Кіріспе

Феодалдық Еуропадағы адамдардың бірлестігі. Феодалдық Еуропада корпорация (латын тіліндегі corpus, corporis – дене) – қала, шіркеу немесе ұлттық басшылардан әдетте нақты рұқсат алып, бірыңғай заңды тұлға, ұйым немесе келісім ретінде біріккен кәсіптік мүдделердің жиынтығы. Олар белгілі бір тауар немесе еңбек саласында тиімді монополия ретінде жұмыс істеді. Ең танымалдары – саудагерлер, банкирлер, нотариустар, теміршілер, аяқ киімше жасаушылар. Бұл корпорациялар XIII және XIV ғасырларда ең жоғары даму деңгейіне жетті, ал XVII және XVIII ғасырларда құлдырап, жойылды. Италияда олар негізінен өнер немесе қолөнер корпорациялары деп аталды, ал герман тілінде сөйлейтін елдерде – гильдиялар.

Атауы

"Корпорация" термині Италиядан тыс жерде ешқашан қолданылмаған (Corporazioni delle arti e dei mestieri). Басқа елдерде олар Франциядағы métiers ("кәсіптік бірлестіктер"), Англиядағы гильдиялар, Германиядағы Zünfte, Кастилиядағы gremios, Каталония мен Валенсиядағы gremis, Португалиядағы grémios, Грекиядағы συντεχνία және басқа да аталымдармен белгілі болды. Италияда әр аймақта әртүрлі атаулар қолданылды: Тосканадағы өнер және қолөнер корпорациялары, Венецияның ішкі аймақтарындағы fraglie, Венециядағы scole, Ломбардияның түрлі қалаларындағы paratici, Сардиниядағы gremi, Болоньядағы өнер қоғамы, Перуджадағы колледждер. Көбінесе ресми атауы латын тілінде universitates немесе collegia болып келді. Англияда XVIII ғасырға дейін бұл термин Шығыс Индия компаниясы немесе Гудзон шығанағы компаниясы сияқты ұйымдарға қатысты қолданылды: сауданың белгілі бір саласында монополиялық құқықтарға ие болу үшін патшалық жарғымен жұмыс істейтін коммерциялық мекемелер.

Флоренция

Корпорациялардың алғашқысы – 1150 жылы құрылған Калимала корпорациясы, немесе Саудагерлер гильдиясы. Калимала атауы грек тіліндегі "калос маллос" – "әдемі жүн" деген сөзден шыққан болуы мүмкін, бұл саудагерлердің кәсібі көптеген жүн саудагерлерін біріктіргенін көрсетеді. Сол кезде Калимала көшесі осы саудаға арналған дүкендерге толы болды және корпорацияның бас кеңсесі сонда орналасқан еді. Флоренцияда құрылған және Басты Өнерлер деп аталған жеті корпорация 12 ғасырдың екінші жартысы мен 13 ғасырдың бірінші жартысы аралығында құрылды, олар Калималаның "алғашқы" корпорациясынан біртіндеп бөлініп шықты. 1266 жылы Басты Өнерлер корпорацияларының негізгі штаб-пәтері әлі де Калималада болды және сол жылы осы қоғамдарды одан да тұрақты түрде ұйымдастыру, әрқайсысының өз туы болуы және қажет болған жағдайда адамдарды қаруға шақыру үшін шешім қабылданды. Бұл корпорациялардың мүшелері ірі мүдделерді басқарумен және әлемнің көптеген аймақтарында коммерциялық және қаржылық байланыстар құрумен айналысты; олардың экономикалық үстемдігі оларды 13 ғасырдың соңында Флоренция Республикасының жетекшілігіне жеткізді.

Зунф революциясы

Киелі Рим империясының кейбір қалаларында қолөнершілер корпорацияларға бірігіп, Зунф революциясында билікті басып алды. Осы империяның еркін қалаларында корпорацияларға қалалық кеңесте үстемдік құқығын кезеңдік түрде қамтамасыз ететін «өнер үкіметі» орнатылды. Цюрихте корпоративтік конституция (Zunftverfassung) 1336 жылы қабылданды және 1798 жылға дейін сақталды. Базель, Шаффхаузен және Сент-Галлен – Швейцариядағы корпоративтік режимді қалалардың ішіндегілері. Кельн мен Ахенде корпорациялар «Gaffeln» деп аталатын ірі ұйымдар аясында саяси қызмет атқарды. 1396 жылы 22 Gaffeln «Одақ хатына» қол қойды, ол Кельнге конституциялық жүйені енгізіп, Gaffeln қаланың саяси басқаруын өз қолына алды, оны Кельнде Richerzeche деп аталатын патрициандық отбасылардың бақылауынан шығарды. 1450 жылы Ахен тұрғындары да осылай әрекет етіп, «Аахендік Гаффелбрейф» деп аталатын заң қабылдады. Фландрияда, Гент, Брюгге және Лиеж қалаларында корпорациялар ескі патрицистермен қатар қалалық кеңестерде аз ғана орынға ие болды. Алайда, орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында аумақтық княздердің қысымымен көптеген корпоративтік республикалар (Zunftrepubliken) жойылды, ал корпорациялардың саяси күші басылды немесе коммерциялық мәселелермен шектелді. 1550 жылы Карл V империяның барлық қалаларында корпорациялардың (Zunftherrschaft) билігін жойды. Содан кейін, Киелі Рим империясының соңына дейін қалаларды қалалық патрициат басқаратын болды.

Абсолютизм дәуірі

Абсолютизмнің пайда болуымен корпорациялар кез келген саяси рөлін жоғалтты, бірақ экономикалық рөлін сақтап, күшейтті. Олар өздерінің сауда монополиясына байланысты монархиялардың басшылық саясатының құралына айналды. Корпорацияларда шебердің рөлі көбінесе мұрагерлік сипатқа ие болды, ал жұмысшылар біртіндеп сауда корпорацияларының құрамынан шығарылды. Корпорациялардағы ірі және кіші өнер арасындағы дәстүрлі иерархия кейбір жағдайларда жеке корпорациялар арасындағы сауда қатынасына айналды, бұл қазіргі жағдайға ұқсас, мысалы, бояушылар мен тоқымашылардың кәсіби корпорациялары мата саудагерлеріне тәуелді болды. XVIII ғасырдың екінші жартысында Ағартушылық еркін нарық идеясын қолдады, нәтижесінде ағартушылыққа ұмтылған билеушілер корпоративтік гильдияларды жойды. 1770 жылы Тоскана Ұлы Герцогтігі, 1787 жылы Милан Герцогтігі. Францияда олар 1791 жылы Революция кезінде Ле Шапье заңымен таратылды. Лондонда ливреялық компаниялар жойылған жоқ, бірақ олардың функциясы тек рәсімдік рөлмен шектелді.

Экономикалық әсерлері

Корпорацияның әсері монополияға ұқсас болды. Бір жағынан, нарыққа жалғыз қол жеткізу мүмкіндігі бизнесті ынталандырды (мысалы, эксклюзивті саудагер болу мүмкіндігі Шығыс Үндістан компаниясына барлау кезінде қаржылық тәуекелдерді қабылдауға себеп болды) және бәсекелестіктің теріс әсерлерінен сақтады (сол мысалға, пираттықпен айналысатын саудагерлерге берілген эксклюзивті патенттер осыны азайтты). Дегенмен, инновацияларға тосқауыл қойылды және бағалар бақыланбады. (Патент корпорацияларының жағдайында, қала немесе монарх патентті жою арқылы бағаны реттеуге құқылы болған, бірақ мұндай жағдай сирек болды.)