Кіріспе

Израиль археологы Израиль Финкельштейн (; 1949 жылдың 29 наурызында туған) – израильдік археолог, Тель-Авив университетінің зейнеткер профессор және Хайфа университетінің Археология және теңіз мәдениеттері мектебінің басшысы. Финкельштейн Левант археологиясымен белсенді айналысады және библиялық тарихты қайта құру үшін археологиялық деректерді қолданушы. Финкельштейн Леванттағы қола және темір дәуірлерін зерттеуде маңызды орын саналатын Мегиддо қазбаларын қазіргі кезде жүргізіп жатыр. Финкельштейн Израиль ғылым академиясының және гуманитарлық ғылымдар академиясының мүшесі, француз Жазулар және әдебиет академиясының шетелдік корреспонденті және Америка өнер және ғылым академиясының халықаралық құрметті мүшесі. Финкельштейн бірнеше маңызды ғылыми және жазу наградаларын алған. 2005 жылы ол б.з.д. 10-9 ғасырлардағы Израиль тарихын жаңаша қарағаны үшін Дан Дэвид сыйлығына ие болды. 2009 жылы Францияның Мәдениет министрі оны «Ordre des Arts et des Lettres» орденінің кавалері деп тағайындады, ал 2010 жылы Лозанна университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. Ол Шанхай археология форумының іріктеу комиссиясының мүшесі, ол Қытай әлеуметтік ғылымдар академиясының құрамында. Финкельштейннің кітаптарының ішінде «Киелі кітап ашылды: Археологияның ежелгі Израиль туралы жаңа көзқарасы және оның қасиетті мәтіндерінің шығу тегі» (2001) және Нил Ашер Сильберманмен бірлесіп жазылған «Дәуіт пен Сүлеймен: Киелі кітаптағы қасиетті патшаларды және батыстық дәстүрдің тамырларын іздеу» (2006) кітаптары бар. Сондай-ақ, ол «Ежелгі Израильдің пайда болуының археологиясы» (1988) атты Ежелгі Израильдің пайда болуы туралы оқулықты, Леванттың шөлейтті аймақтарының археологиясы мен тарихы туралы «Шетте өмір сүру» (1995) және Солтүстік Израиль патшалығы туралы «Ұмытылған патшалық» (2013) кітаптарын жазды. Басқа кітаптары Киелі кітаптың тарихын зерттейді: «Езра, Нехемия және Тарихнамалардың артындағы Хасмонейлік шындықтар» (2018), «Киелі кітап тарихнамасы бойынша эсселер: Еробоғам II-ден Иоанн Гирканусқа дейін» (2022) және «Иерусалим – Ғаламның орталығы» (2024 жылы жарық көреді).

Отбасы

Израиль Финкельштейн 1949 жылғы 29 наурызда Тель-Авивте ашкенази еврей отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Зви (Гриша) Финкельштейн (1908 жылы туған) және Мириам Финкельштейн (қыздығы Эленхорн, 1910 жылы туған). Оның анасының бабасы, Шломо Элленхорн, 1850 жылдары Гроднодан (қазіргі Беларусь) Палестинаға келіп, Хебронға қоныстанған. Ол Иерусалимдегі Бикур Холим ауруханасының алғашқы дәрігерлерінің бірі болды және 1878 жылы төрт қасиетті қаланың сыртында Палестинадағы алғашқы заманауи еврей қонысы – Петах Тикваны құру үшін жер сатып алған адамдардың қатарында еді. Финкельштейннің әкесі Мелитопольде (Украина) дүниеге келген. Ол 1920 жылы отбасымен бірге Палестинаға келді. Финкельштейн Джоэллмен (қыздығы Коэн) үйленген. Олардың екі қызы бар.

Білім

Израиль Финкельштейн 1956–1963 жылдары ПИКА бастауыш мектебінде және 1963–1967 жылдары Ахад Хаам орта мектебінде оқыды, екеуі де Петах-Тиква қаласында орналасқан. Содан кейін ол 1967–1970 жылдары Израиль қорғаныс күштерінде қызмет етті. Ол Тель-Авив университетінде археология, Таяу Шығыс цивилизациялары және географияны оқып, 1974 жылы бакалавр дәрежесін алды. Ол сол жерде профессор Йоханан Ахаронидің студенті болды. Ол профессор Моше Кохавидің жетекшілігімен ғылыми-зерттеу жұмысын жалғастырып, 1978 жылы магистратураны аяқтады (диссертациясы: "Темір дәуірі мен парсы-эллиндік кезеңдерде Яркон алқабындағы ауылдық елді мекендер"). 1983 жылы "Избет Сартах қазбалары және төбелік Израильдік қоныстар" тақырыбындағы диссертациясын қорғап, доктор ғылымын алды.

