Кіріспе

Бетховеннің фортепиано сонатасы №32 до-минор, Op. 111 – Людвиг ван Бетховеннің фортепиано сонаталарының соңғысы. Бұл шығарма 1821 және 1822 жылдар аралығында жазылған. Басқа кешкі кезеңдегі сонаталар сияқты, оның құрамында да фуга элементтері бар. Ол өзінің досы, шәкірті және демеушісі, эрцгерцог Рудольфқа арналған. Соната тек екі контрастты бөлімнен тұрады. Екінші бөлім вариациялармен арийетта ретінде белгіленген. Томас Манн оны «соната формасына қоштасу» деп атады. Бұл шығарма 19 ғасырдың екінші жартысында ғана көрнекті пианистердің репертуарына енді. Ритмикалық тұрғыдан жаңашыл және техникалық жағынан қиын, ол Бетховеннің ең көп талқыланған шығармаларының бірі.

Тарих

Бетховен өзінің соңғы үш фортепиано сонатасының (Op. 109, 110 және 111) жоспарын 1820 жылдың жазында, Missa solemnis еңбегімен жұмыс істеген кезде жасады. Бұл шығарма 1819 жылы ғана толыққандықтан, allegro ed appassionato-ның әйгілі алғашқы тақырыбы 1801-1802 жылдарға жататын эскиздер кітабында табылды, ол оның Екінші симфониясымен бір уақытта жазылған. Аталған эскиздерді зерттеу Бетховеннің бастапқыда бізге белгілі болғаннан мүлдем өзгеше, үш бөлімнен тұратын соната жоспарлағанын көрсетеді: кейін ғана бірінші бөлімнің бастапқы тақырыбы 13-ші скрипкалық квартеттің тақырыбына айналды, ал A тонындағы баяу мелодия adagio тақырыбы ретінде қолданылуы тиіс болған нәрсе қабылданбады. Тек үшінші бөлімге арналған, жоғарыда аталған тақырып ғана сақталды және бірінші бөлімнің тақырыбы болды. Ариетта да өз тақырыптары бойынша маңызды зерттеулер ұсынады; бұл бөлімге қатысты табылған эскиздер екінші бөлім қалыптасқанда Бетховен үшінші бөлім туралы ойдан бас тарғанын көрсетеді, соната оған соңында идеалды болып көрінді. Бетховеннің Антон Диабеллидің вальсіне арналған 33 вариациясы, Op. 120 (1823) және оның екі багатель жинағы – Op. 119 (1822) және Op. 126 (1823) – бұл соната Бетховеннің фортепианоға жазған соңғы шығармаларының бірі болды. Замандастары бұл шығармаға көп көңіл бөлмеген, бірақ XIX ғасырдың екінші жартысында ғана ол көптеген көрнекті пианисттердің репертуарына енді.

I. Maestoso Allegro con brio ed appassionato (Қуанышпен айтылған және құмарлықпен айтылған)

Ұзақтығы шамамен 7–11 минут. Бірінші бөлім, Бетховеннің көптеген C-минорлық шығармалары сияқты, қызыл дауылдай және құмарлықпен толған. Темп белгілері сәйкесінше «ұлыс» және «күшті жігермен және құмарлықпен» деп аударылуы мүмкін. Ол жетіліктердің азайтылуына толы, мысалы, оның кіріспесінің алғашқы толық тақтасында, Шопеннің екінші фортепианолық сонатасының кіріспесіне шабыт берген болуы мүмкін: Бетховеннің басқа C-минорлық сонаталық бөлімдерінен өзгеше, бұл бөлімнің экспозициясы екінші негізгі аймағы ретінде медиантқа емес, субмедиантқа (A мажор) көшеді. Тыныш екінші тақырып, он төртінші фортепианолық сонатаның соңғы бөліміндегі екінші тақырыпқа ұқсас, және қайталануда бұл тақырып бастапқыда C мажорда пайда болғаннан кейін, минорлық режімде басс тақырыбында қайта жаңғырылады. Жалпы алғанда, бірінші бөлім Моцарттың C-минорлық адажио және фугасымен мотивтік ұқсастықтарға ие, оны Бетховен скрипкалық квартет үшін өңдеген (Хесс 37). Экспозицияның A мажорлық жабылу тақырыбы, бірінші тақырыптың бірінші мотивіне негізделген, A–C–G мотивімен доминантқа қарай хроматикалық төмендеуді бастайды, ал осы мотив қайталанудағы тақырыптың қайталануында да пайда болады, бірақ бұл жолы хроматикалық төмендеудің басында емес, соңында. Бұл сәт экспозицияның жабылу тақырыбындағы сәйкес нүктедегі минорлық режімдегі төмендетілген алтыншы (F) нотасының қосылуымен дайындалады. Бетховен бұл бөлімді, фортепианолық соната, Op. 49 No. 1 және виолончельдік соната, Op. 5 No. 2 сияқты, майорлық режімдегі финалына тікелей дайындайтын Пикардиялық үшінші нотасымен аяқтайды.