Кіріспе
Босвананың жойылу қаупі төніп тұрған Ккья тілі
ǂʼAmkoe '/æ//m//k//oi/ AMkoy, бұрын диалектілік атауымен ǂHoan (шығыс ǂHȍã, ǂHûân, ǂHua, ǂHû, немесе түпкілікті жазуда ǂHȍȁn) деп аталған, Босвананың өте жойылу қаупі төніп тұрған Ккья тілі. Батыс ǂʼAmkoe диалектісі, Таа (немесе, мүмкін, Таа тілінің Цааси диалектісі) және Gǀui тілдерімен бірге Калахари ойпатының тілдік қауымдастығының ядросын құрайды және әлемдегі ең ірі дауыс дыбыстары қорын қоса алғанда, көптеген ерекше белгілерімен ортақ. Хонкен мен Хайне (2010) ǂʼAmkoe тілінің Жу тілдерімен байланысты екенін көрсетті, содан бері олар Ккья тілдер отбасының құрамына біріктірілді.
Тілдік жағдай
'Амкоэ тілі құлдырап барады және қатты қауіпті жағдайда. Ана тілі бар адамдардың саны небары бірнеше ондаған ғана, олардың көпшілігі 1960 жылға дейін туған (бір саси тілінде сөйлейтін адам 1971 жылы, бір накраякс тілінде сөйлейтін адам 1969 жылы туған), олардың көпшілігі енді тілді еркін қолдана алмайды. Жас ұрпақтың, тіпті көптеген ересектердің, 'Амкоэ тілін жақсы білмейтін ана тілі – Naqriaxe жағдайындағы Gǀui, Khoe тілі; Hoan жағдайындағы Kgalagadi, жергілікті жалпы қолданылатын банту тілі; және Саси жағдайындағы Цвана тілінің Нгавато диалектісі.
Диалектілері
ʼАмкоэ (; palatal nasal click, ) – Ботсвананың оңтүстік-шығысындағы үш аймақта таралған, үш диалектіге сәйкес келетін тіл. Жақында жүргізілген зерттеулер келесі аймақтарды анықтады: Nǃaqriaxe (; альвеолярлық мұрындық түрткісімен айтылады, ) Квененг ауданының батысындағы Мотокве, Кхекхенье, Цване және Датлве ауылдарында қолданылады. ǂHoan тілі шығыс Квененгте, Саладжве, Матибатсела және Шорилáтоло ауылдарында сөйленеді. Sasi (немесе ) Квененг ауданы мен Оңтүстік Африка шекарасы арасындағы Дибете, Полока және картада көрсетілмеген бірнеше жақын ауылдарда таралған. Nǃaqriaxe және ǂHoan тілдері жақын, олар бірлесіп Батыс ʼАмкоэ деп аталады; Sasi – Шығыс ʼАмкоэ деп аталады. Дутлве және Мотокве, Кхекхенье маңындағы Nǃaqriaxe тілдерінің арасында фонологиялық айырмашылықтар бар. Sasi – фонологиясы мен лексикасы бойынша өзгешеліктері бар, бірақ өзара түсіністік тіл. Sasi тіліне қатысты жүйелі зерттеулер жүргізілмеген, 2015 жылы Коллинз далалық зерттеулермен айналысты. Шығыс және Батыс тұрғындары бір-бірін танымаған, бірақ 1996 жылы кездескенде қарым-қатынас жасай алды және айырмашылықтарды қызықты деп тапты. Заманауи ғалымдар Коллинз, Грубер, Кёлер және Гюльдеманн ǂHoan атауын тек ǂHoan диалектісіне ғана қолданып, тілдің өзін ʼАмкоэ деп атайды, бұл барлық диалекттерде "адам" деген мағынаны білдіреді. Лингвистикалық зерттеулердің көп бөлігі ǂHoan және Nǃaqriaxe диалектілеріне қатысты жүргізілді. ǂHoan тілі Шығыс ǂHoan, ǂHùã, ǂHũa, ǂHṍã, ǂHoang de Dutlwe деген аттармен де белгілі болған. Оны туыс емес Таа тілінің Батыс ǂHuan диалектісінен ажырату үшін Шығыс ǂHoan деп атаған. Sasi тілі Sàsí, Tshasi, Tshasi de Khutse аттарымен де танымал. Tshasi – бұл Цвана тіліндегі атау, ол жалпы Масарва "Бушман" атауынан да дәл. De Khutse сөзі оны Таа тілінің Tshase және Sase аттарымен шатастырмау үшін қолданылады. Үшінші диалекттің атауы – nǃàqrīāχè немесе ʼАмкоэ тілінде àqrīāχè. Nǃaqriaxe тілін сөйлейтіндердің барлығы Gǀui тілінде екі тілді, ал кейбіреулері Kgalagadi тілінде де сөйлейді. ǂHoan тілін сөйлейтіндер Kgalagadi тілінде, ал Sasi тілін сөйлейтіндер Ngwato диалектісінде екі тілді. ʼАмкоэ тілі бұрын Таа тілімен тығыз байланыста болғандығын көрсетеді. Бұған қоса, Gǀui тілінің ерекшеліктері, мысалы, альвеолярлық дауыстардың латальды дауыстарға ауысуы, тіпті қазіргі уақытта Gǀui тілімен байланысы жоқ ǂHoan тілінде де байқалады.