Академиялық мансап

1976 жылдан 1990 жылға дейін Финкельштейн Бар-Илан университетінің Израиль зерттеулері кафедрасында оқытушы ассистенті ретінде сабақ берді. 1983–1984 оқу жылында Иерусалимдегі Еврей университетінің Жоғары оқу орнында профессор Игаэль Ядин басқарған зерттеу тобында жұмыс істеді. 1986/1987 жылдары Финкельштейн Чикаго университетінің Таяу Шығыс тілдері мен өркениеттері кафедрасында сабақ берді. 1987 жылы Бар-Илан университетінде доцент болып тағайындалды және 1990 жылы Тель-Авив университетінің Археология және Ежелгі Таяу Шығыс өркениеттері кафедрасына көшті. 1992/93 жылдары Финкельштейн Гарвард университетінің Таяу Шығыс тілдері мен өркениеттері кафедрасында қонақ ғалым ретінде академиялық демалыста болды. 1992 жылдан бері Тель-Авив университетінде толық профессор. 1994–1998 жылдары Археология және Таяу Шығыс зерттеулер кафедрасының меңгерушісі, ал 1996–2003 жылдары Сония және Марко Надлер атындағы Археология институтының директоры қызметін атқарды. 1998–1999 жылдары Финкельштейн Париждегі Сорбоннадағы Centre de Recherche d'Archéologie Orientale және École Pratique des Hautes Études-те қонақ ғалым болып жұмыс істеді. Финкельштейн Тель-Авив университетінің Археология институтының "Тель-Авив" журналының редакторы (2008–2021), сондай-ақ Тель-Авив университетінің Археология институтының монографиялар сериясының атқарушы редакторы (2005–2021) болды. Ол "Palestine Exploration Quarterly" және Библиялық әдебиеттер қоғамының "Археология және Киелі кітап зерттеулері" сериясының редакциялық кеңесінің мүшесі.

Далалық жұмыс

Финкельштейн Тель-Бер-Шева (1971, жетекшісі: Йоханан Ахарони) және Тель-Афек (1973–1978, жетекшілері: Моше Кохави және Пирхия Бек) қазбаларында далалық археолог ретінде тәлім алды. 1976 жылдан бастап ол түрлі нысандарда және аймақтарда өзіндік зерттеу жұмыстарын жүргізді:

Бұрынғы қазба жұмыстары мен зерттеулер

Финкельштейн әртүрлі кезеңдерді көрсететін әртүрлі нысандарда далалық жұмыс жүргізді. 1976-1978 жылдары ол (профессор Моше Кохавидің жетекшілігімен) Тель-Авивтің шығысында орналасқан "Избет Сарта" темір I және темір IIА кезеңдеріне жататын ауылдық қоныс орнында қазба жұмыстарын жүргізді (нәтижелері үшін И. Финкельштейн, Избет Сарта: Рош Хаайн маңындағы ерте темір дәуірі қонысы, Израиль, Оксфорд, 1986). Сол жылдары ол Оңтүстік Синайдағы византиялық монастырьлардың қалдықтарын зерттеді (нәтижелері үшін И. Финкельштейн, Оңтүстік Синайдағы византиялық монастырьлар, Dumbarton Oaks Papers 39, 1985, 39–75 беттер), сондай-ақ Тель-Авивке жақын ежелгі Бене Берак төбесіндегі авариялық қазба жұмыстарын жүргізді (нәтижелері үшін И. Финкельштейн, Ancient Bene Beraq-тағы зерттеулер, 'Atiqot 10, 1990, 29–40 беттер). 1980 жылы Финкельштейн (И. Бейт Арийе және Б. Крессонмен бірлесіп) Беер-Шеба аңғарындағы темір II кезеңіне жататын Тель-Ира қазбасын жетекшілік етті (нәтижелері үшін И. Финкельштейн және И. Бейт Арийе, E аймағы, И. Бейт Арийе (ред.), Тель-Ира: Киелі кітаптағы Негевтегі бекініс, Тель-Авив, 1999, 67–96 беттер). 1980-ші жылдары Финкельштейн таулы аймақтағы жобаларға көшті. Ол Киелі кітаптағы Шилодағы қазба жұмыстарын жүргізді, онда орта қола, соңғы қола және темір I кезеңдеріне жататын қалдықтар табылды (нәтижелері үшін И. Финкельштейн (ред.), Шило: Киелі кітаптағы археология, Тель-Авив, 1993). Тағы бір маңызды жоба – Оңтүстік Самарияны зерттеу болды, ол Иерусалимнің солтүстігіндегі таулы аймақтың шамамен 1000 км² аумағын қамтыды (нәтижелері үшін И. Финкельштейн, З. Ледерман және С. Бунимовиц, Көп мәдениеттердің таулары, Оңтүстік Самария зерттеуі, Қоныстар, Тель-Авив, 1997). Сонымен қатар ол Иерусалимнің солтүстік-шығысындағы нысандарды зерттеді: Хирбет эд Даувара, Иерусалимге жақын шөлді аймақтағы темір I және темір IIА кезеңдерінің алғашқы қонысы (нәтижелері үшін И. Финкельштейн, Хирбет эд Дауварадағы қазбалар: Иерусалимнің солтүстік-шығысындағы темір дәуірі қонысы, Тель-Авив, 17, 1990, 163–208 беттер); және аралық қола дәуіріне жататын Дахр Мирзбанех (нәтижелері үшін И. Финкельштейн, Орталық төбелік аймақ аралық қола дәуірінде, Israel Exploration Journal 41, 1991, 19–45 беттер).

