Кіріспе

Аудан соты – бір немесе бірнеше ауданды қамтитын немесе олардың құзыретына кіретін сот. Аудан – ел ішіндегі әкімшілік бөлініс (елдің құрамындағы субұлттық бірлік), оны орта ғасырлардағы әр ауданның бас шерифі ұстаған аудан соттарымен шатастырмау керек.

Англия мен Уэльс

2014 жылдан бері Англия мен Уэльсте ресми түрде «бір азаматтық сот» деп аталатын, шексіз қаржылық юрисдикциясы бар округтік сот бар. Дегенмен, Англия мен Уэльстегі округтік сот ғимараттары мен залдары бір ғана жерде емес, бүкіл Англия мен Уэльс бойынша орналасқан екенін түсіну керек. Бұл – орталықтандырылған және басқарылатын бірыңғай сот жүйесі екендігінің көрсеткіші, «бір азаматтық сот» деген сөздің мағынасы осында. 2014 жылға дейін көптеген жеке округтік сот жүйелері болды, олардың әрқайсысы Англия мен Уэльсте өз шешімдерін орындау құқығына ие болды, бірақ әрқайсысы талаптарды қабылдаған белгілі бір «округтік сот ауданына» бағынышты болды. Округтік сот аудандарының шекаралары округтердің шекараларымен сәйкес келмеді: осы атау округтік соттардың іс жүзінде округтердің аумағына сәйкес келетін соттардан пайда болғандықтан қолданылды. Бүгінде соттар көптеген округтік сот орталықтарында отырады, олар бұрынғы жеке округтік соттарға сәйкес келеді. Округтік сотқа қатысты мәселелерді сотқа жеке өзі, пошта арқылы немесе кейбір жағдайларда, округтік соттың «бірлескен орталығы» арқылы интернет желісі арқылы жіберуге болады. Әдетте, іс талапкердің тұратын жері бойынша юрисдикциясы бар сотта қаралады. Көптеген мәселелерді аудандық судья немесе жоғары сот судьясы жеке қарастырады. Англиядағы азаматтық істерде (кейбір ерекшеліктерден басқа, мысалы, полицияға қарсы шаралар) қазылар алқасы болмайды. Округтік сот судьялары бұрынғы адвокаттар немесе бұрынғы сословие өкілдері болады, ал Жоғары сотта олар көбінесе бұрын адвокаттар болып жұмыс істеген. 10 000 фунт стерлингтен (Джексон реформалары осы соманы 5 000 фунттан арттырды) төмен сомадағы азаматтық талаптар округтік сотта «шағын талаптар жолы» бойынша қаралады (кейде халық арасында «шағын талаптар соты» деп белгілі, бірақ ол жеке сот емес). 10 000 фунттан 25 000 фунтқа дейінгі (2009 жылдың сәуірінен бұрын басталған істер үшін 15 000 фунт) талаптар, бір күн ішінде қарауға болатын жағдайларда «жеделдетілген жолға» жіберіледі, ал 25 000 фунттан асатын (2009 жылдың сәуірінен бұрын басталған істер үшін 15 000 фунт) талаптар «көп жолға» жіберіледі. Бұл «жолдар» сот жүйесін пайдалану үшін белгіленген атаулар, ал нақты істер олардың құнына байланысты округтік сотта немесе Жоғары сотта қаралады. Дене күшімен келтірілген зиян, ар-намысқа тию және кейбір жалға берушілер мен пәтер иелері арасындағы даулар үшін әр жолдың шегі әртүрлі болады. Апелляциялық шағымдар жоғары тұрған судьяға (округтік судья аудандық судьяның шағымдарын тыңдайды), Жоғары сотқа немесе Апелляциялық сотқа беріледі. Қарыздық істерде талапкердің жауапкерге қарсы округтік сотқа шағымдану мақсаты – округтік соттың шешімін алу болып табылады. Бұл – қарыздың толық сомасын төлеу туралы заңды бұйрық. Шешімдер талапкердің өтініші бойынша бірнеше тәсілмен орындалуы мүмкін, соның ішінде сот орындаушыларынан мүлікті тәркілеуді сұрау, сатудан түскен түсімді борышты төлеуге немесе жауапкердің жұмыс берушісіне талапкерге төлеу үшін жалпы жалақыдан шегерім жасауға бұйрық беруді сұрау. Округтік сот шешімдері Сот шешімдері, бұйрықтар және айыппұлдар тізіліміне және жауапкердің кредиттік деректеріне кредиттік анықтамалық агенттіктерде тіркеледі. Бұл ақпарат тұтынушылық несиелік рейтингтерде қолданылады, бұл жауапкер үшін несие алуды қиындатады немесе қымбатқа соқтырады. Тіркелімде жылдар бойы сақталып қалмауы үшін, борыш округтік сот шешіміне қол қойылған күннен бастап отыз күн ішінде төленуі тиіс (егер шешім кейіннен күшін жоймаса). Егер борыш заңмен белгіленген мерзімде толық төленбесе, онда бұл жазба алты жыл бойы сақталады.

