Көне Үркеш қаласы: Хурриттер мен Аккад мәдениеттерінің орталығы
Urkesh
Үркeш – Сириядағы ежелгі қала мемлекеті (б.з.д. 2700 ж.). Хурриттер құрған, Тавр тауларында орналасқан, қазба жұмыстары жүріп жатыр. Археология, тарих.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі қала мемлекеті (б.з.д. 2700 ?) Urkesh, сондай-ақ Urkish (аккад. 𒌨 கிஷки UR.KIŠKI, 𒌨 Шоанкиш UR.KEŠ3KI; қазіргі Tell Mozan; تل موزان) – Сирияның солтүстік-шығысындағы Әл-Хасака облысындағы Таурус тауларының етегінде орналасқан төбе, немесе қоныс орны. Ол б.з.д. төртінші мыңжылдықта, мүмкін хуриттермен, бұрын бірнеше ғасыр бойына мекенделген жерге салынған. Urkesh қаласының қасиетті құдайы Кумарби, Тешуптың әкесі болған.
Ancient City state (2700 BC ?) Urkesh, also transliterated Urkish (Akkadian: 𒌨𒆧𒆠 UR. KIŠKI, 𒌨𒋙𒀭𒄲𒆠 UR. KEŠ3KI; modern Tell Mozan; تل موزان), is a tell, or settlement mound, located in the foothills of the Taurus Mountains in Al Hasakah Governorate, northeastern Syria. It was founded during the fourth millennium BC, possibly by the Hurrians, on a site which appears to have been inhabited previously for a few centuries. The city god of Urkesh was Kumarbi, father of Teshup.
География
Бұл аймақта Хабур өзенінің жоғарғы бассейнінде басқа да заманауи көне орындары бар. Мысалы, Шағар базары Мозаннан оңтүстікке қарай 22 км қашықтықта орналасқан. Tell Arbid Tell Mozan-нан оңтүстікке қарай 45 км қашықтықта жатыр. Tell Brak шамамен оңтүстікке қарай 50 км жерде. Tell Leilan Уркештен шамамен 50 км шығысқа қарай орналасқан. Leilan, Brak және Urkesh акад кезеңінде ерекше көзге түсті.
There are other contemporary ancient sites in this area of upper Khabur River basin. For example, Chagar Bazar is 22 km south of Mozan. Tell Arbid is located 45 km south of Tell Mozan. Tell Brak is about 50 km to the south. Tell Leilan is located about 50 km to the east of Urkesh. Leilan, Brak and Urkesh were particularly prominent during the Akkadian period.
Тарих
Үркеш – Хурриттермен байланыстыра алатын үшінші мыңжылдықтың жалғыз орны. Қола дәуірі бойында қала маңызды Хуррит орталығы болды. Мөрлердегі жазулар қала билеушісінің Хуррит есімі Тупкиш екенін, ал оның әйелінің Аккад есімі Уқнитум екенін көрсетеді. Аккад империясының күшеу кезінде билік еткен Тупкиш «Үркеш пен Нагар патшасы» деген лақап алған. Патша Хуррит тілінде «патша» деген мағынаны білдіретін эндан аталған. Үркеш, династиялық неке арқылы, Аккад империясының одақтасы болды. Аккад патшасы Нарам Синнің қызы Тарам Агаде Үркеш патшасына үйленген деп саналады. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында қала оңтүстікке қарай бірнеше жүз шақырым қашықтықтағы Мари билеушілерінің билігіне көшкен. Үркеш патшасы Маридің қарауындағы патша болды (және, көрінетін болса, олардың тағайындамасымен). Бұл жағдай Үркеш халқын ашуландырған сыңайлы, себебі Маридегі патшалық мұрағаттары олардың күшті қарсылығын көрсетеді; Мари патшасы бір хатында Үркеш патшасына былай дейді: «Мен сенің қалаларыңның ұлдары менің есімнен сені жек көреді деп білмедім. Бірақ сен менікісің, тіпті Үркеш қаласы болмаса да». Мыңжылдықтың ортасында Телл Мозан Митан діни ортасы болды. Қала шамамен б.з.д. 1350 жылы тасталып қалған, бірақ археологтарға оның себебі әлі белгісіз.