Жақында жүргізілген қазба жұмыстары

Финкельштейннің ең ауқымды далалық жұмысы – Мегиддодағы қазба жұмыстары (1994 жылдан қазірге дейін: 2012 жылға дейін Дэвид Уссишкин, ал 2014 жылдан бастап Мэтью Дж. Адамс және Марио А. С. Мартин басшылық етті). Мегиддо Левант аймағындағы қола және темір дәуірінің ең маңызды ескерткіштерінің бірі саналады. 2006-2020 жылдары Финкельштейн Атар Хароа және Нахал Бокердің темір дәуіріндегі, сондай-ақ Машабе Саде және Эн Зиктің орта қола дәуіріндегі ескерткіштерінде қазба жұмыстарын және геоархеологиялық зерттеулерді Рут Шахак Гросспен бірлесіп жүргізді. Нәтижелер туралы ақпаратты Р. Шахак Гросс пен И. Финкельштейннің «Негев таулы аймақтарындағы қоныстанудың өзгеруі: микроархеологиялық әдістердің әсері» (Radiocarbon 57/2, 2015, 253–264 беттер) еңбегінен табуға болады. Соңғы кезде (2017–2019 жылдары) Финкельштейн Кристоф Николь және Томас Рёмермен (Франция колледжі) бірлесіп Иерусалимнің батысындағы жоталарда орналасқан, Киелі кітаптағы Самуил кітабындағы Шығу туралы баяндамамен байланысты Кириат-Иеримдегі Шмунис отбасының қазбаларын басқарды.

Басқа жобалар

Осы жылдар ішінде Финкельштейн археологияға қатысты басқа да жобаларды жүзеге асырды. Олардың ең ауқымдысы 2009–2014 жылдары болды; Финкельштейн Еуропалық зерттеулер кеңесінің қаржыландыруымен «Ежелгі Израильді қайта құру: нақты және өмірлік ғылымдар тұрғысынан» атты жобаның жетекші зерттеушісі болды (Вайцман ғылым институтының Стив Вайнермен бірлесіп жетекшілік етті). Жоба радиокөміртектік талдау, ежелгі ДНК, геоархеология, палеоклимат, петрография, металлургия, күнделікті математика, остраканың жоғары сапалы бейнелеуі, қалдықтарды талдау және археозоология салаларын қамтитын 10 бағытқа бөлінді. Үлгілер Израиль мен Грекияның көптеген қазбаларынан алынды. Тағы бір жоба Амарна саз тақташаларының петрографиясына арналды (1997–2022 жылдары Юваль Горен және Надав Нааманмен бірлесіп; нәтижелері жарияланды: Y. Горен, I. Финкельштейн және N. Нааман; Inscribed in Clay: Provenance Study of the Amarna Letters and other Ancient Near Eastern Texts, Тель-Авив, 2004). Басқа зерттеулер Леванттың палеоклиматына қатысты болды (2009–2019 жылдары Тель-Авив университетінің Дафна Ланггутпен және Бонн университетінің Томас Литтпен бірлесіп); Пентатеухтің артындағы археологиялық және тарихи шындықтар (2016–2019 жылдары Цюрих университетінің Конрад Шмидпен, Лозанна университетінің Томас Рёмермен және Кристоф Ниханмен, сондай-ақ Тель-Авив университетінің Одед Липшитспен бірлесіп); жануарлар мен адамдардың ежелгі ДНКсы (2009 жылдан қазірге дейін Тель-Авив университетінің Мейрав Мейримен, Хейдельберг және Мюнхен университеттерінің Джозеф Маранмен және Филипп Стокхаммермен, Еврей университетінің Лиран Кармельмен және Гарвард университетінің Дэвид Райхпен бірлесіп). Тағы бір жоба – «Цифрлық эпиграфияны» зерттеу, онда Темір дәуірі еврей жазуларының зерттеуіне алгоритмдік әдістер енгізілді (2008 жылдан бастап Тель-Авив университетінің Эли Пиасетскимен бірлесіп). Бұл зерттеу кейіннен кеңейтіліп, компьютерлік ғылым әдістері Киелі кітап мәтіндерін зерттеуге қолданылды (Еврей университетінің Барак Собермен және Тель-Авив университетінің Эли Пиасетскимен бірлесіп).

Ғылыми еңбектер

Финкельштейн түрлі тақырыптар бойынша жазған, соның ішінде қола дәуірінің археологиясы және археологияға дәл ғылымдар мен өмір туралы ғылымдардың үлесі. Оның көптеген еңбектері темір дәуіріне, және одан да әсіресе ежелгі Израиль тарихына қатысты мәселелерге арналған.

