Кіріспе

Әскери күштердегі сот әрекеті – әскери заң мен әділеттілікті ресми қолдану.

Әскери сот немесе әскери соттар (көпше түрі – әскери соттар, себебі "әскери" сөзі соңынан қосылатын сөз) – әскери соттар немесе мұндай соттарда өткізілетін сот ісі. Әскери соттың әскери заңға бағынышты қарулы күштердің әскери қызметшілерінің кінәлі екенін анықтауға және айыпталушы кінәлі деп табылған жағдайда, жазаны белгілеуге құқығы бар. Сонымен қатар, әскери соттар соғыс тұтқындарын соғыс қылмыстары үшін соттау үшін де пайдаланылуы мүмкін. Женева конвенциясы соғыс қылмыстары үшін сотталатын соғыс тұтқындарына осы әскери күштердің өзіне қатысты қолданылатын рәсімдердің қолданылуын талап етеді. Әскери соттар басқа да мақсаттар үшін шақырылуы мүмкін, мысалы, әскери тәртіп ережелерін бұзу туралы мәселелерді қарау және азаматтық тұлғаларды соттау. Көптеген әскери-теңіз күштерінде кеме жоғалған кезде стандартты әскери сот шақырылады; бұл капитанның қандай да бір құқық бұзушылық жасағаны туралы күдік тудырмайды, тек кеменің жоғалуына байланысты жағдайлар ресми тіркемеге енгізіледі. Көптеген әскери күштер әскери тәртіпті бұзғандарды соттайтын сот жүйесін ұстап тұрады. Франция сияқты кейбір елдерде бейбіт уақытта әскери соттар болмайды және олардың орнына азаматтық соттар қолданылады.

Құрамдастыру

АҚШ-та «әскери сот» термині есім немесе етістік ретінде қолданылған жағдайда, әрқашан дефиспен жазылады. Ал британдық қолданыста, «әскери сот» (есім) және «әскери сотқа беру» (етістік) деген мағыналарды ажырату үшін дефис қолданылады.

Құрамы

Көбінесе, әскери сот төрағалық етуші судья, прокурор және қорғаушы (барлығы заңгерлер және офицерлер) қатысатын сот отырысы түрінде өтеді. Нақты формат елден елге өзгеше болуы мүмкін, сондай-ақ айыпталудың ауырлығына да байланысты болуы мүмкін.

Құзыреті

Әскери соттар кең ауқымды әскери қылмыстарды қарауға құқылы, олардың көптегені алаяқтық, ұрлық немесе жалған куәлік сияқты азаматтық қылмыстарға ұқсас. Ал қорқыныш, дезертирлік және бағынбаушылық сияқтылары – таза әскери қылмыстар. Әскери қылмыстар Британ әскерінің мүшелері үшін 2006 жылғы Қарулы Күштер заңында белгіленген. Канадалық қарулы күштерінің ережелері Корольдік ережелер мен бұйрықтарында, сондай-ақ Ұлттық қорғаныс заңында таба аласыз. АҚШ қарулы күштерінің мүшелері үшін қылмыстар Әскери соттың бірыңғай кодексінде (UCMJ) қарастырылған. Бұл қылмыстар, сондай-ақ оларға сәйкес жазалар мен әскери сотты қалай өткізу туралы нұсқаулар әр елде және/немесе әскер түрінде егжей-тегжейлі түсіндірілген.

Канада

Канадада екі деңгейлі әскери сот жүйесі бар. Жеңіл қылмыстар бойынша сот отырыстарын жоғары шенді офицерлер жүргізеді, ал ауыр қылмыстарды әскери соттар қарастырады, оларға тәуелсіз әскери судьялар төрағалық етеді. Бұл судьялар Тәуелсіз Бас Әскери Судья кеңсесінің қарауында қызмет етеді. Шағымдар Канаданың Әскери Сот Апелляциялық Сотында қаралады. Канадада өлім жазасы 1976 жылы, ал әскери құқық бұзушылықтар үшін 1998 жылы толығымен жойылды. Гарольд Прингл 1945 жылы әскери сот шешімімен өлім жазасына кесілген соңғы канадалық әскері болды, оны кісі өлтіруде айыптаған еді.

Қытай

Қытай Халық Азаттық Армиясының әскери соты – Қытай Халық Республикасының құрамындағы, елдің қарулы күштеріне (Халық Азаттық Армиясы мен Халық Қарулы Полициясы қоса) қатысты құзыреті бар, Жоғары Халық Сотының өкілеттіктерін жүзеге асыратын арнайы халық соты болып табылатын ең жоғары деңгейдегі әскери сот. Ол Орталық Әскери Комиссияның Саяси және Құқықтық комитетіне тікелей бағынышты және Жоғарғы Халық Соты мен Орталық Әскери Комиссияның Саяси және Құқықтық комитетінің қос басқаруында жұмыс істейді.