Nǃaqriaxe (; pronounced with the alveolar nasal click, ) is spoken in the west of Kweneng District, in the villages of Motokwe, Khekhenye, Tswane, and Dutlwe. ǂHoan is spoken in eastern Kweneng, in the villages of Salajwe, Mathibatsela, and Shorilatholo. Sasi ( or ) is spoken further east, between Kweneng District and the South African border, in the villages of Dibete, Poloka, and a few nearby villages not found on maps. Nǃaqriaxe and ǂHoan are closest, collectively referred to as West ǂʼAmkoe; Sasi is referred to as East ǂʼAmkoe. There are some phonological differences between the Nǃaqriaxe spoken around Dutlwe and that spoken around Motokwe and Khekhenye. Sasi is a "mutually intelligible language" with differences in phonology and lexicon. There have been no systematic studies of Sasi, in 2015, Collins was engaged in fieldwork. The East and West populations had no knowledge of each other, but when brought together in 1996, they were able to communicate, and found the differences amusing. Recent scholars such as Collins, Gruber, Köhler, and Güldemann restrict the name ǂHoan to the ǂHoan dialect, and call the language as a whole ǂʼAmkoe, which means "person" in all dialects. Almost all linguistic work has been on the ǂHoan and Nǃaqriaxe dialects. ǂHoan has gone by the names and spellings Eastern ǂHoan, ǂHùã, ǂHũa, ǂHṍã, ǂHoang de Dutlwe. It has been specified as Eastern ǂHoan to distinguish it from Western ǂHuan, a dialect of the unrelated Taa language. Sasi has gone by Sàsí, Tshasi, Tshasi de Khutse. Tshasi is a Tswana name that is more precise than the generic Masarwa "Bushman". The disambiguator de Khutse is used to distinguish it from a variety of Taa also called Tshase and Sase. The name of the third dialect is nǃàqrīāχè or àqrīāχè in ǂʼAmkoe. All Nǃaqriaxe speakers are bilingual in Gǀui, with some Kgalagadi as well. ǂHoan speakers are bilingual in Kgalagadi, and Sasi speakers in the Ngwato dialect of Tswana. The ǂʼAmkoe language shows evidence that it previously had extensive contact with Taa. Superimposed on this are Gǀui features such as a shift of alveolar consonants to palatal, even in ǂHoan, which is not currently in contact with Gǀui.
Фоналогия
ʼАмкоэ тілі екі тілде ғана кездесетін екі ерін кликтерге ие. Бұл тіл Гуи тілімен және бұрын Таа тілімен тығыз байланыста болды, соның салдарынан ʼАмкоэ тілінің кейбір дыбыстары Гуи тілінен алынған болуы мүмкін. Алайда, тілдің жоғалуға жақын болуы оның дыбыстануында көрініп тұр, және Гуи тілінде кездеспейтін дыбыстар көптеген сөйлеушілерде жоғалып кеткен сияқты.