Ежелгі Исраилдің пайда болуы

Израильдің пайда болуы туралы классикалық теориялар осы процесті аймақтың тарихындағы бірегей оқиға ретінде қарастырды. Финкельштейн біз циклдік сипаттағы ұзақ мерзімді процесспен айналысатынымызды жобалады. Ол темір дәуірінің I кезеңінде (б.з.д. 1150–950 жж.) жоталарға жасалған қоныстану толқынының осындай демографиялық дамудың соңғысы екенін көрсетті – алғашқысы ерте қола дәуірінде, екіншісі орта қола дәуірінде болған. Бұл шыңдар арасындағы кезеңдер төмен қоныстану белсенділігімен сипатталды. Финкельштейн осы құбылыстарды әлеуметтік-экономикалық және саяси динамиканың нәтижесінде туындаған отырықшы-көшпелі шаруашылық аралығындағы өзгерістер ретінде түсіндірді. Сондықтан, темір дәуірінің басында жоталарға қоныстанған адамдардың көп бөлігі жергілікті, көшпелі шаруашылықпен айналысқандар еді. Ал жергілікті отырықшы өмір салтынан келгендер қола дәуірінің құлдырауы салдарынан жоталарға көшіп келді, бұл өз кезегінде б.з.д. 1250–1100 жж. аралығындағы ұзақ құрғақшылық периодымен байланысты болды. Осы топтар Солтүстік Израиль патшалығын құрғандықтан, оларды бастапқы қоныстану процесі кезінде-ақ «израильдіктер» деп атауға болады. Бұл Трансиордания мен Батыс Сириядағы қазіргі заманғы қоныстану процесіне де қатысты, нәтижесінде Моаб, Аммон және кейінгі темір дәуірінің кезеңдерінде Арам мемлекеттері пайда болды. Финкельштейн Ешуа кітабындағы Ханаанды жаулап алу туралы библейлік әңгімені б.з.д. 7 ғасырының соңындағы Деутерономистік авторлардың идеологиялық манифесті ретінде қарастырады, ол қола дәуірінің соңындағы тарихи оқиға емес, Яһуда патшасы Жосия тұсында болатын «жаулап алуды» сипаттайды. Ол бастапқы жаулап алу туралы есеп б.з.д. 8 ғасырының басында Солтүстік Израиль патшалығында пайда болған болуы мүмкін деп ұсынды; оған ерте қола дәуірінің соңынан гөрі (б.з.д. 12 ғасырының соңы), темір дәуірінің I кезеңінің соңындағы (б.з.д. 10 ғасыр) жазықтардағы дүрбелеңнің естеліктері әсер еткен болуы мүмкін.

Баяғы хронология

1990 жылға дейін Леванттағы темір дәуірінің хронологиясы Дәуіт пен Сүлейменнің Ұлы Біріккен Монархиясы туралы Киелі кітаптағы оқиғаға негізделген болатын. Осыған сәйкес, темір I шамамен б.з.д. 1000 жылы, ал темір IIА 1000 жылдан бастап перғауын Шешонк I (Киелі кітаптағы Шишак) жорығына дейін, шамамен б.з.д. 925 жылы дейін дауірленді. Мегиддодағы екі темір IIА сарайы Сүлеймен империясының материалдық көрінісі ретінде қарастырылды. 1990 жылдардың басында Мегиддодағы қазбаларға дайындалып жатқанда, Финкельштейн бұл схемадағы қиындықтарды байқады. Олардың арасында 10 ғасырдың ортасында Сүлеймен патшаның заманына жатқызылған қабаттағы Мегиддодағы және б.з.д. 9 ғасырдың басындағы Самария мен Йезреелдегі Омрид әулетінің (Солтүстік Израиль Корольдігі) заманына жатқызылған контексттердегі материалдық мәдениеттің ұқсас белгілері бар екендігі ерекше көзге түсті. Бұл қиындықтарды шешу үшін Финкельштейн Леванттағы темір дәуірінің қабаттарын бірнеше онжылдыққа "төмендетуді" ұсынды. Финкельштейннің төменгі хронологиясына сәйкес, темір дәуірі I 10 ғасырдың ортасына дейін созылса, темір IIА 10 ғасырдың ортасы мен шамамен 800 жылдары аралығында дауірленді, мүмкін, сәл кейінірек. Бұл Мегиддо сарайлары және дәстүрлі түрде Сүлеймен патшаның заманына жатқызылатын басқа да ерекшеліктер – IIА темір дәуірінің соңына жататын ерекшеліктер – шын мәнінде, б.з.д. 9 ғасырдың бірінші жартысындағы Омрид әулетінің іс-қимылдарымен байланысты болуы керек дегенді білдіреді. Осыдан кейін үлкен пікірталас басталды. 1990 жылдардың соңынан бастап, талқылаудың негізгі бағыты Тел-Рехов және Мегиддо сияқты маңызды орындардан алынған органикалық үлгілердің радиокөміртектік анықтамаларын түсіндіруге ауысты. Барлығын ескерсек, радиокөміртектік нәтижелер темір I/IIА аралық кезеңін шамамен 10 ғасырдың ортасында (дәстүрлі түрде қабылданған 1000 жылға қарағанда) және темір IIА/B аралық кезеңін 8 ғасырдың басында (шамамен б.з.д. 925 жылға қарағанда) көрсетеді. Бұл деректер Леванттан тыс, ең алдымен Эгей бассейнінің хронологиясы үшін маңызды салдарларға ие. Параллельді түрде, тікелей байланысы жоқ, Финкельштейн темір дәуірінің I кезеңіндегі палестиналық керамиканың хронологиясымен айналысты. Дәстүрлі теория палестиналық керамиканың пайда болуын бекітті, соның салдарынан палестиналықтардың Леванттың оңтүстік жағалау жазығында қоныстануы б.з.д. 12 ғасырдың басында Рамзес III пен Теңіз халықтары арасындағы қақтығысқа сәйкес келді. Басқаша айтқанда, палестиналық керамика Мысырдың Қанаандағы билігінің соңғы кезеңінде пайда болды. Финкельштейн палестинаның бірнеше жерлерінен белгілі жергілікті Монохром керамикасы, палестиналықтардың ең ерте кезеңін білдіретініне қатысты, Мысырдың б.з.д. 1130 жылдары Қанааннан шығуынша дауірленуі керек деп ұсынды. Финкельштейн Дәуіт пен Сүлейменнің дәуірін сипаттаған Киелі кітапты көп қабатты деп санайды. Ол Дәуіт әулетінің негізін қалаушылардың тарихилығын мойындайды, оларды б.з.д. 10 ғасырға орналастырады және Дәуіттің билікке көтерілуі туралы сипаттама оның Яһуданың оңтүстік шетінде белсенді болған Апиру тобының басшысы ретіндегі қызметі туралы ескі естеліктерді жасыруы мүмкін деп санайды. Дегенмен, ол Ұлы Біріккен Монархияның сипаттамасын б.з.д. 7 ғасырдың соңындағы монархиялық авторлардың идеологиясын көрсететін идеологиялық құрылым ретінде қарастырады, ең алдымен Яһуда патшасы Жосияның заманындағы жалпы израильдік идеология. Оның пікірінше, тарихи Дәуіт пен Сүлеймен оңтүстік таулы аймақтағы шағын аумақ үстінде билік жүргізді – бұл аймақ қола дәуірінің соңындағы Иерусалимнен көп айырмашылығы жоқ. Финкельштейн Сүлеймен патшаның сипаттамасының көп бөлігін монархиялық кезеңнің соңғы кезеңдерінен алынған шындықтарды бейнелейтінін көреді: Біріншіден, Солтүстік Корольдігінің соңғы күндерінен (мысалы, Мегиддо, Хазор және Гезерге, сондай-ақ Сүлейменнің қораларына, жылқыларына және күймелеріне сілтеме). Екіншіден, б.з.д. 7 ғасырдың басындағы Яһуда патшасы Манасаның тұсында, Ассирияның үстемдігі астында (мысалы, Иерусалимдегі Саба патшайымының сапары). Ол Киелі кітаптағы палестиналықтардың сипаттамасын монархиялық кезеңнің соңындағы палестинадағы жағдайды бейнелейтіндей түсінеді.

