Кіріспе

18-19 ғасырдағы Испания қызметінде болған француз әскери, Жаңа Испаниядағы отарлық шенеунік.

Сантьяго Антонио Мария де Линиерс и Бремонд, Буэнос-Айрес графы, KOM, OM (25 шілде 1753 – 26 тамыз 1810) – испандық әскери офицер және Рио-де-ла-Плата вице-королі. Францияда Жак де Линьерс болып туған, бірақ испанша атымен көбірек танымал. Ол Рео-де-ла-Платаға жасалған алғашқы британдық шабуылдан кейін Буэнос-Айресті қайта басып алудың батыры ретінде есептелді. Осы жетістігінің арқасында Рафаэль де Собремонте орнына вице-король болып тағайындалды. Бұл корольдің тікелей араласуынсыз вице-корольді ауыстырудың бұрынғысы болмаған жағдай еді. Алайда, оны Испанияның Карл IV бекітті. Ол елді екінші британдық шабуылдан және оны алмастыруға тырысқан бүліктен қорғады. 1809 жылы Севилья хунтасы вице-король етіп тағайындаған Балтасар Идальго де Циснерос оны алмастырды, ал Линьерс қоғамдық қызметтен зейнетке шықты. Бірақ мамыр революциясы болғанда, Линьерс зейнеттен шығып, Кордобада монархистік көтеріліс ұйымдастырды. Линьерс қашуға мәжбүр болды, бірақ ақырында қолға түсіріліп, сотсыз өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір

Сантьяго де Линиерс и Бремонд, Сент-Джон орденінің кавалері, Монтеса орденінің кавалері, Испания Корольдік флотының капитаны Франциядағы Пуату аймағындағы Ниорт қаласында Жак ретінде дүниеге келді. Ол Жак Жозеф Луи, Линиер графы (1723–1785), француз Корольдік флотының капитаны, және Генриетта Тереза де Бремонд д'Арс (1725–1770) отбасының төртінші ұлы болды. Линиерлер отбасы 11 ғасырдан бері француз дворяндығының құрамында. Олардың бір атасы, Гийом де Линиер, жүз жылдық соғыс кезінде Пуатье шайқасында қаза тапты. Тағы сегіз отбасы мүшесі Сент-Джон орденінің кавалерлері болған. 1765 жылы, Жақ 12 жасқа толғанда, ол Сент-Джон орденінің әскери академиясына түсті. (Кіші ұл болғандықтан, Линиерге атақ немесе мүлік мұрагерлікке көшпеуі мүмкін болды, сондықтан оны әскери мансапқа дайындау үшін олардың мектебіне жіберді.) Үш жылдан кейін ол Chevalier кресімен (1768) бітірді. Ол француз корольдік армиясының Корольдік Пьемонт кавалериясы полкіне кавалерияның кіші лейтенанты болып тағайындалды.

Испанияның патшасына қызмет ету

1774 жылы Линьерс отставкаға келуді сұрады және Алжирдегі маврларға қарсы науқандарға ерікті ретінде қайта қатысты. Ол үшінші «Отбасылық келісім» шартынан (1761) пайдаланды, бұл француз азаматтарына испандықтармен тең құқықтар мен талаптармен испан әскери науқандарына қатысуға мүмкіндік берді. Науқан аяқталғаннан кейін Линьерс Кадистегі мічмандық емтиханынан өтіп, Испания Корольдігіне ерікті болып қызмет етуге кірісті. 1775 жылы ол испан флотында прапорщик шеніне ие болды. 1776 жылы Педро де Севаллостың бұйрығымен Линьерс Рио-де-ла-Плата вице-корольдігіне аттанды және Португалияның Бразилиясындағы Санта-Катарина аралын басып алуға, сондай-ақ Колония-дель-Сакраментоға (қазіргі Уругвай) жасалған шабуылға қатысты. 1779 жылы Линьер «Сан-Висенте» кемесінде офицер болды. Испания Американ революциялық соғысында Бурбон әулетінің келісімін жаңару ретінде франко-американдық одақтасқа қосылды. «Сан-Висенте» Оңтүстік Америкадағы Корольдік теңіз күштеріне қарсы күрескен испан-француз теңіз эскадрильясының бір бөлігі болды. Линьер Американ революциясы кезінде өзін таныстырды. 1780 жылы ол бірнеше шлюптармен 24 зеңбіректі үш мачталы кемені басып алды. 1782 жылы ол Порт-Махон қоршауында ерекше көзге түсті: оқ астында ол қару-жарақ пен оқ-дәрімен жүктелген екі британдық кеменің соқтығысқан жеріне жетті. Ол кемелерді жаулап алып, испандықтарға жеткізді. Ол фрегат капитаны шеніне көтерілді. Испания сарайы Линьерсті осы дипломатиялық табысы үшін марапаттады, оны капитан шеніне көтерді және 1788 жылы Рио-де-ла-Платадағы әскери-теңіз күштеріне басшылық етуді тапсырды, соның ішінде қарулы кемелерден тұратын эскадрилья құруды. Линьерс өзімен бірге ұлы Луисті және Малагада үйленген бірінші әйелі Хуана де Менвиелді алып кетті, ол екі жылдан кейін 1790 жылы қайтыс болды. Линьерс тағы да үйленді, бұл жолы Буэнос-Айресте, Буэнос-Айрестің ең бай саудагерлерінің бірінің қызы Мария Мартина Сарратеаға.

