Кіріспе

Зуфен – Нидерландының Гелдерланд провинциясында орналасқан қала және муниципалитет. Ол Арнемнен шамамен 30 км солтүстік-шығысқа қарай, Ижсель өзенінің шығыс жағалауында, Беркель өзені қосылған жерде жатыр. Алғаш рет 11 ғасырда айтылған, бұл жер атауы қазіргі голланд тіліндегі "zuid veen" сөзімен байланысты, яғни "оңтүстік батпағы" дегенді білдіреді. 2005 жылы Зуфен муниципалитеті Уорнсвельд муниципалитетімен біріктірілді, бірақ Зуфен атауы сақталды. 2021 жылы муниципалитеттегі халық саны .

Тарих

300 жылы германдық қоныстар төменгі өзен құмдықтарындағы алғашқы тұрақты қала болды. Мұндай елді мекендердің көпшілігі ерте орта ғасырларда тасталып кеткенімен, Зутфен, Ижсель мен Беркельдің стратегиялық тоғысқан жерінде қалып қойды. Ижсель аймағы Карл Ұлының Франк империясына қосылғаннан кейін, Зутфен графтың басқаруымен жергілікті үкімет орталығына айналды. 882 жылы нормандар шапқындап, қиратты. Содан кейін, викинг шабуылдарынан қаланы қорғау үшін дөңгелек бекініс салынды. Он бірінші ғасырда Зутфен бірнеше жыл бойы патша резиденциясы болды; қазіргі Санкт-Вальбург шіркеуінің алдағысы болған үлкен шіркеумен бірге пфальц салынды. Зутфен графтары 12 ғасырға дейін үлкен билікке ие болды. Әкесі мен бауыры қайтыс болғаннан кейін, Зутфеннің мұрагері Гелдерс графына үйленді; оның ұлы Генрих I Гелдерс графы екі титулды бірінші болып иеленді. Елді мекен 1191 және 1196 жылдар аралығында қала құқығын алды, осылайша елдегі ең көне қалалардың біріне айналды. Бұл оған өзін-өзі басқаруға және сот жүйесіне ие болуға мүмкіндік берді. Тек Утрехт пен Девентер ғана одан бұрын қала құқығын алған. Зутфен өз кезегінде Гелдерстегі Арнем, Дотинхем, Досбург, Лохем, Хардервик, Венло және Эммерих сияқты бірнеше қалалардың ана қаласына айналды. Сонымен қатар ол үлкен байлыққа ие қалалардың тобы – Ханза одағының құрамына кірді. 12 ғасырда Зутфенде Гелдерс және Зутфен графтары Генрих I (шамамен 1150–1181) және Отто I (1182–1207) монеталар соқты. Қала бірнеше ғасыр бойы монета соғу құқығына ие болғанымен, бұл құқық тек төрт кезеңде белсенді түрде қолданылды: 1478–1480, 1582–1583, 1604–1605 және 1687–1692. Қаладағы ең үлкен және ең көне шіркеу – Санкт-Вальбургис (Сент-Вальпурга) шіркеуі, ол бастапқыда 11 ғасырдан басталады. Қазіргі готикалық ғимаратта бұрынғы Зутфен графтарының ескерткіштері, 14 ғасырға жататын шамдақ, әсем мыс су шағыны (1527) және Ван Хикерен отбасына арналған ескерткіш (1700) сақталған. Капитул кітапханасы (Librije (Zutphen) [nl]) Реформацияға дейінгі жинақты, соның ішінде бірнеше құнды қолжазбалар мен инкунабулаларды қамтиды. Ол Еуропадағы (Англия мен Италияда) сақталған бес ортағасырлық кітапхананың бірі саналады. Бұл тізбектемелі кітапхананың кітаптары әлі күнге дейін ежелгі ағаш үстеліне тізбектелген – ғасырлар бұрын "қоғамдық кітапхана" ұрлықтың алдын алу үшін тізбектерді қолданған. Бекітілгендіктен, қала бірнеше қоршауға төтеп берді, әсіресе сексен жылдық соғыс кезінде, қабырғаларының астындағы ең әйгілі шайқас – 1586 жылдың қыркүйегінде сэр Филип Сидни қаза тапқан Зутфен шайқасы болды. 1587 жылы ағылшын командирі Роуланд Йорктың сатқындығы салдарынан испандықтар басып алған Зутфенді 1591 жылғы қоршауда Морис, Оран князі қайтарып алды. 1672 және Француз революциялық соғыстары кезіндегі екі қысқа мерзімді қоспағанда, ол сол кезден бастап Нидерландының бір бөлігі болып қала береді. Оның бекіністері 1874 жылы бұзылды. Екінші дүниежүзілік соғыста қала одақтас күштердің бірнеше рет бомбалауына ұшырады, себебі Ижсель өзеніндегі көпір Арнемдегі неміс әскерлерін қолдау үшін маңызды болды. Екі апталық шайқастан кейін қала 1945 жылдың 14 сәуірінде азат етілді. Соғыстан кейін жаңғырту бағдарламасы басталды. Қазіргі уақытта Зутфен солтүстік-батыс Еуропаның ең жақсы сақталған ортағасырлық қала орталықтарының біріне ие, оның ішінде ортағасырлық қала қабырғасының қалдықтары және 13, 14 және 15 ғасырларға жататын бірнеше жүз ғимарат бар.