"Жаңа Қанахан"

Мегиддодағы қазбалардың нәтижелері бойынша Финкельштейн солтүстік аңғарлардағы Темір I дәуірінің материалдық мәдениеті Соңғы қола дәуірінің тікелей жалғасы екенін айтты. Яғни, б.з.д. 12 ғасырдың соңында Мысырдың үстемдігі аясында Соңғы қола дәуірі қала-мемлекеттерінің құлауынан кейін, кейбір орталықтар қайта жанданып, Темір I дәуірінде жаңалары көтерілді. Ол бұл құбылысты "Жаңа Қанаан" деп атады. Сәйкесінше, Қанаанның материалдық мәдениетіндегі маңызды өзгеріс Соңғы қола дәуірінің соңынан емес, б.з.д. 10 ғасырда Темір I дәуірінің соңында болды. Финкельштейн қайта жанданып, күшпен қиратылған қала-мемлекеттердің бұзылуын таулы аймақтардың (алғашқы израильдіктердің) кеңеюімен байланыстырды. Ол Темір I дәуірінің соңындағы жазықтардағы алабалықтың естеліктерінің Солтүстік дәстүрлердегі Қанаан қалаларымен болған шайқастар туралы айтылымдарда, олар Төрешілер кітабындағы батырлық әңгімелерде кездеседі деп болжады.

Солтүстік патшалық

Финкельштейн Солтүстік Израиль патшалығының археологиясы және тарихымен байланысты түрлі тақырыптарды зерттеді. Ол бірінші Солтүстік Израильдің аумақтық-саяси бірлестігі Темір I дәуірінің соңы мен Темір IIА дәуірінің басында Гибеон-Бетел үстіртінде пайда болды деп болжады. Ол мұны Tell en Nasbeh, Khirbet ed Dawwara, et Tell ("Ай") және Гибеон сияқты бекінілген елді мекендер жүйесіндегі археологиялық дәлелдер арқылы растады. Бұл мемлекеттің бар екенін тарихи тұрғыдан б.з.д. 10 ғасырдың ортасынан екінші жартысына дейінгі аралықта осы аймақтағы Перғауын Шешонк I-нің жорылынан көруге болады. Финкельштейннің сөзіне сәйкес, Солтүстіктен шыққан Саул үйі туралы Киелі кітаптағы жағымды естеліктер осы ерте Израильдік бірлестікті бейнелейді. Ол бұл Солтүстік Израильдің билігі таулы аймақтың көп бөлігін қамтыды, ол Кәнаандағы 22-ші династияның Египет мүдделеріне қауіп төндірді және Шешонк I-нің жорылы кезінде басып алынды деп есептеді. Финкельштейн Солтүстік патшалықтың (Еробоғам I және оның ізбасарлары) алғашқы кезеңдерінде Самария таулы жерлерін, Ғилаадтың батыс беткейлерін және Изреел аңғарының аймағын билегенін айтты. Израильдің Солтүстікке қарай кеңеюі б.з.д. 9 ғасырдың бірінші жартысында Омрид әулеті тұсында, ал б.з.д. 8 ғасырдың бірінші жартысында Еробоғам II тұсында одан да күшті болды. Финкельштейн Омрид сәулетінің ерекшеліктерін сипаттады және Мегиддо тобымен бірге металлургия және діни практика сияқты Солтүстік патшалықтың материалдық мәдениетіне қатысты түрлі мәселелерді зерттеді. Сонымен қатар, Финкельштейн Солтүстік патшалығымен байланысты Киелі кітаптағы дәстүрлерді де қарастырды, мысалы, Жаратылыс кітабындағы Яков циклы (Томас Рёмермен бірлескен зерттеу), Мысырдан шығу туралы әңгімелер, Билер кітабындағы батырлық оқиғалар және Самуил мен Патшалар кітаптарындағы патшалық дәстүрлердің қалдықтары. Ол Солтүстік Израильдің осы дәстүрлері алғаш рет Еробоғам II (б.з.д. 8 ғасырдың бірінші жартысы) тұсында жазбаға түсірілгенін, Израильді Ассирия басып алғаннан кейін Израильдік босқындармен Яһудаға әкелінгенін және кейіннен Яһудалық басымдықтың нәтижесінде Киелі кітапқа енгізілгенін ұсынды. Финкельштейн "тарихты" патшалық идеологияның қызметінде пайдаланудың библиялық жанрының б.з.д. 8 ғасырдың Израилінен (Солтүстік) пайда болғанын көрсетеді.