Бірінші британдық шабуыл

Наполеон соғыстары Оңтүстік Америкаға дейін кеңейді. Ұлыбритания Трафальгар шайқасында жеңіске жетіп, Францияның теңіз үстемдігін басып алды. Франция Ұлыбританияға экономикалық шабуыл жасап, Континенттік жүйені енгізді, осылайша континентті британдық саудадан оқшаулады. Жаңа нарықтарға мұқтаж болған Ұлыбритания Оңтүстік Америкадағы екі испан колониясы – Буэнос-Айрес пен Монтевидеоға шабуыл жасады (Испания соғыста Франциямен одақтас болған). Хоум Риггс Попхэм ресми бұйрықсыз Буэнос-Айреске басып кіруге тырысты. 1806 жылдың 23 маусымында 1700 сарбаздық құрамы бар британдық экспедициялық күш Рио-де-ла-Платаның сол жағалауына қонды және вице-король тастап кеткен Буэнос-Айреске шабуыл жасады. Линьер қалада жасырын қалды, доминикан монастырында уақыт өткізді. Ол Діңгектің алдында британдық туларды (жалаушаларды) қайта алып қайтуға ант берді. Ол Монтевидеоға қашып, оның губернаторы Паскуаль Руис Уидоброның көмегімен 1200 еріктілерден әскер жинап, халықты көтеріліске шақырды. Ол осы азаттық армиясымен бірнеше шхунаға мінді, олар француздық корветке қосылды. 4 тамызда жағаға шыққан Линьер мен оның әскері батпақты жерлерді басып өтіп Буэнос-Айреске жетті. Қала қатал көше шайқастарынан кейін қайта басып алынды, шайқас британдықтар бекініп алған кафедраль соборына шабуылмен аяқталды. Британдық генерал Уильям Карр Бересфорд жеңілісін мойындап, қылышын ұсынды; Линьер берген антына сәйкес британдық тулар (Гайленд полкі мен Грин Сент-Хелена тулары) доминикан монастырының шіркеуіне жеткізілді, олар әлі күнге дейін сақтаулы.

Вице-патша ретінде тағайындалу

Жеңіс алғаннан кейін қоғам британдықтардың қарсы шабуыл жасауы мүмкін деген күдікпен әскери дайындық күйінде қалды. Буэнос-Айрес Кабилдосы келесі қадамдарды, соның ішінде вице-король Собремонтеге қатысты іс-қимылдарды талқылау үшін ашық отырыс шақырды. Олар вице-корольдің қалаға оралуына жол бермей, батыр саналған Линиерсті бас қолбасшы етіп тағайындады. Собремонте келісіп, Монтевидеоға көшті. Линиерс қаланың қорғанына қару-жарақ ұстауға қабілетті барлық ер адамдарды, африкалық құлдарды да жұмылдырды. Ол әр полкке өз офицерлерін сайлауды ұйымдастырды. Қаладағы барлық қорғасын (тіпті құбырлар мен аспап-саймандар да) қару-жарақ жасау үшін жиналып алынды. Кабилдо басқа қалалардан оқ-дәрі сұрады, ал аттарды зеңбірек оқтарының шуына бейжай болуға үйретті. Келесі жылы бұрынғыдан әлдеқайда ірі британдық күш келді. Оған Сэмюэл Аухмути жетекшілік етті, кейін оны Джон Уайтлок ауыстырды. Бұл жолы олар өз билігіне көшкен Монтевидеоға шабуыл жасады. Буэнос-Айрес Корольдік аудиенциясы Собремонтені вице-корольдік лауазымынан шеттетуге, Линиерсті бас қолбасшы ретінде бекітуге және оны уақытша вице-король етіп тағайындады. Бұл бұрын-соңды болмаған шара болды.