Финляндия

Финляндияда әскерилер екі түрлі қылмыстың сот төрелігін жүзеге асырады: әскери қызметшілер ғана жасауы мүмкін қылмыстар және әскери қызметшілер жасаған, айыпталушы мен жәбірленушінің екеуі де әскери тұлғалар немесе ұйымдар болған, ал қылмыс заңмен әскери сот төрелігіне жатқызылған қылмыстар. Бірінші санатқа әскери қылмыстар, мысалы, түрлі тәртіпсіздіктер мен рұқсатсыз кетіп қалу жатады, ал екінші санатқа кісі өлтіру, шабуыл, ұрлық, алаяқтық және жалған құжат жасау сияқты азаматтық қылмыстар кіреді. Дегенмен, соғыс қылмыстары мен жыныстық қылмыстар әскери сот төрелігіне бағынбастанды. Әскерилердің сот төрелігіне жататын қылмыстар бойынша тергеуді әскерилер жүргізеді. Маңызды емес жағдайларда бұл Қорғаныс басшылығының тергеу бөлімі немесе азаматтық полиция жүзеге асырады, бірақ қарапайым істерді айыпталушының өз бөлімшесі тергейді. Азаматтық полиция әрқашан істі әскерилерден алуға құқылы. Егер қылмыстың жазасы айыппұл немесе тәртіптік жазадан аспаса, онда жазаны жасақтың, батальонның немесе бригада командирі қылмыстың ауырлығына қарай береді. Егер бригада командирі қылмыстың жазасы өзі бере алатынынан қатаң деп санаса, ол істі жергілікті прокурорға жібереді, ол қудалауды бастайды. Федералды заңмен әскери соттар құрылуы мүмкін. Мұндай әскери соттар қорғаныс жағдайында (Verteidigungsfall) немесе шетелде немесе теңізде сарбаздарға қатысты іс жүргізеді.

Үндістан

Үндістанда әскери соттардың төрт түрі бар. Олар – Бас әскери сот (GCM), Аудандық әскери сот (DCM), Жеңілдетілген бас әскери сот (SGCM) және Жеңілдетілген әскери сот (SCM). Әскери заңға сәйкес, әскери соттар азаматтық соттарда қаралатын азаматты өлтіру және зорлау қылмыстарынан басқа, барлық қылмыстар бойынша соттау құқығына ие. Үндістан Президенті Конституцияның 72-бабына сәйкес, әскери соттың берген жазасын немесе үкімін кешіру, жеңілдету, тоқтату немесе қысқарту үшін сот билігін пайдалана алады.

Израиль

Израиль қоныстарының шегінен тыс Батыс жағалауда Израильдің тікелей әскери билігі сақталады және әскери соттар арқылы әскери заң қолданылады. Халықаралық қауымдастық Израильдің Батыс жағалауда егемендігі жоқ екенін және Израильдің бұл аймаққа бақылауы қазіргі заман тарихындағы ең ұзақ әскери оккупация екенін мойындайды. 1967 жылы құрылған, 1937 жылы британдықтар құрған әскери сот жүйесінің үлгісімен ішінара құрылған оккупацияланған аумақтардағы әскери сот жүйесі, оккупацияның институционалдық ядросы деп есептеледі. Оның ішінде Батыс жағалаудағы палестиналықтар "шетелдік азаматтар" ретінде қарастырылады. Ол қолданатын шаралар, отаршылдық басқару мен әскери заңның элементтерін біріктіреді, зорлық-зомбылыққа байланысты жағдайлар ғана емес, сонымен қатар зорлықсыз наразылықтар, саяси және мәдени мәлімдемелер, палестиналықтардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауына және қозғалуына рұқсат беру де оның құзыретіне кіреді. Социология профессоры Лиза Хаджардың сөзіне сәйкес, палестиналық тұтқындар жүйедегі бірқатар мәселелерге тап болады: күдіктілерді байланыссыз ұзақ уақыт ұстау, клиенттің адвокатына қол жеткізуіне кедергі келтіру, жақын арада мойындау алу үшін қысым көрсету және "жасырын дәлелдерді" пайдалану.

