Кіріспе
Факт – шындыққа сәйкес келетін, жағдайдың бір немесе бірнеше қырына қатысты мәлімет. Фактілерді тексеру үшін көбінесе анықтамалық еңбектер пайдаланылады. Ғылыми фактілер қайталамалы, сақтықпен жүргізілген бақылаулар немесе тәжірибелер арқылы өлшеулермен расталады. Мысалы, "Бұл сөйлемде сөздер бар" деген тілдік фактіні дәл сипаттайды, ал "Күн – жұлдыз" деген астрономиялық фактіні дәл көрсетеді. Сонымен қатар, "Абрахам Линкольн АҚШ-тың 16-шы президенті болды" және "Абрахам Линкольн қаза тапты" екеуі де тарихи фактілерді дәл бейнелейді. Жалпы айтқанда, фактілер сенімге, білімге және пікірге тәуелсіз болады. Фактілер қорытындылардан, теориялардан, құндылықтардан және нысандардан өзгеше.
A fact is a true datum about one or more aspects of a circumstance. Standard reference works are often used to check facts. Scientific facts are verified by repeatable careful observation or measurement by experiments or other means. For example, "This sentence contains words." accurately describes a linguistic fact, and "The sun is a star" accurately describes an astronomical fact. Further, "Abraham Lincoln was the 16th President of the United States" and "Abraham Lincoln was assassinated" both accurately describe historical facts. Generally speaking, facts are independent of belief and of knowledge and opinion. Facts are different from inferences, theories, values, and objects.
Этимологиясы мен қолданылуы
Факт сөзі латын тіліндегі factum сөзінен туындаған. Ол алғаш рет ағылшын тілінде дәл осы мағынада қолданылды: "істелген немесе орындалған нәрсе" – қазір қолданылмайтын мағына. "Шындығында болған немесе болатын нәрсе" деген мағынадағы кең таралған қолданылуы 16 ғасырдың ортасына дейін созылады. 1870 жылы Чарльз Сандерс Пирс өзінің "Нанымның қалыптасуы" атты кітабында адамдардың не нәрсеге сену керектігін шешу үшін қолданатын төрт әдісті сипаттады: тұрақтылық, билік әдісі, априори және ғылыми әдіс. Факт термині сонымен қатар талқыланып жатқан мәселенің шындыққа немесе дұрысқа сай екендігін білдіреді, мысалы, бір нәрсені нақтылау немесе даулы мәселені дәлелдеу үшін; (мысалы, "істің мәні"). Сонымен қатар, факт шындыққа сай болуы немесе болмауы мүмкін нәрсенің айыптауын немесе шартты талап етуді білдіруі мүмкін (мысалы, "автордың фактілері сенімді емес"). Бұл баламалы қолданыс, кейбір тараптармен дауланып келсе де, стандартты ағылшын тілінде ұзақ тарихы бар, деп көрсетеді American Heritage Dictionary of the English Language. Оксфорд ағылшын сөздігі бұл қолданысты 1729 жылға жатқызады. Факт сондай-ақ бағалау процесі арқылы алынған нәтижелерді, оның ішінде куәліктерді, тікелей байқауларды немесе басқа да мәліметтерді білдіруі мүмкін; бұл қорытынды шығару немесе болжамдардан ерекшеленеді. Бұл қолданыс "фактілерді анықтау" және "фактілерді анықтаушы" терминдерінде көрініс табады (мысалы, "фактілерді анықтау комиссиясын құру"). Фактілерді ақылмен, тәжірибемен, жеке тәжірибемен тексеруге болады немесе билікке сүйеніп дәлелдеуге болады. Роджер Бэкон: "Егер біз басқа ғылымдарда күмәнсіз және қатесіз нақтылыққа қол жеткізе алсақ, онда білімнің негізін математикаға қоюымыз керек" деп жазған.
Философияда
Философияда факт ұғымы біліммен айналысатын философияның эпистемология және онтология салаларында қарастырылады, олар болмыс, күй, өзгеру және шындық сияқты ұғымдарды зерттейді. Объективтілік және шындық туралы сұрақтар факт туралы сұрақтармен тығыз байланысты. Факт – бұл болған нәрсе, яғни, іс-қимылдың жай-күйі. Факттерді шындықты құрайтын ақпарат ретінде түсінуге болады: «Факт – дәстүр бойынша, шын мәлімдеменің дүниелік сәйкестігі, осы мәлімдемені шындыққа айналдыратын жағдай». Факттер сондай-ақ шын мәлімдемеде айтылатын нәрселер ретінде де түсінілуі мүмкін. «Жүпітер – Күн жүйесіндегі ең үлкен планета» деген мәлімдеме Жүпітердің Күн жүйесіндегі ең үлкен планета екендігі фактісі туралы айтады.