Екінші британдық шабуыл

Банда Ориентал қорғанысы алынғаннан кейін, британдықтар Буэнос-Айреске шабуыл жасауға дайындалды. Олар қаланың басып алуға дайын екенін білген, бірақ олардың күштері алғашқыға қарағанда артық болды – 23 кеме және 11 000 сарбаз. Британ әскерлерінің басшысы Джон Уайтлок өзен жағасында Буэнос-Айреске келді. Линьерс оған қарсы шайқасу үшін қаладан шықты, жеңіліске ұшырады, бірақ шегініп, Буэнос-Айреске қайта оралуға үлкерді. Альсага, Линьерс өлді деп есептеп, қорғаныс жоспарларын іске қосты, ал Линьерс тірі келгенде әскерлердің рухы көтерілді. Британдықтар қалаға күшпен еніп, күшті қарсылыққа тап болды, көптеген британдық батальондар жеңіліп қалды, ал қалғандары стратегиялық маңызды жерлерде қарсы тұруға тырысты. Уайтлок уақытша атысты тоқтатуды ұсынды, бірақ Линьерс одан бас тартты және британдық кемелерді оқпен атқылады. Уайтлоктың жеңілісі толық болды, ал Линьерс барлық британдық күштерді Вице-корольдік территориясынан, соның ішінде Банда Ориенталдан 2 ай ішінде шығаруды, сондай-ақ тұтқындарды алмастыруды талап етті. Уайтлок талаптарды қабылдап, капитуляциялады.

Үкімет

Ұлыбританияға қарсы жеңіске қол жеткізгеннен кейін көптеген тойлар өтті. Линьерс 1808 жылдың мамыр айында вице-король болып тағайындалды және «Бюенос-Айрес графы» атағын алды. Дегенмен, Испаниядан ешқандай әскери көмексіз Аргентина халқының қол жеткізген жеңісі жаңа саяси жағдайға алып келді, онда тәуелсіздікке ұмтылыс пайда бола бастады. Осы жағдайда, төтенше жағдай кезінде керемет басшылық танытқан Линьерс, Кабилдоның консервативті мүшелері, оның ішінде Альзага бастаған түрлі партиялар тарапынан сынға ілесе бастады. Бір жағынан, испан басшылары криол әскерлерінің құрылуынан туған Аргентина халқының жаңа күшін сынап, испандық ықпал қауіпте деп ойлады. Екінші жағынан, көбірек тәуелсіздік талап еткен криолдар, Испания патшасына адалдығын сақтауға ниеттенген ескі француз аристократиясынан шыққан теңіз офицерінің шын ниетін түсінуде қиындыққа тап болды. Осы себепті, Линьерс жасаған әрбір қадам сынға түсті. Мысалы, оның Ана Перихонмен, «ла периконамен» қарым-қатынасы қатты сынға алынып, оны үйіне қамауға және кейіннен отарлық Бразилияға жер аударуға мәжбүр етті. Сол сияқты, оның француз тууы Францияның Испанияға басып кіргенімен және испан патшасы мен патшайымын француз оккупациялық күштерінің тұтқынға алған Қалалық соғыстың басталуымен байланысты қатты дау тудырды. Линьерс Испания империясына адал болып қалатынын және Жозеф Бонапартты патша ретінде мойындаудан бас тартатынын мәлімдегеніне қарамастан, оның саяси қарсыластары оның Бонапартты қабылдауға ниеттенгені туралы қауесет таратып, Рио-де-ла-Платада француздарға қарсы Испаниядағы ксенофобияны Линьерске шабуыл жасаудың және оның беделін түсірудің тікелей емес жолы ретінде пайдаланды. Испания королі ретінде Жозеф Бонапартты мойындауға тырысқан Наполеонның адамы Сассенаның келуі дау-дамайды одан әрі қыздырды. Криолдар Карлотист жобасын ұсынды, ол Фердинандтың қарындасы Испанияның Шарлоттасын Америкадағы испандық территориялардың регенті етіп, конституциялық монархия құруға тырысты. Алайда, жоба сәтті аяқталмады. Севилья хунтасының құрылуы туралы жаңалық криолдар мен пенинсулярлардың бәріне жергілікті деңгейде ұқсас үкіметтер құру мүмкіндігін көрсетті, бірақ олардың осындай үкіметтердің саяси бағыты туралы көзқарастары әртүрлі болды. Альзагамен одақтас Монтевидео губернаторы Хавьер де Элио қалада хунта құрды. Альзага Буэнос-Айресте де солай ету үшін бүлік көтерді, бірақ Корнелио Сааведра басқаратын күштер оны жеңіп, Линьерсті билікте қалдырды. Альзага түрмеге қамалды және бүлікке қатысқан әскери органдар таратылды, нәтижесінде криолдарға адал әскери органдар ғана қалды. Севилья хунтасы жаңа вице-король, Балтасар Идальго де Циснеросты тағайындады. Кейбір криолдар Линьерске өз қол астындағы күштермен алмастыруға қарсы тұруды ұсынды. Олар тек заңды патша ғана вице-корольдерді тағайындай алады деп санайтын, ал Линьерс Карлос IV-тің лауазымында расталған болса, Циснерос тек Хунта тағайындағандықтан заңдылығы жоқ болуы мүмкін еді. Алайда, Линьерс бұл ұсыныстан бас тартып, қарсылықсыз үкіметтен бас тартты. Үкіметтен кеткеннен кейін ол саясаттан шығып, Кордова провинциясына көшіп, Алта-Грасия қаласына қоныстанды. Бірақ ол көп ұзамай зейнетін тастап, провинцияға мамыр революциясы туралы жаңалық жеткен кезде қайтадан саяси аренаға оралды.