Әуелі дауыстылар
Naqriaxe дауысты қасиеттері: Алдыңғы дауыстылар, , формативтік кеңістікте өте ұқсас, ал артқы дауыстылар, , тіпті одан да ұқсас, бірақ оларды минималды жұптар ажыратады. Дауыстылар назализациялануы, фарингелизациялануы (практикалық орфографияда соңғы әріппен белгіленеді) немесе глоттализациялануы мүмкін. Герлах (2015) ұзын дауыстыларды тізбек ретінде қарастырады, онда назализацияланған дауыстылар, , фонемалық тұрғыдан тек V2 ретінде кездеседі, ал фарингелизацияланған және глоттализацияланған дауыстылар, және (және бір қарыз сөзде, ) тек V1 ретінде кездеседі. V1-дегі дауысты V2 назальды болса, фонетикалық тұрғыдан назализацияланады, бірақ глоттализацияланған немесе фарингелизацияланған және назализацияланған дауыстылардың комбинациялары жиі кездеспейді. Кейбір сөйлеушілер фарингеялық дауыстыларды глоттализациялайды, бірақ тұрақсыз, және бұл ерекшелік тудырмайды. Демалыс дауыстылар аспирацияланған дауыссыз дыбыстардан кейін және кейбір сөйлеушілерде сөйлемдердің соңында пайда болады. Екі жағдайда да фонемалық мәні жоқ. Олар сондай-ақ кейбір төмен тонды сөздерде де кездеседі. Төмен тонды барлық сөздер де демалыс дауыстылармен расталмайды, бірақ бұл ерекшелік емес (минималды жұптар жоқ), сондықтан Герлах (2015) демалыс дауыстыларын фонемалық деп санамайды. – соңғы әріп алдында дифтонг (яғни, Com пішіндес сөздерде), бірақ ол тек бір ғана тонды алып жүреді, сондықтан бір дауыстының аллофоны ретінде талданады. Бұл дифтонгизация барлық үш диалектте де, сондай-ақ, ǂGui тілінде де кездеседі, ол, мүмкін, оны ǂʼAmkoe тілінен алған. Хонкен (2013), Грубердің (1973) еңбегіне сүйене отырып, ǂHȍã дауыстылары, сондай-ақ, модальды, демалыс, ларингеалды немесе фарингеялды болуы мүмкін және олардың барлығы да назализациялануы мүмкін дейді. CVV пішіндес сөздерде кездесетін дауысты тізбектері (тек дауысты сапасын ескере отырып) aa, ee, ii, oo, uu, ai, ui, eo, oa, ua. Негізінен, бірінші дауысты әдетте /a/ немесе /o/ болады; /o/ жоғары дауысты екінші дауыстыдан (мысалы, /i/) бұрын /u/ болады, ал /a/ екінші дауысты жоғары болса /e/ немесе /i/ болады. Бұл үлгілер ǀGui тілінің (Хонкен 2013) әсері болуы мүмкін.
Түсі
ʼАмкоэ тілінде дауыссыз дыбыстар мен дауысты дыбыстардың әсері салдарынан дыбыс биіктігін талдау қиын. Герлах (2015) Nǃaqriaxe тілінде үш фонемалық дыбыс биіктігін анықтайды: төмен, орта және жоғары. CVV, CVN және CVCV сөздері екі дыбыс биіктігіне ие, бірақ тек алты комбинациясы кездеседі: сөз бірқалыпты дыбыс биіктігіне ие болуы мүмкін немесе көршілес дыбыс биіктіктері арасында жоғарылап немесе төмендеп өтуі мүмкін, бірақ *төмен>жоғары және *жоғары>төмен комбинациялары кездеспейді, ал жалғыз төмендейтін дыбыс биіктігі – орта>төмен. Герлахтың мәліметтерінде барлық сөздік дыбыс биіктіктері фонетикалық түрде төмендейтін компонентпен аяқталады, бұл сөйлеу соңының прозодиялық әсері болуы мүмкін. Фонемалық тұрғыдан көтеріліп жатқан дыбыс биіктіктері фонетикалық тұрғыдан төмендеп-көтеріледі (төмендеп, содан кейін жоғарылайды). Дауысты және аспирациялық дыбыстар дыбыс биіктігін төмендетіп, теңіздік немесе глоттальдік дыбыстардан кейін ортаңғы деңгейдегі жоғары дыбыс биіктігін, ал төменгі деңгейдегі ортаңғы дыбыс биіктігін тудырады. (Дегенмен, төмен>ортаңғы дыбыс биіктігінің соңғы нүктесі өзгермейді, сондықтан ол тиімді түрде төмен>жоғары болып табылады.) Аспирациялық дыбыстар (әсіресе, кешіктірілген аспирациялық шертулер) дыбыс биіктігінің басында қосымша төмендету әсерін тудырады, сондықтан олар фонетикалық тұрғыдан көтеріледі; алайда контур фонемалық тұрғыдан көтерілетін дыбыс биіктіктерінің соңындағы күрт көтерілумен салыстырғанда, басында күрт көтерілу болып табылады. Коллинз (2012) ǂHȍã диалектісі үшін алты сөздік дыбыс биіктігін сипаттайды: аса жоғары, жоғары>орта (жоғары деңгей), орта>төмен (орта деңгей), жоғары>төмен, төмен>орта және төмен деңгей. Аса жоғары дыбыс биіктігі көбінесе жоғары дауыстыларда кездеседі, олар аллофоникалық биіктікті көтеру әсеріне ие, ал төмен деңгей дауысты дыбыстардан кейін пайда болады, олар дыбыс биіктігін төмендету әсеріне ие. Коллинз талдауында бастапқы дыбыстарды ескермегендіктен, оның сипаттамасы Герлахтың Nǃaqriaxe диалектісімен сәйкес келеді.