Хат алмасу және шпал аргументі
Паскаль Энгельдің ақиқаттың сәйкестік теориясы бойынша, сөйлемді шындыққа айналдыратын нәрсе – ол фактіге сәйкес келуі. Бұл теория объективті әлемнің бар екенін алдын ала болжайды. Slingshot аргументі барлық шын мәлімдемелердің бірдей нәрсені білдіретінін, яғни шындық мәнінің "шын" екенін көрсетуге тырысады. Егер бұл аргумент дұрыс болса және фактілер шын мәлімдемелерді білдіретін нәрсе ретінде қарастырылса, онда интуицияға қайшы келетін қорытындыға келінеді: бар болғаны бір ғана факт бар – шындық.
Құрама фактілер
Шындық туралы кез келген маңызды нақты айғақ міндетті түрде объектілер мен қасиеттер немесе қатынастар жиынтығынан құралған абстракция болып табылады. "Факттардың ішкі құрылымы болады, олар объектілер мен қасиеттер немесе қатынастар жиынтығынан тұрады."
Фактілік-бағалық айырмашылық
Дэвид Юмнан бері моральдық философтар құндылықтар объективті және осылайша фактілерге негізделген ме, жоқ па, деп пікірталас жүргізіп келеді. «Адам табиғаты туралы зерттеуде» Юм, қалай болуы керек екені туралы бірқатар мәлімдемелердің, не нәрсе бар екені туралы бірқатар мәлімдемелерден логикалық түрде туындауының айқын жолы жоқ екенін көрсетті. Бұл «не бар» мен «қалай болуы керек» арасындағы айырмашылық деп аталады. Фактілер мен құндылықтар арасында логикалық үзіліс бар екенін, сондықтан құндылықтарды (мысалы, «аш адамдарға тамақ беру – жақсылық») фактілерден (мысалы, «адамдар тамақтанбаса, өлмек») шығаруға тырысу – бұл жаңылыс екенін мойндайтындардың қатарында Г. Э. Мур да бар, ол мұндай әрекет жасауды табиғи жаңылыс деп атады.
Фактикалық-контрафактикалық айырмашылық
Шындық – болған оқиғалар – контрафактикалықпен де салыстырылуы мүмкін: бола алатын, бірақ болмаған нәрсе. Контрфактикалық шартты немесе субъюнктивті шартты – бұл оқиғалар басқаша болғанда қандай жағдай болатынын көрсететін ("егер" – "сонда") түріндегі шартты мәлімдеме. Мысалы, "Егер Александр тірі болғанда, оның империясы Римнен де зор болар еді". Бұл индикативті шарттыдан өзгеше, ол алшарттары шын болған жағдайда қандай жағдай болатынын көрсетеді – мысалы, "Егер мұны ішсеңіз, жазылып кетесіз". Мұндай сөйлемдер модальдық логика үшін маңызды, әсіресе мүмкін әлемдер семантикасы дамығаннан бері.
Математикадан
Математикада факт – аксиомалар мен анықтамалар негізінде логикалық тұжырымдамалар арқылы дәлелдемеге келтірілетін мәлімдеме (теорема деп аталады).
Құқықтық жадыбалды
Азаматтық іс бойынша тарап (мысалы, талапкер) талап негізін құрайтын маңызды фактілерді нақты баяндауы тиіс. Бұл фактілердің дәлдігі мен ерекшелігі азаматтық процессуалдық ережелер мен сот юрисдикциясына байланысты өзгереді. Дауға қатысты фактілер мен жағдайларға қатысты белгісіздіктерге тап болған тараптар кейде баламалы талап айтуға құқылы. Мұндай жағдайда тарап бір-біріне қайшы немесе өзара қосылмайтын фактілердің бірнеше жиынтығын ұсынуы мүмкін. Бұл сырттай логикалық тұрғыдан үйлесімсіз көрінетін фактілерді ұсыну, res judicata сияқты жағдайлардан сақтандыру үшін қажет болуы мүмкін, бұл жағдайларда соттың фактілерді түсіндіруіне және шешіміне байланысты талап немесе қорғаныс ұсыну мүмкіндігінен айырылуы мүмкін.