Urkesh is the only third millennium site that can be securely associated with the Hurrians. Throughout the Bronze Age, the city was a major Hurrian center. Seal inscriptions give evidence for a city ruler with the Hurrian name of Tupkish, and his queen with the Akkadian name of Uqnitum. Tupkish, who ruled during the ascendancy of the Akkadian Empire, assumed the title of "king of Urkesh and Nagar". The king was known by the title of endan, meaning king in Hurrian. Urkesh was an ally of the Akkadian Empire through what is believed to have been a dynastic marriage tradition. Tar'am Agade, the daughter of the Akkadian king, Naram Sin, is believed to have been married to the king of Urkesh. During the early second millennium BC the city passed into the hands of the rulers of Mari, a city a few hundred miles to the south. The king of Urkesh became a vassal (and apparently an appointee) of Mari. The people of Urkesh evidently resented this, as the royal archives at Mari provide evidence of their strong resistance; in one letter, the king of Mari tells his Urkesh counterpart that "I did not know that the sons of your city hate you on my account. But you are mine, even if the city of Urkesh is not." In the middle of the millennium, Tell Mozan was the location of a Mitanni religious site. The city appears to have been largely abandoned circa 1350 BC, although the reason for this is unknown to archaeologists at this time.
Археология
Бүкіл аумақ шамамен қамтылған, көбінесе қала сыртымен құралған. Биік үйінді шамамен аумақты алып жатыр, биіктігі 5 метрге жетеді және 5 қосалқы үйіндісі бар. Биік үйінді шамамен ені және биіктігі бар саз кірпіштен салынған қала қабырғасымен қоршалған. Ерекше маңызды қазбаларға Тупкиш патша сарайы, оған қоса жер астындағы некромантикалық құрылым (Аби), алдында алаңы және үстінде ғибадатханасы бар монументалды ғибадатхана террасасы, тұрғын аудандар, жерлеу орындары, сондай-ақ ішкі және сыртқы қала қабырғалары жатады. Алғашқы зерттеулерді Макс Мэллоуэн аймақты зерттеу кезінде жүргізген. Оның әйелі Агата Кристи, олардың бұл жерде жұмысты жалғастырмауына себеп, жерде римдік материалдардың болу мүмкіндігі болғанын жазған. Алайда, кейінгі қазба жұмыстары римдік қоныстану іздерін таба алмады. Мэллоуэн Мозанның оңтүстігіндегі Чагар-Базарды қазып зерттеді. Телл-Мозандағы қазба жұмыстары 1984 жылы басталды және қазірге дейін кем дегенде 17 маусымға созылды. Жұмыстарға жетекшілік еткендер – UCLA профессоры Джорджио Бучеллати және Калифорния мемлекеттік университетінің (Лос-Анджелес) профессоры Мэрилин Келли Бучеллати. 2007 жылғы маусым негізінен жарияланым материалдарын дайындауға, әсіресе A16, J1, J3 және J4 қазба бөлімдерін зерттеуге арналды. Миттани мен Хабур арасындағы кезеңді анықтау үшін J1 бөлімінде шағын зерттеу жүргізілді. Қазба жұмыстарына әр түрлі уақытта, соның ішінде неміс археологиялық институты да көмектесті. Телл-Мозандағы қазба жұмыстары археологиялық контексте технологияны қолдануға арналған жобаның қызығушылығымен белгілі. Басты назар "Global Record" жүйесіне аударылған, ол журнал жазбаларын гипермәтінге негізделген нәтижеге біріктіретін құжаттама әдісі. Бұл жүйе дерекқор және прозалық тәсілдердің артықшылықтарын біріктіреді, себебі элементтер стратиграфия және типология бойынша жеке-жеке байланыстырылған, бірақ археологиялық жазбаның баяндамасы арқылы синтетикалық тұтастық сақтайды. Бұл жердегі зерттеулердің тағы бір маңызды бағыты – консервация. Қазірге дейін табылған құрылыстардың көп бөлігін құрайтын саз кірпіштен салынған архитектура жылдар бойы инновациялық жүйе арқылы сақталған. Бұл жүйе ескерткішті қорғайды, сонымен қатар бастапқыда қазылған негізгі құжатты егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік береді. Осы жүйе ежелгі адамдардың көзімен сәулеттік көлемдерге шолу жасауға мүмкіндік береді. Жергілікті зерттеу орталығындағы үлкен зертхана консерваторларға қазба жұмыстарымен қатар жерді сақтауға мүмкіндік береді. Жер бетінде байқалатын байланыстарды құжаттауға ерекше мән беріледі. Бұл әрбір жеке ерекшелік деңгейінде егжей-тегжейлі жүзеге асырылады. Осы мәліметтерден барлық байланыстағы элементтердің толық жинақталу тарихы автоматты түрде шығарылады. Қабаттар осы үздіксіздіктің сегменттері ретінде қарастырылады, онда бір жинақталу сәтін қайта құруға болады. Фазалар – типологиялық және функционалдық талдау негізінде мәдени тұрғыдан анықталатын кезеңдер. Горизонттар – салыстырмалы материалға және жалпы тарихи түсінікке байланысты кең хронологиялық бөліністер. Хронология үшін ең маңызды анықтамалық нүктелердің бірі – Нарам Синнің қызы Тарам Агаде мөрінің есік мөрлеріндегі іздері. Стратиграфиялық контекстке сәйкес, ол АП сарайының 3-ші фазасымен байланысты. Телл-Мозандағы қазбалардан табылған заттар Дейр-эз-Зор мұражайында қойылған.
