Африка тілдерінің 1854 жылғы салыстырмалы зерттеуі

Кіріспе

1854 жылы Африка тілдері туралы жарияланған зерттеу
Polyglotta Africana – 1854 жылы неміс миссионері Зигмунд Вильгельм Коэль (1823–1902) жариялаған зерттеу, онда автор 200 африкалық тіл мен диалектінен 280 сөзді салыстырды (немесе қазіргі жіктемеге сәйкес шамамен 120 жеке тіл; Коэльдің ерекше деп санайтын бірнеше түрі кейіннен бір тілге жататыны анықталды). Салыстырмалы зерттеу ретінде ол сол кезде маңызды табыс болды. Коэль өзінің материалдарын негізінен Фритаунда (Сьерра-Леоне) босатылған құлдармен тікелей байқауларының нәтижесінде жинады. Ол деректерді бірыңғай фонетикалық жазу арқылы түсірді. Коэльдің түсірмелері әрқашан дәл болған жоқ; мысалы, ол жиі шатастырып жазды. Дегенмен, оның деректері сөздік ұқсастықтарға негізделген тілдерді топтастыруға жеткілікті дәлдікте болды. Ол құрған топтардың бірқатары қазіргі жіктемедегі топтармен сәйкес келеді:
Солтүстік-Батыс Атлантика – Атлантика
Солтүстік-Батыс Жоғары Судан/Манденга – Манде
Солтүстік-Шығыс Жоғары Судан – Гур

Коэльдің африка тілдерін салыстыратын алғашқы зерттеуі болмаса да (мысалы, Джон Кларк деген миссионер 1848 жылы ұқсас жұмыс жасаған, ал одан бұрын Ханна Килхам 1828 жылы Сьерра-Леоне колониясында қолданылатын африка тілдерінің үлгілерін жариялаған), оның дәлдігі мен толықтығы басқа зерттеулерден басым болды және осы күнгі күнге дейін пайдалы болып табылады.

Жұмыстың құны

"Полиглота Африкана" – Коэльдің Сьерра-Леонедегі бес жыл ішіндегі екінші еңбегі, алғашқысы 1849 жылы жарық көрген Вай тілінің грамматикасы болды. Бұл жобаның мақсаты – Сьерра-Леонеде Африканың түкпір-түкпірінен келген босатылған құлдардың көп ұлтты орталығын пайдаланып, 160-қа жуық тіл мен диалектте 280 негізгі сөзден тұратын тізім (алғашқы Swadesh тізімі сияқты) жасау еді. Олар мүмкіндігінше тілдік топтарға жіктелді. Бұл жұмыстың көп бөлігіне Батыс Африкадан келген адамдар көмектесті, бірақ Мозамбиктан да хабаршылар келді. Алайда, Кения мен Танзанияның суахили жағалауынан мәліметтер жетіспеді, себебі сол аймақтан әкелінген құлдар көбінесе Америка мен Бразилияға емес, Занзибар мен Арабияға қарай тасымалданған. Барлық сөздердің айтылуы Карл Ричард Лепсиус жасаған, бірақ толыққанды қолжетімді болмаған әліпбиге ұқсас, бірақ бірдей емес әліпби арқылы мұқият жазылды. Кітаптың атауы неміс ғалымы Юлиус Клапроттың 1823 жылы жарық көрген "Азия полиглотасы" атты танымал еңбегінен алынған. Тізімнің құндылығы тек тілдік емес, себебі жұмыста сөздер ғана емес, сонымен қатар Коэль әр хабаршының қысқаша өмірбаяны, олардың туған жері туралы географиялық мәліметтер және Сьерра-Леонеде олармен бір тілде сөйлейтін қанша адамды білгені де қамтылған. Бұл ақпарат 1848 жылы Сьерра-Леонеде өткізілген халық санағымен бірге XIX ғасырда Африкадағы құл саудасын зерттеген тарихшылар үшін аса құнды болып табылады. 210 хабаршының 179-ы бұрынғы құлдар (олардың екеуі әйелдер) еді, ал қалғандары көбінесе саудагерлер немесе теңізшілер болды. Деректерді талдау көрсеткендей, Коэльдің хабаршылары көбінесе орта жастағы немесе қарт адамдар болған, және кемінде он жылдан бері Фритаунда тұрған. Бұрынғы құлдардың үштен екісі өз отанын он жылдан астам бұрын, ал жартысы 20 жылдан астам бұрын тастап кеткен; ал хабаршылардың үштен екісі 40 жастан асқан. Кітаптың тағы бір қызықты жағы – хабаршылардың қалай құлдыққа түскені. Кейбіреулері соғыста тұтқынға түскен, ал енді біреулері ұрланған, тағы біреулерін туыстары сатып жіберген, ал кейбіреулері қарызға батып немесе қылмыс жасағаны үшін айыпталған. Кітапқа картограф Август Генрих Петерманн дайындаған, әр тілдің орналасқан жерін мүмкіндігінше анықтауға тырысқан Африка картасы қосылған.