Индонезия

Индонезияда әскери қызметкерлер жасаған кез келген қылмыстық құқық бұзушылық әскери сотта қаралады. Әскери сот юрисдикциясының төрт деңгейі бар: Әскери сот (Pengadilan Militer) – төрағалық етуші судья ретінде бір майор, судья ретінде екі капитан, әскери прокурор ретінде бір капитан және сот хатшысы ретінде бір лейтенанттан тұрады. Жоғарғы әскери сот (Pengadilan Militer Tinggi) – төрағалық етуші судья ретінде бір подполковник, судья ретінде екі майор, әскери прокурор ретінде бір майор және сот хатшысы ретінде бір капитаннан тұрады. Жоғарғы әскери сот (Pengadilan Militer Utama) – төрағалық етуші судья ретінде бір полковник, судья ретінде екі подполковник, әскери прокурор ретінде бір подполковник және сот хатшысы ретінде бір майордан тұрады. Соғыс аймағы әскери соты (Pengadilan Militer Pertempuran) – төрағалық етуші судья ретінде бір полковник, судья ретінде екі подполковник, әскери прокурор ретінде бір подполковник және сот хатшысы ретінде бір майордан тұрады. Бұл деңгейдегі әскери сот тек соғыс уақытында ғана қолданылады. Егер сотталатынның шені судьялардың шенінен жоғары болса, судьялар уақытша түрде сотталатынмен бірдей шен алады.

Нидерланды

Нидерландыда әскери қызметшілер Арнемдегі азаматтық соттың арнайы әскери бөлімінде сотталады. Бұл бөлімге әскери өкіл және екі азаматтық судья кіреді. Құқық қозғау туралы шешімді негізінен (азаматтық) прокурор қабылдайды.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия Қорғаныс күштерінің әскери қызметшілері 1971 жылғы Қарулы Күштер Тәртіп актісіне қарсы жасалған ең ауыр қылмыстар үшін әскери сотқа тартылады. Көтеріліс, кісі өлтіру, жыныстық қылмыстар, қасақана дене жарақаттары, есірткі құралдарына қатысты қылмыстар немесе ең жоғары жазасы 7 жылдан аспайтын түрме жазасын көздейтін қылмыстар әскери соттың қарауына түседі. Бұл 7 жылдық шектен төменгі қылмыстарда айыпталушының ісі оның командирімен қысқаша сот отырысында қарастырылады. Әскери сот кезінде тағайындалған судья – Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотының немесе Аудандық сотының судьясы болып табылады және ол сот отырысын жүргізеді. Айыпталушыларға заңдық көмек көрсетіледі, ал айыптау тарапынан әдетте әскери қызметте болған адвокат тағайындалады. Әскери сот адвокаты әдетте NZDF-тің жоғары шенді офицерлері мен сержанттарынан құралады, олар сотта қорғаныс және айыптау тарапының дәлелдерін тыңдайды. Қылмысын мойындаған айыпталушыға қатысты үкім ретінде қатаң сөгіс, шен төмендету, NZDF-тен шығару немесе әскери немесе азаматтық түрмеге жіберу сияқты жазалар қарастырылады.

Польша

Польшада әскери соттар – әскери гарнизондық соттар мен әскери округтік соттар болып бөлінеді. Олар, әскери қызметін атқарып жүрген әскери қызметшілердің жасаған қылмыстары, сондай-ақ азаматтық әскери қызметкерлердің және шетелдік мемлекеттердің қарулы күштері сарбаздарының жасаған белгілі бір қылмыстары бойынша қылмыстық істерді қарастырады (Қылмыстық процестік кодекстің 647-бабы). Гарнизондық соттар бірінші инстанцияда шешім шығарады, ал олардың шешімдері мен қаулыларына шағымдар аудандық соттарда қаралады, сондай-ақ олар ең ауыр қылмыстар бойынша бірінші инстанцияда да қарау құқығына ие. Жоғарғы Соттың Қылмыстық алқасы екінші инстанция ретінде әрекет етеді; сонымен қатар, екінші инстанцияда шығарылған үкімдерге қатысты кассациялық шағымдар да осы Қылмыстық алқада қаралады. Демек, әскери соттар Жоғарғы Соттың соттық бақылауында болады (бұл, әрине, Польша Республикасы Конституциясының 183(1)-бабынан көрінеді), ал Әділет министрі олардың ұйымдастырушылық-әкімшілік бақылауын жүзеге асырады.

Филиппин

2005 жылы бұрынғы AFP генерал-майоры Карлос Гарсия (PMA Class of 1971, AFP-нің қаржы бақылаушысы қызметін атқарған), күдікті 303 миллион песоны жылысу/тоналды және тікелей пара алу фактілері бойынша соғыс ережелерінің екі бабын бұзғаны үшін әскери сотқа берілді.

Сингапур

Сингапур қарулы күштері заңына сәйкес, кез келген офицер әскери сотта әскери қызметшілерді қорғауға құқылы, егер олар әскери құқық бұзушылықтар бойынша сотталса. Аталған істер Кранжи II лагеріндегі Әскери сот орталығында қаралады. Сингапурдағы сот істерінің мысалдарының бірі – 1946 жылы Капитан Г. Р. Уодсвортқа қарсы бағынсыз тіл қолданғаны үшін қозғалған сот және, қазіргі кезде, мерзімі өткен әскери қызметшілердің тәртіпсіз мінез-құлқына қатысты істер.