Контрреволюция және жазалау

Кордова губернаторы Хуан Антонио Гутьеррес де ла Конча, Primera Junta-ға деген реакцияларды талқылау үшін, Линьерстің де арасында болған Кордованың әлеуметтік элитасының кездесуін шақырды. Осы кезде Линьерстің қайын атасы Мартин де Сарратеа оған хат жазып, контрреволюциядан алшақтауды өтінді, бірақ ол сөзіне берген уәдесі мен ар-намысы үшін одан бас тартты. Кордова Кабильдосы Кадис Регенттік Кеңесін мойындады, ал Циснерос Линьерске Хунтаға қарсы вице-корольдікті көтеруге құпия түрде рұқсат берді. Линьерс Буэнос-Айреске қарсы күресу үшін күштерді ұйымдастыруға тырысып, басқа Роялист көшбасшыларына хаттар жолдады. Хунта, оны қауіп төндіретін көптеген жаулардың ішінде Кордова ең қауіпті деп шешіп, оған қарсы күресу үшін Ортис де Окампо бастаған әскерді жіберді. Бірақ, ешқандай шайқас болған жоқ: тыңшылық, дезертирлік және саботаж салдарынан контрреволюциялық армия ауыр зардап шекті. Буэнос-Айрес әскерлерінің жақын болуы Линьерс жинаған армияның толыққан толық тарап кетуіне әкеп соқты. Линьерс және контрреволюцияның басқа да жоғары лауазымды тұлғалары түрлі бағыттарда қашуға тырысты, бірақ Окампо олардың барлығын қолға түсірді. Окампо тұтқындарды өлім жазасына кесуден бас тартып, оларды Буэнос-Айреске тұтқын ретінде жіберді. Хунта Линьерстің қалаға кіруінің салдарынан қорқып, Окампоның орнын басып, тұтқындарды өлім жазасына кесу туралы бұйрықпен Хуан Хосе Кастеллиді жіберді. Өлім жазасы Санта-Фе мен Кордованың шекарасындағы Кабеса-де-Тигреде орындалды.

Мұра

Линерс тірі кезінде Буэнос-Айрестегі көшеге оның есімі беріліп, осылайша британдық шабуылдарға қарсы жеңісі құрметтелді. Алайда, контрреволюциядан кейін және Аргентина Тәуелсіздік соғысының жаңа батырлары пайда болғаннан соң, 1822 жылы Мартин Родригес үкіметі тұсында мұндай көшелердің көптеген аттары өзгертілді. Бұрынғы Линерс көшесі қазіргі Дефенса және Реконкиста көшелерінен құралды. Тәуелсіздік соғысының батырларына құрмет көрсету сақталды, бірақ Линерс уақыт өте келе қайтадан танылды. Буэнос-Айрес қаласындағы Линьерс ауданы оның есімімен аталады, сондай-ақ Мисьонес провинциясындағы Сантьяго-де-Линьерс муниципалитеті де оның құрметіне аталған. 1861 жылы Испания королевасы Изабелла II Аргентина үкіметінен Линерстің денесін ресми түрде қайтаруды сұрады. Оның қалдықтары Испанияға жеткізіліп, Кадис қаласындағы Сан-Фернандо аралындағы Әйгілі теңізшілер пантеонында (Panteón de Marinos Ilustres) салтанатты түрде жерленді. Осы оқиғаға байланысты Линерстің ұрпақтары "Сенімді граф" (Conde de la Lealtad) мұрагерлік атағын алды. Оның Альта-Грасиядағы үйі оның қайтыс болуынан кейін тасталып, 1820 жылы Хосе Мануэль Соларес сатып алды. Оның отбасы оны ұзақ уақыт сақтап, 1969 жылы ол мемлекеттік меншікке алынып, 1977 жылы мұражайға айналды. 2000 жылдың 2 желтоқсанында ЮНЕСКО оны адамзат мұрасы деп жариялады. Линерстің ең танымал портреттерінің бірі – Шарль Фукерейдің "Буэнос-Айрестің қайта бағындырылуы" (La Reconquista de Buenos Aires) картинасы. Хорасио Салдунаның "Соңғы вице-король" (El último virrey) романы Линерстің өміріне негізделген.