Кіріспе

Ежелгі қала мемлекеті (б.з.д. 2700 ?) Urkesh, сондай-ақ Urkish (аккад. 𒌨 கிஷки UR.KIŠKI, 𒌨 Шоанкиш UR.KEŠ3KI; қазіргі Tell Mozan; تل موزان) – Сирияның солтүстік-шығысындағы Әл-Хасака облысындағы Таурус тауларының етегінде орналасқан төбе, немесе қоныс орны. Ол б.з.д. төртінші мыңжылдықта, мүмкін хуриттермен, бұрын бірнеше ғасыр бойына мекенделген жерге салынған. Urkesh қаласының қасиетті құдайы Кумарби, Тешуптың әкесі болған.

География

Бұл аймақта Хабур өзенінің жоғарғы бассейнінде басқа да заманауи көне орындары бар. Мысалы, Шағар базары Мозаннан оңтүстікке қарай 22 км қашықтықта орналасқан. Tell Arbid Tell Mozan-нан оңтүстікке қарай 45 км қашықтықта жатыр. Tell Brak шамамен оңтүстікке қарай 50 км жерде. Tell Leilan Уркештен шамамен 50 км шығысқа қарай орналасқан. Leilan, Brak және Urkesh акад кезеңінде ерекше көзге түсті.

Тарих

Үркеш – Хурриттермен байланыстыра алатын үшінші мыңжылдықтың жалғыз орны. Қола дәуірі бойында қала маңызды Хуррит орталығы болды. Мөрлердегі жазулар қала билеушісінің Хуррит есімі Тупкиш екенін, ал оның әйелінің Аккад есімі Уқнитум екенін көрсетеді. Аккад империясының күшеу кезінде билік еткен Тупкиш «Үркеш пен Нагар патшасы» деген лақап алған. Патша Хуррит тілінде «патша» деген мағынаны білдіретін эндан аталған. Үркеш, династиялық неке арқылы, Аккад империясының одақтасы болды. Аккад патшасы Нарам Синнің қызы Тарам Агаде Үркеш патшасына үйленген деп саналады. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында қала оңтүстікке қарай бірнеше жүз шақырым қашықтықтағы Мари билеушілерінің билігіне көшкен. Үркеш патшасы Маридің қарауындағы патша болды (және, көрінетін болса, олардың тағайындамасымен). Бұл жағдай Үркеш халқын ашуландырған сыңайлы, себебі Маридегі патшалық мұрағаттары олардың күшті қарсылығын көрсетеді; Мари патшасы бір хатында Үркеш патшасына былай дейді: «Мен сенің қалаларыңның ұлдары менің есімнен сені жек көреді деп білмедім. Бірақ сен менікісің, тіпті Үркеш қаласы болмаса да». Мыңжылдықтың ортасында Телл Мозан Митан діни ортасы болды. Қала шамамен б.з.д. 1350 жылы тасталып қалған, бірақ археологтарға оның себебі әлі белгісіз.

Археология

Бүкіл аумақ шамамен қамтылған, көбінесе қала сыртымен құралған. Биік үйінді шамамен аумақты алып жатыр, биіктігі 5 метрге жетеді және 5 қосалқы үйіндісі бар. Биік үйінді шамамен ені және биіктігі бар саз кірпіштен салынған қала қабырғасымен қоршалған. Ерекше маңызды қазбаларға Тупкиш патша сарайы, оған қоса жер астындағы некромантикалық құрылым (Аби), алдында алаңы және үстінде ғибадатханасы бар монументалды ғибадатхана террасасы, тұрғын аудандар, жерлеу орындары, сондай-ақ ішкі және сыртқы қала қабырғалары жатады. Алғашқы зерттеулерді Макс Мэллоуэн аймақты зерттеу кезінде жүргізген. Оның әйелі Агата Кристи, олардың бұл жерде жұмысты жалғастырмауына себеп, жерде римдік материалдардың болу мүмкіндігі болғанын жазған. Алайда, кейінгі қазба жұмыстары римдік қоныстану іздерін таба алмады. Мэллоуэн Мозанның оңтүстігіндегі Чагар-Базарды қазып зерттеді. Телл-Мозандағы қазба жұмыстары 1984 жылы басталды және қазірге дейін кем дегенде 17 маусымға созылды. Жұмыстарға жетекшілік еткендер – UCLA профессоры Джорджио Бучеллати және Калифорния мемлекеттік университетінің (Лос-Анджелес) профессоры Мэрилин Келли Бучеллати. 2007 жылғы маусым негізінен жарияланым материалдарын дайындауға, әсіресе A16, J1, J3 және J4 қазба бөлімдерін зерттеуге арналды. Миттани мен Хабур арасындағы кезеңді анықтау үшін J1 бөлімінде шағын зерттеу жүргізілді. Қазба жұмыстарына әр түрлі уақытта, соның ішінде неміс археологиялық институты да көмектесті. Телл-Мозандағы қазба жұмыстары археологиялық контексте технологияны қолдануға арналған жобаның қызығушылығымен белгілі. Басты назар "Global Record" жүйесіне аударылған, ол журнал жазбаларын гипермәтінге негізделген нәтижеге біріктіретін құжаттама әдісі. Бұл жүйе дерекқор және прозалық тәсілдердің артықшылықтарын біріктіреді, себебі элементтер стратиграфия және типология бойынша жеке-жеке байланыстырылған, бірақ археологиялық жазбаның баяндамасы арқылы синтетикалық тұтастық сақтайды. Бұл жердегі зерттеулердің тағы бір маңызды бағыты – консервация. Қазірге дейін табылған құрылыстардың көп бөлігін құрайтын саз кірпіштен салынған архитектура жылдар бойы инновациялық жүйе арқылы сақталған. Бұл жүйе ескерткішті қорғайды, сонымен қатар бастапқыда қазылған негізгі құжатты егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік береді. Осы жүйе ежелгі адамдардың көзімен сәулеттік көлемдерге шолу жасауға мүмкіндік береді. Жергілікті зерттеу орталығындағы үлкен зертхана консерваторларға қазба жұмыстарымен қатар жерді сақтауға мүмкіндік береді. Жер бетінде байқалатын байланыстарды құжаттауға ерекше мән беріледі. Бұл әрбір жеке ерекшелік деңгейінде егжей-тегжейлі жүзеге асырылады. Осы мәліметтерден барлық байланыстағы элементтердің толық жинақталу тарихы автоматты түрде шығарылады. Қабаттар осы үздіксіздіктің сегменттері ретінде қарастырылады, онда бір жинақталу сәтін қайта құруға болады. Фазалар – типологиялық және функционалдық талдау негізінде мәдени тұрғыдан анықталатын кезеңдер. Горизонттар – салыстырмалы материалға және жалпы тарихи түсінікке байланысты кең хронологиялық бөліністер. Хронология үшін ең маңызды анықтамалық нүктелердің бірі – Нарам Синнің қызы Тарам Агаде мөрінің есік мөрлеріндегі іздері. Стратиграфиялық контекстке сәйкес, ол АП сарайының 3-ші фазасымен байланысты. Телл-Мозандағы қазбалардан табылған заттар Дейр-эз-Зор мұражайында қойылған.

Сириядағы азаматтық соғыс 2015 - қазіргі уақыт

Сирияда 2011 жылдан бері азаматтық соғыс кезінде қазба жұмыстары тоқтатылды. Қазба орны Түркия шекарасына жақын және күрд әскерлері мен жергілікті жұмысшылар тобымен қорғалады.