Қазіргі заманғы қала

Ескі орталық Екінші дүниежүзілік соғыста Цутфенді бомбалауға қарамастан, көбінесе толығымен сақталды. Дегенмен, қаланың кейбір бөліктері жойылды, әсіресе теміржол станциясы маңындағы аймақ, қала орталығының солтүстік бөлігінде орналасқан Nieuwstad (ағылшын тілінде: Жаңа қала) деп аталады. Қала орталығында 14 және 15 ғасырларға жататын көптеген ескерткіш ғимараттар бар, ал кейбіреулері тіпті 13 ғасырға дейін, мысалы, зейнеткерлер үйі орналасқан ауданға дейін барады. Ескі қала қабырғаларының қалдықтары да бірнеше жерде сақталған. Бүгінде Зуфен – заманауи шағын қала. Варнсвельд ауылын қоса алғандағы қалалық аумақтың халқы шамамен 51 000 адамды құрайды. Азық-түлік дүкендері сағат 8:30-да ашылады; ал басқа дүкендер апта ішінде сағат 9:30-дан 18:00-ге дейін, жұма күндері кешке 21:00-ге дейін, ал сенбі күндері 17:00-ге дейін жұмыс істейді. Кейбір дүкендер ертерек ашылады, ал ірі супермаркеттер көбінесе 22:00-ге дейін ашық болады.

Қызықты ғимараттар мен алаңдар

Зутфенде көптеген тарихи ғимараттарда мұнаралар бар болғандықтан, оны көбінесе "мұнаралы қала" деп атайды. Қала орталығында қазіргі заманғы биік ғимараттардың көп болмауының арқасында, тарихи мұнаралардың төбелері жақсы көрінеді және Зутфеннің көкжиегін қалыптастырады. "Мұнаралы қала" аталымы жиі туристерді Зутфенге тарту мақсатымен жарнамаларда қолданылады.