Персия мен эллиндік кезеңдегі Иерусалим мен Йеуд / Яһудея

Финкельштейн персиялық кезеңде Иерусалимнің ғибадатхана тауындағы төбемен шектелгенін, тіпті онда да сирек қоныстанғанын және сол кездегі Йеудтың да тым сирек қоныстанғанын атап өтті. Нехемияның 3-тарауындағы Иерусалим қабырғасының салынуы туралы сипаттама үлкен қалаға (ғибадатхана тауындағы ескі төбеден тысқары) қатысты болғандықтан, бұл хасмонейлердің бекіністерін салуын көрсетеді. Финкельштейн сондай-ақ Езра мен Нехемиядағы оралғандар тізіміндегі көптеген жерлер парсы кезеңіндемекендемегенін, демек, бұл тізімдер хасмонейлер заманындағы демографиялық жағдайды көрсетеді деп санайды. Оның пікірінше, 1 Жылнамадағы шежірелер де осыған сәйкес келеді. Содан кейін Финкельштейн 2 Жылнамадағы Яһуда патшалары туралы есептерді қарастырды, олар Патшалар кітабында кездеспейді. Ол осы мәтіндер мен 1 Маққабилер арасындағы ұқсастықтарға назар салып, Хроникаларды хасмонейлердің заңдылығын қанағаттандыруға арналған шығарма ретінде қарастыруды ұсынды. Бұл кем дегенде 2 Жылнаманың б.з.д. II ғасырының соңында, шамамен Иоанн Гиркан заманында жазылғанын білдіреді.

Исраил мен Яһудадағы жазушылардың қызметі

Еврей патшалығының материалдық мәдениетін зерттеуде және Киелі кітап тарихнамасында жазудың пайда болуы мен жазудың Израиль мен Яһудада таралуының уақытын анықтау өте маңызды. Финкельштейн осы тақырыптың үш аспектісін қарастырды. (а) Бенджамин Сасспен бірге ол шамамен б.з.б. 800 жылға дейінгі әліпбилік жазулардың жаңа мерзімдеу әдісін ұсынды. Бұрын осы жазуларды мерзімдеу Киелі кітап мәтіндерін түсіндіруден туындаған болжамдарға негізделген, мысалы, б.з.б. 10-шы ғасырда патша Давидтың сарайындағы жазушылар туралы айтылуы. Бірақ бұл – дөңгелектеу пікір, себебі Киелі кітап мәтіндері өткендегі жағдайдан гөрі, өз авторларының заманының шындығын көбірек бейнелеуі мүмкін. Сондықтан Финкельштейн мен Сасс жазулардың археологиялық контексттеріне назар аударды: берілген жазу табылған қабат, оның керамикалық жиынтығына сәйкес салыстырмалы мерзімі және 14С мерзімдеуіне сәйкес абсолюттік мерзімі. Олар прото-ханаандық жазудың б.з.б. 9-шы ғасырға дейін жалғасқанын және еврей жазуының 9-шы ғасырдың соңына дейін пайда болмағанын көрсетті. (b) Ежелгі жазулардың археологиялық контексттерін зерттеудің дәл осы әдісін қолдана отырып, Финкельштейн Яһудадағы жазушылық қызметінің басталуын б.з.б. 8-ші ғасырдың соңына (Израильдегіден бір ғасырға жуық кейінірек) белгіледі және жазудың тек 7-ші ғасырда тарағанын көрсетті. (c) Финкельштейн басқарған зерттеу тобы (Эли Пиасетцкий және басқалар) Бірінші ғибадатхана кезеңіне жататын еврей остраконды зерттеуге компьютерлік әдістерді енгізді. Топ екі бағытқа назар аударды: жазулардың көп спектрлі бейнелеуі және Самария мен Арад остракондарындағы «қолдардың» саны; соңғысы Израиль мен Яһудада Киелі кітап мәтіндерін жазуға сауаттылық пен қабілетті жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.