Австралия

Округ соты – Австралияның бір штатындағы аралық сотқа берілген атау, атап айтқанда Виктория штатының Округ соты (басқа штаттар мен аумақтарда ол "Аудандық сот" деп аталады). Олар сатқындық, кісі өлтіру және қасақана адам өлтіруден басқа, ауыр қылмыстық істерді қарастырады. Олардың азаматтық юрисдикциясы да аралық деңгейде, әдетте азаматтық даулар бойынша талап етілген сома бірнеше он мың доллардан асып, бірнеше жүз мың доллардан кем болған жағдайларда қарастырылады. Лимиттер штаттар бойынша өзгеше. Кейбір штаттарда осы деңгейдегі соттар аудандық соттар деп аталады. Олардан төмен – әкімшілік соттар. Олардан жоғары – штаттың жоғарғы соттары. Кейбір штаттар екі буынды апелляциялық жүйені қабылдайды, онда төменде әкімшілік соттар, ал жоғарыда штаттың жоғарғы соттары орналасқан.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияда 2014 жылы бірігуге дейін Англия мен Уэльстегідей жеті округтік сот бар. Бұл – негізгі азаматтық соттар. Жоғары құнды істер Жоғарғы сотта қарастырылса, округтік соттар кең ауқымды азаматтық даулар, тұтынушылардың талаптары және магистраттар соттарынан түскен шағымдарды қарап шешеді. Округтік соттар 1995 жылғы «Балалар (Солтүстік Ирландия) жарлығы» бойынша қозғалған істерді және отбасылық іс жүргізу соттарынан келіп түскен шағымдарды қараған кезде отбасылық күтім орталықтары деп аталады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың көптеген штаттарында округтік сот жүйесі бар, ол ең сирек кездесетін жағдайда, таза әкімшілік болып табылуы мүмкін (мысалы, Миссури штатында), негізінен мүліктер мен келісімдерді тіркеуге бағытталған, немесе көбінесе азаматтық және қылмыстық соттар мен түрмелердің (мысалы, Нью-Йорк, Массачусетс, Пенсильвания және т.б.) істерін қарау құзыретына ие болады, онда қылмыстық құқық бұзушылықтардан бастап ауыр қылмыстарға дейінгі сот процестері округтік шерифтер департаменттері басқаратын ортақ түрме жүйесінде шоғырланады. Мысалы, Техас штатында округтік соттар А және В класындағы қылмыстық құқық бұзушылықтарды (олар түрмеге қамау және айыппұл салуды қамтиды) қарастырады, кейбір орташа сомадағы азаматтық істер бойынша бейбіт судьялар мен аудандық соттармен бірлесіп құзыретке ие, сондай-ақ қалалық және бейбіт судьялар соттарының шешімдеріне шағым беру құқығын қарастырады. Ірі қалалардың өсуімен көптеген ірі қалалық орталықтар толық немесе көп бөлігімен округтерді ресми немесе ресми емес қалалық шекараларға біріктірді, бұл үкімет түрлері мен олардың құзыреттері арасындағы айырмашылықты қарапайым тұрғындардың санасында бұлыңғыр етеді, бірақ тіпті теледидардағы полициялық драмалар да кейде округтік функцияларды (медициналық сарапшылар, шерифтер, түрмелер, соттар, пробация бөлімдері) мегаполистің полиция органдарынан, қалалық үкіметтерден және округтік прокурорлардың (сот ісін жүргізушілердің) кеңселерiнен (көптеген АҚШ штаттарында саяси жолмен сайланады немесе тағайындалады) ажыратады. Әкімшілік округтік соты бар штаттарда бұл орган жергілікті үкіметтің атқарушы органы ретінде әрекет етеді. Мысалы, Гарри С. Трумэн 1930 жылдары Миссури штатының Джексон округінің округтік судьясы болған, бұл сот лауазымы емес, атқарушы лауазым еді. Пенсильвания және Массачусетс штаттарындағы округтік комиссарлар округтік үкіметті басқарады, оның ішінде азаматтық және қылмыстық соттарды, түрмелерді және осы түрмелерді бақылайтын шерифтер департаменттерін қаржыландыру, сондай-ақ келісімдерді тіркеу, округтік жолдарды және т.б. күтіп ұстау. Шындығында, әр штат жергілікті үкіметтердің өкілеттіктерін және өзара әрекеттесуін өз қажеттіліктеріне сәйкес бейімдейді, сондықтан округтің ірі қаламен байланысы болған кезде еңбек ететін ең бір түзіліс те біркелкі емес. Теннесси округтеріндегі негізгі заң шығару органы 1978 жылғы конституциялық түзетулерді штаттың сайлаушылары бекіткенге дейін округтік сот деп аталды, бұл органның атауы барлық қала округтерінде округтік комиссияға өзгертілді (біріктірілген қала округтерінен басқа). Көбінесе округтік комиссия әлі де "округтік сот" деп аталады, әсіресе ауылдық жерлерде. (Біріктірілген қала округтеріндегі ұқсас орган - метрополитендік округтік кеңес, көбінесе "Метро кеңесі" деп қысқартылады.) Сондай-ақ, Орегон штатындағы бес округті округтік сот басқарады. Флорида штатының төрт деңгейлі сот жүйесіндегі ең төменгі екі деңгей қылмыстық және азаматтық істер бойынша бастапқы құзыретті бөліседі. Жалпы алғанда, "округтік соттардың" құзыреті шағын қылмыстық құқық бұзушылықтармен және 15 000,00 доллардан кем сомадағы азаматтық істермен шектеледі, ал "ауданылық соттар" ауыр қылмыстарды және ірі азаматтық істерді қарастырады.