Діни сәулет

Sint Walburgiskerk (Zutphen) 1050 жылы римдік колледж шіркеуі ретінде салынған және 1105 жылы Утрехт епископы Бурхард бастама көтерген. Кейін, 1200 және 1270 жылдар аралығында шіркеу роман-готикалық базилика ретінде қайта салынды. Содан соң 14 ғасырда қосымша бөлімдер салынды. 1446 жылы қоңырау мұнарасындағы өрттен кейін, тас мұнара 1482-1484 жылдары қайта жаңартылып, биік инелі шпилі қосылды, нәтижесінде жалпы биіктігі 107,5 метрге жетті. Бұл кезде 104 метр биіктіктегі Утрехт Дом мұнарасынан жоғары болды, бірақ 1600 жылы болған найзағайдан кейін, одан туған өрт салдарынан, 1633 жылы жаңартылғаннан кейін қазіргі мұнараның биіктігі 76 метрге дейін төмендеді. Мұнарада алты қоңырау бар, олар әлі де қолмен соғылады. 1561 жылдан бері шіркеуге Librije деп аталатын кітапхана қосылды. Ол Зутфен қаласының бай азаматтары үшін арналған қоғамдық кітапхана ретінде құрылды. Кітапханада 15-17 ғасырларға жататын маңызды кітаптар жинағы сақталған. Бродэрен (ағалар) шіркеуі – негізінен 14 ғасырдың басында Доминикан орденінің монастырь шіркеуі. 1983 жылдан бері бұл шіркеу қаланың қоғамдық кітапханасы ретінде пайдаланылуда және жақында кеңінен қалпына келтірілді. Шіркеу үстіндегі 1771 жылғы шатыр мұнарасында қақпашы қоңырауы орналасқан. Бұл қоңырау әлі күнге дейін күн сайын сағат 9:50 мен 22:00 аралығында соғылады, бұл уақытқа дейін 1853 жылға дейін қала қақпалары жабылатын. Католик қауымы Ньюштадт (жаңа қала) шіркеуінде құлшылық етеді. Ол шамамен 1250 жылы приход шіркеуі ретінде құрылды. Содан бері ол көптеген рет кеңейтіліп, жаңартылып, қалпына келтірілді. Онда төрт түпнұсқа ортағасырлық қоңырау бар.

Азаматтық сәулет

Дрогенапс мұнарасы 1444 және 1446 жылдар аралығында қала қақпасы ретінде салынған. 1465 жылы кіреберіс кірпішпен қапталды, содан кейін ол қақпаның орнына мұнара ретінде танылды. Қалалық музыкант Тонис Дрогенап шамамен 1555 жылы сол жерде тұрған, және мұнараның қазіргі атауы оның есімінен шыққан. 1888 жылдан 1927 жылға дейін мұнара су мұнарасы ретінде пайдаланылды. Wijnhuis (Шарап зауы) мұнарасы 1618 және 1642 жылдар аралығында қала құрылыс шебері Эмонд Хеленрает, Хендрик де Кейзердің ықпалымен салынған. 1644 жылы Питер мен Франсуа Хемони ағайындар осы мұнара үшін әлемдегі алғашқы дұрыс күйделген каррильон жасады. Жаз айларында каррильон концерттері тұрақты түрде өткізіледі. Бургонж мұнарасы 1457 жылы салынған қорғаныс мұнарасы. Ол Гелдерланд-Бургундия соғысы кезінде салынған. Осы мұнарада голландтық теолог және философ Иоганн Флоренций Мартинет өзінің "Табиғат катехизмі" (Katechismus der Natuur) атты еңбегін жазды. Беркель қақпасы – ортағасырлық қаланың шығыс жағындағы қала қабырғасының бір бөлігі. Бұл қақпа Беркель өзені арқылы ескі және жаңа қалаларды байланыстырған. Ол 1320 жылы салынған. Оның батыс жағында да қақпасы болған, бірақ ол 1772 жылы бұзылған.

Цутфендегі басқа да қызықты жерлер

Цутфен қаласында 400-ге жуық ұлттық ескерткіш және 500-ден астам жергілікті ескерткіш бар. Нидерландыдағы ең маңызды және жақсы сақталған тарихи қала орталықтарының бірі – осы қала. Цутфенде көптеген ортағасырлық, әсіресе 14 ғасырға тән үйлер кездеседі. Бұл үйлердің көпшілігі әсем әшекейленген қасбеттерімен қала орталығында көзге түседі. Ескі қалалық базарды аралап жүргенде, бұрын бай азаматтар мен саудагерлерге тиесілі болған 18- және 19-ғасырлардағы ірі ғимараттарды көруге болады.

Заң орталығы

Зутфен салыстырмалы түрде кішкентай қала болса да, Голландияның құқықтық институттарының орталығы болып табылады. Зутфенде Голландияның 13 сотының бірі, судьялар мен прокурорларды (SSR) даярлайтын ұлттық оқу орталығы, жоғары деңгейдегі полиция тергеушілерінің ұлттық академиясы, үш түрме және көптеген адвокаттар орналасқан. Орта ғасырларда Зутфеннің графтықтың бас қаласы ретінде қалыптасуы оның құқықтық жүйедегі көрнекті орнын түсіндіреді. "Тәуелсіздік" деп аталатын түрмеден басқа, JPC де Спреген жасөсперімдерге арналған түзету мекемесі де Зутфенде орналасқан. Жаңа мекемелер ескі нысандардың орнына салынған, бірақ жаңа нысандар аяқталғаннан кейін ескі түрмелер де жұмысын жалғастырды. Тек Лунетта деп аталатын ескі түрме қазіргі заманғы стандарттарға сай келмегендіктен 2008 жылы жабылды.