Иорданияның археологиясы

Финкельштейн Иордания археологиясымен байланысты әртүрлі тақырыптарды зерттеді – нақтылы орналасқан жерлерді және тарихи мәселелердің кең ауқымын. Ол (Одед Липшицпен бірге) Моавтың пайда болу тарихын қайта құруды ұсынды және Моавтағы екі орналасқан жерде Омридтер әулетінің (Израиль) архитектуралық ерекшеліктерін көрсетті, олар б.з.д. 9 ғасырының соңындағы Меша жазуында еске алынған. Бұдан өзге, ол Трансиорданияның таулы аймақтарының қоныстану тарихын, шығыс Араба аңғарындағы мыс өндірісін, Ғилаад, Аммон және Едом аймандарындағы орналасқан жерлерді талқылады.

Құрғақ аймақтардың археологиясы мен тарихы

Финкельштейннің жұмысының басты тақырыбы (Рут Шахак Гросс және басқалармен бірге) – құрғақ аймақтардың, әсіресе Негев таулы аймақтарының археологиясы мен тарихы. Финкельштейн осы аймақтағы екі белсенділік толқынына назар аударды. (а) Ерте қола және орта қола дәуірі. Ол бұл белсенділік толқыны III ерте қола дәуірінде және орта қола дәуірінің бірінші жартысында (шамамен б.з.б. 2900–2200 жылдары) болғанын көрсетті. Сайталардың тұрғындары мал шаруашылығымен айналысқан, бірақ маусымдық егін шаруашылығымен айналыспаған. Бұл қоныстану толқынының басты себебі – Ежелгі Египеттің Ежелгі Патшалық кезеңінде мысқа деген қажеттілігі, ол Араба аңғарында мыс өндірісін үдетті. Негев таулы аймақтарындағы белсенділік Ежелгі Патшалықтың құлдырауымен тоқтады. (b) Темір дәуірінің ерте кезеңі (шамамен б.з.б. 950–850 жылдары). Назар бұрынғы Израильдің Біріккен монархиясы салған бекіністер деп сипатталған жерлерге аударылған. Финкельштейн және оның әріптестері олардың жергілікті тұрғындар тарапынан салынғанын көрсетті, олар да мал шаруашылығымен айналысқан, бірақ маусымдық егін шаруашылығымен айналыспаған. Аймақтағы гүлденудің себебі Араба аңғарындағы мыс өндірісімен байланысты болды. Тағы бір жоба аймақтағы су қоймалары мен резервуарларға арналған. Ол «ашық» (тасқа қазылмаған) су резервуарлары, бұрын тек Темір дәуіріне ғана жатқызылған, шын мәнінде Ерте қола дәуірінен орта ғасырларға дейін сумен қамтамасыз етудің ең көп таралған әдісі болғанын көрсетті.

Археологиялық ғылым

Финкельштейн (көптеген зерттеушілермен бірлесіп) археологияға нақты және табиғи ғылымдардың әдістерін және техникаларын енгізуде бастама көтерді. Ол ең алдымен радиуглеродты, сондай-ақ археомагнетизмді және ОSL (оптикалық стимуляцияланған люминесценция) сияқты жетілдірілген мерзімдеу әдістеріне ерекше назар аударды. Ол сонымен қатар геоархеология (көне орындарынан алынған шөгінділерді зерттеу арқылы олардың тұрғындарының күнкөріс үлгілерін анықтау), керамикалық ыдыстардағы молекулалық қалдықтар (бұл алыс Шығыспен ерте сауда байланысын көрсетеді) және археометаллургияны зерттеумен де айналысты. Ерекше қызығушылық тудыратын үш сала бар: (а) Дафна Ланггутпен бірлесіп, Ғалилея теңізі мен Өлі теңізден алынған шөгінділердегі тозаңға сәйкес Леванттың палеоклиматы. Зерттеу қола және темір дәуірлеріндегі климаттың өзгеру үлгілерін көрсетті; ең маңыздысы – қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі құрғақшылықтың болуы, бұл «Дағдарыс жылдарында» көне цивилизациялардың құлауына ықпал еткен басты фактор болды; қола дәуірінің соңында. (b) Иврит университеті мен Гарвард зерттеушілерімен бірлесіп, қола және темір дәуіріндегі адамдардың ежелгі ДНК-сын зерттеу, б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықта ежелгі Таяу Шығыстың солтүстік-шығысынан Левантқа топтардың қоныс аударғанын көрсетті. (c) Көне жазулар мен мәтіндерді зерттеуге компьютерлік ғылымның әдістерін енгізу. Еврей остракасына қатысты бір бағыт жоғарыда сипатталған; екінші бағыт (Эли Пиасетцкий, Нахум Дершовиц және Томас Ромермен бірлесіп) Киелі кітаптағы жанрларды ажыратуға жасалған әрекеттермен айналысады.

Мақалалар

Шамамен 450 ғылыми мақала; олардың көпшілігін мына жерде қараңыз: https://telaviv.academia.edu/IsraelFinkelstein

Белгілі қағаз

Bene Israel: Қола және Темір дәуірлеріндегі Израиль және Левант археологиясы бойынша зерттеулер, Израиль Финкельштейннің құрметіне, Лейден және Лондон 2008 ж. (Александр Фанталькин және Асаф Ясур Ландау редакторында). Израильді қайта қарастыру: Ежелгі Израильдің тарихы мен археологиясы бойынша зерттеулер, Израиль Финкельштейннің құрметіне, Винона-Лейк 2017 ж. (Одед Липшиц, Юваль Гадот және Мэтью Дж. Адамс редакторында).