The entire site covers around , mostly made up of the outer city. The high mound covers about and rises to a height of , with 5 sub mounds. The high mound is surrounded by a mudbrick city wall that was roughly wide and high. Important excavated structures include the royal palace of Tupkish, an associated necromantic underground structure (Abi), a monumental temple terrace with a plaza in front and a temple at the top, residential areas, burial areas, and the inner and outer city walls. Soundings at the site were first made by Max Mallowan during his survey of the area. Agatha Christie, his wife, wrote that they chose not to continue at the site because it seemed to have Roman material. No trace of Roman occupation levels have been found in later excavations, however. Mallowan went on to excavate Chagar Bazar, another site to the south of Mozan/Urkesh. Excavations at Tell Mozan began in 1984 and have been conducted for at least 17 seasons up to the present time. The work has been led by Giorgio Buccellati of UCLA and Marilyn Kelly Buccellati of California State University, Los Angeles. The 2007 season was primarily dedicated to working on publication material, primarily excavation units A16, J1, J3 and J4. A small sounding was done in J1 to clarify the transition between Mittani and Khabur. The excavations have been assisted at various times by other groups including the German Archaeological Institute. The excavations at Tell Mozan are known for the project's interest in pursuing the uses of technology in an archaeological context. The main focus is on the 'Global Record', a method of documentation that combines journal entries into a hypertext based output. This system marries the advantages of both the database and prose type approaches, in that elements are individually linked across both stratigraphy and typology, and yet remain tied in a more synthetic whole through the narrative of the archaeological record. Another focal point of research at the site is the application of conservation. The mud brick architecture which comprises the majority of the structures found to date has been preserved over the years though an innovative system. This system protects the monument while still allowing a detailed inspection of the primary document as originally unearthed. The same system affords an overview of the architectural volumes as perceived by the ancients. A sizeable lab in the field research facility allows the conservators to give the best possible on site care while interacting with the excavations. Special emphasis is placed on documenting the concrete types of contact which are observed in the ground. This is done with great detail at the level of each individual feature. From this evidence is automatically derived a complete depositional history of all elements in contact. The strata are conceived as segments of this continuum in which a single depositional moment can be reconstructed. The phases are periods that are culturally identifiable on the basis of typological and functional analysis. Horizons are the broad chronological subdivisions based on comparative material and as they can be linked to the general historical understanding. One of the most important fixed points of reference for chronology are impressions on door sealings of the seal of Tar'am Agade, the daughter of Naram Sin, which because of stratigraphy can be firmly linked to phase 3 of the AP palace occupation. Finds from the excavations at Tell Mozan are on display in the Deir ez Zor Museum.
Сириядағы азаматтық соғыс 2015 - қазіргі уақыт
Сирияда 2011 жылдан бері азаматтық соғыс кезінде қазба жұмыстары тоқтатылды. Қазба орны Түркия шекарасына жақын және күрд әскерлері мен жергілікті жұмысшылар тобымен қорғалады.
Excavations are on hold during the Syrian Civil War since 2011. The site lies close to the Turkish border, and is protected by Kurdish troops and a team of local workers.