арқылы қол жеткізуге болады, ал ағартудың ең жоғарғы нүктесі – Құдаймен бірігу. Құдайға ең жақсы еліктеу – тек адамның күш-жігері ғана емес, ол негізінен Құдайдың рақымы арқылы жүзеге асады. Дегенмен, Шығыс православие теологиясы бұл үш бөлімді жоғары көтерілуді Құдайға ұқсауға тырысу ретінде емес, жалғыз Құдаймен бірігудің жолы ретінде түсіндіреді. Көптеген православие теологтары үшін imitatio Dei, егер ол жеке, дербес құдайға ұқсауға жасалған тырыс ретінде түсінілсе, құтқарылу жолы емес. Рим католицизмінде осы ұғымдар түрлі атаулармен (Via purgativa, via iluminativa және via unitiva) Иоанн Крест және Тереза Авильская еңбектерінде қарастырылған. Via purgativa – католиктердегі катарсиске, ал теория – ағарту мен толық мистикалық бірігуге бөлінеді. Бұл үш қадамдық схема Шығыс дұғаларының санаттарында да кездеседі: қарапайым дұға, ақыл-ойымен және жүрегімен дұға ету, және үздірілмейтін дұға.

Протестантизм

Протестантизмде жағдай өзгеше. Англо-саксон дәстүрінде Imitatio dei кеңінен қабылданады, ал лютеран дәстүрі Иса бірегей болғандықтан оған еліктеудің қажеті де, мүмкіндігі де жоқ, бірақ оның соңынан еру керек деп санайды, сондықтан Nachahmung (еліктеу) орнына conformitas (неміс тілінде Nachfolge) терминін қолдануды ұсынады.

Деизм

Деизмнің ресми қасиетті кітабы болмаса да, оның іс-әрекетін Томас Пэйн «Ақыл заманы» кітабында былай сипаттайды: «Нағыз деист – жалғыз Құдайға сенетін адам, ал оның діні – Құдайдың құдіреті, даналығы және мейірімділігін оның туындыларында зерделеуден және моральдық, ғылыми және техникалық тұрғыдан оған ұқсауға тырысудан тұрады». Ол сондай-ақ Құдайдың істері тек «көріп отырған жаратылыста» ғана табылатынын түсіндіреді, онда «Құдай барлық адамдармен тікелей сөйлейді». Пайн жауды сүю туралы ұстанымды сынап, мысал келтіреді: «Біз бір-бірімізге төзімділік таныту арқылы Жаратушының ізгі мінезін үлгі етеміз, себебі Ол барлығына төзімді».