The Polyglotta Africana was the second work carried out by Koelle during his five years in Sierra Leone, the first being a grammar of the Vai language in 1849. The idea of this was to use the fact that Sierra Leone was a melting pot of ex slaves from all over Africa to compile a list of 280 basic words (a sort of early Swadesh list) in some 160 languages and dialects. These were then grouped as far as possible in families. Most of the informants who contributed to this work came from West Africa, but there were also others from as far away as Mozambique. One area that was lacking was the Swahili coast of Kenya and Tanzania, since it seems that slaves from this region were generally taken northwards to Zanzibar and Arabia rather than southward towards America and Brazil. The pronunciations of all the words were carefully noted using an alphabet similar, though not identical, to that devised by Karl Richard Lepsius, which was not yet available at that time. The name of the book was imitated from a well known work called Asia Polyglotta (1823) by the German scholar Julius Klaproth. The value of the list is not merely linguistic, since the work not only includes the words themselves, but Koelle also added a short biography of each informant, with geographical information about their place of origin, and an indication of how many other people they knew in Sierra Leone who spoke the same language. This information, combined with a census of Sierra Leone conducted in 1848, has proved invaluable to historians researching the African slave trade in the 19th century. Of the 210 informants, there were 179 ex slaves (two of them women), while the rest were mostly traders or sailors. An analysis of the data shows that typically Koelle's informants were middle aged or elderly men who had been living in Freetown for ten years or more. Three quarters of the ex slaves had left their homeland more than ten years earlier, and half of them more than 20 years before; and three quarters of the informants were over 40 years old. Another interesting facet of the book is the manner in which the informants had been made slaves. Some had been captured in war, some kidnapped, some sold by a relative, others condemned for a debt or sentenced for a crime. Included with a book is a map of Africa showing the approximate location, as far as it could be ascertained, of each language, prepared by the cartographer August Heinrich Petermann.

Жазба көшірмесі

Коэльдің мақсаты - ол жазып жатқан тілдер туралы бұрын жарияланған материалдарды пайдаланбау, бірақ әр тіл үшін бір фонетикалық жүйені қолданатын бір адам арқылы біркелкілікке қол жеткізу болатын. Лондондағы талқылаулардан кейін ол таңдаған орфография Карл Ричард Лепсиустің орфографиясы емес (кейде айтылғандай), себебі ол әлі жарияланбаған еді, бірақ 1848 жылы Генри Веннның «Елшілік шіркеу қоғамы» атты қысқаша құжатына негізделген. Бұл құжаттың мақсаты – мүмкіндігінше аз диакритикалық белгілерді қолдана отырып, оқыту мақсатында қарапайым, практикалық орфографиялық жүйе жасау еді. Алайда, Коэль толыққандырақ фонетикалық жүйе іздеді және диакритикалық белгілер қосты. Ол Венн жүйесінің сегіз дауыстысының жетісін сақтады (i, e, ẹ, a, ọ, o, u, «бірақ» сөзіндегідей ạ дауысын есептемегенде), бірақ созылыңқы дыбыс белгілерін, назалдану үшін нүкте және басым буынды көрсету үшін акцент қосты. (Лепсиус әліпбиінен айырмашылығы, нүктелі ẹ және ọ ашық, жабық емес дыбыстар.) Ол Венннің әліпбиін «судья» немесе «шіркеу» дыбысы үшін dṣ деп жазып өзгертті (көрініп тұрғанындай, бұл екеуін шатастырған), ал «sing» сөзіндегі «ng» дыбысы үшін н үлпісімен (n˙) белгіленді. 1854 жылы Коэль Лепсиус әліпбиін білгенде, оны дереу Канури грамматикасында қолданды, онда ол былай деп жазды:

«Бұл жүйе ертерек ұсынылғанда қатты өкінер едім, сонда мен оны Vei Grammar және Polyglotta Africana-да да қолдануға мүмкіндік берер едім. Алайда, бақытымызға орай, мен сол кітаптарда қолданған орфография профессор Лепсиус жүйесіне өте жақын, сондықтан тек бірнеше шағын өзгерістер қажет болады».