YouTube сериалдары

Шмунис отбасының ежелгі Израильдің археологиясы мен тарихындағы әңгімелері – W. F. Олбрайт археологиялық зерттеу институтының Albright Live YouTube арнасында шығарылатын YouTube сериясы. 2021 жылдың қыркүйегіне қарай 26 бөлім жарық көрді. Серия Олбрайт институтының директоры Мэтью Дж. Адамс пен археолог Израиль Финкельштейннің сұхбат түріндегі әңгімесі ретінде ұйымдастырылған. Бөлімдерде археологиялық зерттеулер, ежелгі Таяу Шығыс мәтіндік деректері, Киелі кітап және соңғы қола дәуірінен эллинистік кезеңге дейінгі археологиялық қазбалар арқылы ежелгі Израильдің қалыптасуы қарастырылады. Бөлімдердің сценарийін Израиль Финкельштейн мен Мэтью Дж. Адамс жазды, режиссурасын жүзеге асырды, ал түсірілімі мен монтаждауын Юваль Пан жасады. Серия Djehuti Productions және Олбрайт институтының бірлескен өндірісі болып табылады, Шмунис отбасы қорынан алынған грантпен қаржыландырылды.

Марапаттар мен мойындау

Финкельштейн 2005 жылы Дан Дэвид сыйлығының лауреаты атанды. Сарапшылар комитеті оны "Левант археологиясының көрнекті ғалымы және археологиялық білімді Киелі кітаптағы израильдіктер тарихын қайта құруға қолданған маңызды ғалым ретінде кеңінен танылған" деп атап өтті. Ол археология мен толық ғылымдар арасындағы байланыстарды шығармашылықпен орнатуда шебер және осы салалардың көптегенінде жаңарушылық жасады. Финкельштейн Израиль тарихын б.з.д. 10-9 ғасырларда түбегейлі өзгертуге зор үлес қосты. Ол Израиль университеттерінде тарих және археологияны зерттеуді "монументалды" әдістен археологиялық дәлелдерді "жүйелі" зерттеуге көшірді. Ол 2017 жылғы MacAllister Field Archaeology Award сыйлығының иегері (Америкалық Шығыс зерттеу мектептері). Оның басқа да марапаттарына француздық Chevalier de l'ordre des Arts et des Lettres ордені (2009) және Лозанна университетінің құрметті докторлық дәрежесі (2010) жатады.

Сын

Финкельштейннің Саул, Дәуіт және Сүлеймен туралы теорияларын әріптес археологтар сынға алды. Амихай Мазар Финкельштейннің Төменгі хронологиялық ұсынысын «әлдеқайда ерте және қабылдауға болмайтын» деп сипаттады. Амнон Бен Тор оны «екі стандартты қолдануда» айыптады, оған ыңғайлы жағдайда Библиялық мәтінді келтіріп, оған сәйкес келмейтін жерде оны пайдалануын өкінішпен қарады. Уильям Г. Девер (Төменгі хронологияны «ерекше ерекшелік» деп есептемеді), Лоуренс Стейгер, Дорон Бен Ами, Раз Клеттер және Анабель Зарзеки Пелегтен де сындық пікірлер түсті. Уильям Г. Девер «Biblical Archaeology Review» журналында, кейіннен «Bulletin of the American Schools of Oriental Research» журналында «Библия ашылды» кітабын «қиын ойларға толы әңгіме» деп сипаттап, «Бұл тапқыр, трендтік жұмыс қарапайым оқырмандарды жаңылыстыруы мүмкін» деп жазды. Ежелгі Жақын Шығыс тарихшысы Кеннет Китчен де кітапты сынға алып, «Бұл жұмысты мұқият сын тұрғысынан қарастырғанда – ол археология және Киелі кітаптар туралы көп нәрсе айтады, көбінесе біз қиялға толы туындымен айналысып жатырмыз, бұл тақырыптың маңызды немесе сенімді есебі емес» және «Олардың Көшпенділер туралы айтқандары бұл жазушы оқыған ең шындықтан алыс және жаңылыстыратын мәлімдемелердің қатарында» деп жазды. Тағы бір евангелист Ричард Хесс де сын айтып, «Авторлар әрқашан археологиялық деректерді өздерінің түсіндірулерін ұсынады, бірақ қазіргі баламалы көзқарастарды атамайды немесе олармен байланыспайды. Осылайша, кітап идеологиялық тұрғыдан басқарылады» деп жазды. 2004 жылы Финкельштейн мен Уильям Г. Девердің арасындағы пікірсайыс, «Biblical Archaeology Review» редакторы Гершель Шэнкстің төрелігімен, тез қорлауға ұласты, Девер Финкельштейнді «ерекше және догматик» деп атады, ал Финкельштейн Деверді «ашкөз академиялық паразит» деп атады. Кейін Девер Финкельштейнді постсионизмді қолдауда айыптады, ал Финкельштейн Деверді «либералдылық киім киген Киелі кітаптың сөздік мағынасын қабылдаушы» деп айыптады. Шенкс екеуінің арасындағы әңгімені «ұятты» деп сипаттады.