Тайланд

Таиландтың әскери соттарының басқарушы заңы – 1955 жылғы Әскери сот ұйымдастыру туралы заң (พระราชบัญญัติธรรมนูญศาลทหาร พ.ศ. ๒๔๙๘). Бұл заң Таиландтың Әскери судьясының бас прокурорына (เจ้ากรมพระธรรมนูญ) сот регламенттерін белгілеуге мүмкіндік береді. Соғыс уақытында немесе әскери жағдай енгізілген кезде әскери соттар ерекше процедураларды қабылдауға құқылы.

Ұлыбритания

Әскери сот – Ұлыбританияның әскери соттарының бірі. 2006 жылғы Қарулы Күштер туралы заң әскери сотты тұрақты, дайымдық сот ретінде белгілейді. Бұрын әскери соттар қажеттілік туғанда шақырылып, бірнеше дәстүрлерді, оның ішінде қылыштарды қолдануды қамтитын. Әскери сот әскери қызмет заңнамасына қарсы кез келген құқық бұзушылықты қарауға құқылы. Сотқа судья-адвокат, қылмыстың ауырлығына байланысты үштен жетіге дейін офицерлер мен уорант-офицерлер кіреді. Заң мәселелері бойынша шешімдерді тек судья-адвокат қабылдайды, ал фактілер бойынша шешімдерді судья-адвокатты есептемегенде сот мүшелерінің көпшілігі қабылдайды, ал жаза туралы шешімдерді соттың көпшілігі, осы жолы судья-адвокатты қоса алғанда, қабылдайды.

Америка Құрама Штаттары

Көбінесе, АҚШ-тағы әскери соттар АҚШ әскери қызметшілерін Бірыңғай әскери сот кодексін (UCMJ) бұзуы үшін соттау үшін шақырылады, ол – АҚШ әскери қылмыстық кодексі. Дегенмен, олар басқа мақсаттар үшін де шақырылуы мүмкін, соның ішінде әскери трибуналдар және оккупацияланған аумақта әскери үкімді күшіне енгізу. Әскери соттар Әскери соттар нұсқаулығында баяндалған іс жүргізу және дәлелдеу ережелеріне бағынады, ол Әскери соттар ережесін, Әскери дәлелдеу ережесін және басқа да нұсқауларды қамтиды. Олардың үш түрі бар: арнайы, жеңілдетілген және жалпы.

Шығармалық мысалдар

Герман Мелвиллдің "Билли Бадд" повесінде (алғаш рет 1924 жылы жарық көрген) бас кейіпкер HMS Indomitable кемесінде өзінен жоғары офицерін ұрып өлтіргені үшін әскери сотта айыпталып, өлім жазасына кесіледі және асылады. Повесть сахнаға, киноға және теледидарға бейімделген; ең танымалсы – Бенджамин Бриттеннің 1951 жылғы "Билли Бадд" операсы. С.С. Форестердің 1938 жылғы "Ұшқан түстер" романында капитан Хорацио Хорнбловер HMS Sutherland кемесінің жоғалуы үшін әскери сот алдында тұрады. Ол "толыққанды түрде ақталды". Майкл Морпургоның "Тыныштық" романында "Томмо" басты кейіпкері өзінің және ағасы Чарлидің балалық шағын еске алады, Чарли Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери сот күтеді, ол әңгіменің соңында бұйрықтарды орындамағаны және жау алдында қорқыныш танытқаны үшін сотталады. Британдық теңіз телесериалы "Кейінгі соғыс" ("Warship") ішінде бірнеше әскери соттар орын алады, соның ішінде әскери жаттығу кезінде шетелдік офицерді өлтіргені үшін айыпталған Корольдік теңіз жаяу әскерінің лейтенанты Палфри және бас кейіпкерлердің бірі Алан Гленннің інісі Эдвард Гленн, қауіпті әуе маневріне байланысты бірнеше қылмыстармен айыпталады. "Жұлдыз жолы: Келесі буын" ("Star Trek: The Next Generation") эпизодындағы "Шабуыл" ("The Battle") бөлімінде жұлдыз кемесінің жоғалуы әскери сот қылмысы болғандықтан, Пикард "Жұлдыз" ("Stargazer") кемесінің жоғалуы үшін сотқа тартылды, оны қатаң түрде Филипа Лувуа соттады. Соңында ол барлық айыптан босатылды. 1992 жылғы "Бірнеше жақсы адам" ("A Few Good Men") фильмі (және оның негізінде жазылған пьеса) екі теңізшінің әскери сотына толыққанды арналған.