Медициналық орталық

Зутфен қаласында "Спиттал" орналасқан, ол Gelre Ziekenhuizen (Gelre ауруханалары) тобының филиалы. Бұл жалпы аурухана барлық қалыпты мамандықтарды ұсынады (кардиоторакалдық және нейрохирургиялық бөлімдер жоқ) және тәулік бойы жұмыс істейтін жедел жәрдем бөліміне ие. Ол қаланың оңтүстік-шығыс жағында, Лейстен ауданында орналасқан. Зутфенде көптеген балама медицина дәрігерлері қызмет етеді.

Білім беру орталығы

Зутфенде барлық деңгейдегі орта білім беретін бірнеше танымал мектептер орналасқан. Олардың қатарында "Het Stedelijk" (Далтон жоспары бойынша және екі тілді білім беру), "Баудартиус колледжі", "Vrije School Zutphen" ("Vrije School" – Вальдорф мектебі), және Варнсвельд қаласында орналасқан "Isendoorn колледжі" (екі тілді білім беру) бар. Зутфеннің төңірегіндегі ауданнан келген оқушылар осы мектептерде білім алады.

Темір жол

Цутфен темір жол станциясы маңызды өңірлік темір жол орталығы болып табылады. Солтустіктегі Девентер мен Цвольге, оңтүстіктегі Арнем мен Нимгеге дейінгі электрлендірілген негізгі желілерді ұлттық темір жол компаниясы Nederlandse Spoorwegen (NS) басқарады. Winterswijk және Apeldoorn қалаларына қосалқы желілерді Arriva компаниясы, ал Hengelo қаласына қосалқы желіні Blauwnet (Syntus бөлімшесі) жүргізеді. Аймақтық темір жол қызметін NS-тің арнайы еншілес компаниясы атқарады. Барлық қосалқы желілерде дизельді пойыздар қатынайды. Зутфеннің ескі вокзал ғимараты (1863 жылы салынған, 1875 жылы жаңартылған) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ішінара қирады. 1950 жылдардың басында бетоннан тұрғызылған, соғыстан кейінгі стильдегі жаңа станция салынды. Бірақ 2007 жылдың қазан айында вокзал ғимараты Мемлекеттік ескерткіш деп жарияланды. 2006 және 2007 жылдары теміржол станциясы аумағы толығымен қайта жаңартылды: жаңа автобус терминалы мен жер астындағы велосипед тұрақтары салынды, сондай-ақ станциядан қала орталығына дейінгі басты жол тек жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге арналған аймаға айналдырылды.

Жол

Зутфен А1 тас жолынан оңтүстікке қарай 10 шақырым қашықтықта орналасқан, оған Девентер қаласынан өту арқылы кіруге болады. Одан А1 шығысқа қарай Хенгелоға, ал батысқа қарай Апельдорн арқылы Амстердамға дейін созылады. Басты жолдар: N348 (Арнем – Зутфен, Девентер және Оммен), N314 (Зутфен – Дотинхем), N319 (Зутфен – Ворден және Винтерсвийк), N345 (Зутфен – Лохем және Хенгело), N826 (Зутфен – Алмен және Ларен).

Автобус

Зутфендегі және оның маңындағы автобустардың басым бөлігі Arriva компаниясына тиесілі. Үш қала ішінде жүретін автобус маршруты, сондай-ақ Дотинхем, Девентер, Алмен Ларен және Ворденге қатынайтын аймақтық маршруттар бар. Бұрын Апельдорн және Диеренге бағытталған автобус маршруттары жойылған. Қазір бұл қалаларға және олардың арасындағы жерлерге тек көлікпен немесе пойызбен ғана баруға болады.