Фонотактика
Лексикалық сөз әдетте CVV (Nǃaqriaxe диалектісінде 69%), CVN (8%) немесе CVCV (22%, көбінесе Gǀui тілінен алынған сөздер) формаларында болады, және екі тондық бірліктері бар. (Сөздердің тек 1% ғана CVCVCV, CVVCV, CVVVCV және басқа күрделі үлгілерді құрайды.) N тек түпкі сөздерде ғана кездеседі, ал соңғысы қарыз сөздерде кездеседі. Gerlach (2015) CVV және CVN үлгілерінің тарихи тұрғыдан *CVCV-ден C2 жоғалуы (мысалы, туысқан тілдердегі медиалдық дауыссыз) немесе барлық жағдайларда V2 жоғалуы арқылы пайда болғанын айтады, тіпті бұл көрсетілмеген жағдайларда да. Лексикалық сөздерде көптеген дауыссыз дыбыстар C1 позициясында кездеседі, бірақ тек C2 позициясында ғана кездеседі. дыбысы немесе болып айтылуы мүмкін, ал дыбысы болып айтылуы мүмкін. (Кейбір сөздерде үшінші позицияда дауыссыз дыбыс бар, CVCVCV немесе CVVCV. Мысалы, және олар қалыптасқан жұрнақтар болуы мүмкін.) ? "кап" деген сөздің C2 позициясында кездеседі, бірақ оның талдауы нақты емес – сөз CVVV құрылымымен және мүмкін қарыз сөз болуы мүмкін. C1 позициясында тек қарыз сөздерде ғана кездеседі. Бастапқы дыбыс тілдің бастапқы тілінде трилл болса, трилл болып айтылуы мүмкін. тек бірнеше түпкі сөздерде C1 ретінде кездеседі, (тек C1) сирек кездеседі, ал соңғысы тек қарыз сөздерде кездеседі. түпкі сөздерде кездеспейді, тек кейбір сөйлеушілерде дыбысының реализациясы ретінде ғана кездеседі.
Грамматикалық сөздерде сөз пішіні әдетте CV, кейде CVV (әдетте жылдам сөйлеуде CV-ге қысқартылады) немесе екі жағдайда N ( және ). Грамматикалық сөздерде кездесетін дауыссыз дыбыстардың бірі – C1 лексикалық сөздерде кездеспейді, ал ете сирек кездеседі. Осылайша, кейбір дауыссыз дыбыстар лексикалық сөздің басын, ал басқалары грамматикалық сөздердің басын белгілейтін күшті тенденция бар. (Бірақ дыбысы немесе болып айтылуы мүмкін, және фонемдік тұрғыдан да болуы мүмкін.) Грамматикалық сөздерде шертулер көбінесе CVV және CVq (фарингелизированный) буындарында кездеседі, бірақ көпшелік жұрнағы кейде фарингелизированды болады. Кем дегенде қарыз сөздерде C2 ретінде кездеседі.
Грамматика
ǂHõã тілі – субъект-белсенді-объект ретімен (SVO) келетін тіл (мысалдарды Коллинстің 2001, 2002, 2003 жылдарғы еңбектерінде қараңыз). ǂHõã тілінің SVO сөздерінің реті Kxʼa және Tuu тілдері отбасыларына тән. ǂHõã тілінде орналасқандық қатынастарды білдіру үшін номиналды постпозициялар қолданылады (Коллинс 2001-ге қараңыз), және иеленуші атау сөздің алдында тұрады. ǂHõã тілінің грамматикасы Kxʼa және Tuu тілдеріне тән бірнеше ерекшеліктерімен сипатталады. Біріншіден, атаулы сан және етістік санның күрделі жүйесі бар. Екіншіден, етістік тіркестердің жүйесі бар. Үшіншіден, етістіктен кейінгі сөздердің арасында қолданылатын көп мақсатты сөз (Коллинс 2003-те "байлағыш" деп аталады) бар.