Ирландия

1924 жылға дейін округтік соттар Ирландиядағы негізгі азаматтық соттар болып табылды, олар Ирландияның Жоғары соты немесе сот отырыстары қараған ірі мәселелерді қоспағанда, көптеген азаматтық мәселелер бойынша құзыреттілікке ие болды. Олардың құзыреті Англия мен Уэльстегі округтік соттардың құзыретіне ұқсас еді. Дегенмен, олардың сот іс жүргізу тәртібі осы соттардан ерекшеленді. Арыздар азаматтық талап арызы арқылы басталатын. Көптеген мәселелерді округтік сот судьясы, қажет болған жағдайда қазылар алқасы қарады. Әр округтегі округтік соттың бас әкімшілік лауазым иесі – Корольдік және бейбітшілік хатшысы болды. 1924 жылғы Соттар туралы заң Ирландия еркін мемлекетіндегі округтік соттарды таратып, олардың құзыреттілігін (төртінші сессияның құзыреттілігімен бірге) аудандық сотқа берді. Аудандық сот әлі күнге дейін округтік соттар үшін құрылған ұйымдық құрылымды сақтайды және әр округтің бас әкімшілік лауазым иесі қазір округтік тіркеуші деп аталады. Солтүстік Ирландияда округтік соттар әлі де жұмыс істейді. Азаматтық талап арыздары екі ирландиялық юрисдикцияда да Англия мен Уэльстен айырмашылығы, аудандық соттарда/округтік соттардағы талаптарды бастау үшін қолданылады.