Кіріспе

С. Анскийдің "Диббук" пьесасы. "Екі дүние арасында" (Меж двух миров [Дибук]; , Tsvishn Tsvey Veltn – der Dibuk) – 1913-1916 жылдар аралығында С. Анский жазған пьеса. Алғашқыда ол орыс тілінде жазылған, кейін Анскийдің өзі оны идиш тіліне аударған. "Диббук" пьесасының әлемдік тұңғыш көрсетілісі 1920 жылы Варшава қаласында Вильня труппасы қойған идиш тілінде өтті. 1922 жылы Мәскеудегі "Хабима" театрында Хайим Нахман Биалик дайындаған еврей тіліндегі нұсқасы сахнаға шықты. Бұл пьеса, еврей халық фольклорында "диббук" деп аталатын, қайтыс болған жақынының зұлым рухынан жас әйелдің иеленуін бейнелейді және еврей мен идиш театрларының канонды туындысы болып, әлемнің түкпір-түкпірінде аударылып, қойылып келеді.

Бірінші акт

Пьеса еврейлердің Бриниц қалашығында (Штеттл) өтеді, шамамен Мирополь маңында, Волынь аймағындағы Қоныс аумағында. Нақты дата көрсетілмеген, бірақ оқиға 1882 жылы "батыс естелігімен" еске алынатын דוד טברסקי מטולנה қаза болғаннан кейін орын алады. Үш бекерге отырған адам синагогта отырып, танымал хасидтік Цадикимдер мен олардың Каббала күштерін меңгергендері туралы әңгімелер айтады. Оларға осы тақырыпты жақсы білетін күдікті жат адам қосылады. Арманшыл, әлсіз студент Қанан оларға қосылады. Оны көрген соң, үшеуі оның құпия біліммен айналысқаны туралы әңгімелейді. Олар бай Сендердің қызы Лия туралы сөйлейді, оның күйеу болуға ниеттенгендері әкесінің тоқтаусыз талаптарына тап болып, үмітсіздікке жетеді. Қанан, оған ғашық болғандықтан, бекерге отырғандардың бірі тағы бір үйлену жобасы сәтсіз аяқталғанын айтқанда қуанады. Содан кейін Сендердің өзі кіріп, ол ойланып, бірақ ақырында келісімге келгенін жариялайды. Қала тұрғындары оны құттықтауға ағылады. Қанан қорқып, бар күш-жігері бекер кеткенін айтады, бірақ бірден түсініп, қатты қуанышқа бөленеді. Ол еденге құлайды. Қала тұрғындары Сендермен әрекеттесіп жатқанда, ақырында Қананды байқап, оны оятуға тырысады. Олар оның қайтыс болғанын және Разиел кітабын қысып ұстағанын анықтайды.

ІІ акт

Бірнеше ай өткен соң Лияның үйлену тойы жетті. Дәстүр бойынша, рәсімге дейін кедейлерге шағын дастархан жайылады, ал бойжеткен қаңғыбаздармен билейді. Ол емшісімен ерте дүниеден өткендердің жанының тағдыры туралы әңгімелеседі, Лияның айтуынша, оған түсінде Қанахан келген екен. Олар Бриниц қаласының ортасындағы қасиетті қабірге барады, онда 1648 жылы "Зұлым Хмиль" шабуыл жасағанда, той кезінде қалыңдық пен күйеуі қаза тапқан. Ол мерекесіне анасы мен ата-аналарының рухтарын шақырады. Оның күйеуі Менаше әкесімен бірге келеді. Салтанатты рәсімде ол Лияның жаулығын сыпырып алуға жақындасады. Ол еркек дауысымен айқайлап, оны кері итеріп жібереді. Жанында тұрған елші оның Диббук сиқырына түскенін жариялайды.

ІІІ акт

Миропольдің Цадик Азриелінің үйіне қызметші келіп, Сендердің жынға тиген қызы келгенін хабарлайды. Азриел көмекшісіне өзінің қарт және әлсіз екенін айтады, бірақ соңғысы оны әкесі мен атасы туралы әңгімелермен жігерлендіреді, екеуі де танымал керейметшілер болған. Ол Леяны шақырып, рухтан оның денесінен шығуын талап етеді. Диббук бас тартады. Азриел оны Ханан екенін таниды және оған қарғыс жариялау үшін раввиндер алдына шақырады. Раввин Самсон келіп, түсінде Нисан рухының келгенін айтады. Ол Ханнанның өзінің ұлы екенін және Сендерді оның өліміне кінәлі деп айыптап, сотқа береді. Раввиндер сотты ертеңге шешімдеп, шындықты анықтағаннан кейін ғана рухты қуады.

IV акт

Нисанның жаны сарайға келіп, рабби Самсон арқылы хабар береді. Ол жиналғандарға өзі мен Сэндердің ескі достар екенін, егер біреуі ұл, екіншісі қыз туса, оларды үйлендіруге ант бергендерін айтады. Нисан ерте қайтыс болды, бірақ оның ұлы Қанан Бринцке келді, және оның жүрегі Леяға тартылды, бұл тағдыр болған. Ол Сэндердің өзін танығанын, бірақ қызын кедейге бергісі келмегенін мәлімдейді. Сэндер барлық күйеулерді қабылдамай, Қананды алуға қатты ниеттенгенін, бірақ соңында қарсы тұра алғанын мойындайды. Нисан жалғыз ұлының жолдан адасып, қайтыс болғанын, енді одан кейін қадис айтатын адамның жоқ екенін айтады. Сот Сэндерді кінәсіз деп шешіп, Тора заңдары бойынша әлі жаратылмаған нәрсеге уәде беруге болмайтынын, бірақ оған ауыр айып салып, өмір бойы Нисан мен Қанан үшін қадис айтуға міндеттейді. Азриел Леяның денесінен рухты шығаруға бұйырады, бірақ ол бас тартады. Киелі адам содан кейін керемет экзорцизм жасап, түрлі мистикалық күштерді шақырып, қошқар мүйіздерінің үні мен қара шамдарды пайдаланады. Диббук күшпен қуылады. Менаше шақырылып, тойға дайындық жүргізіледі. Лея жалғыз қалғанда Қананның рухын сезіп, оны алғаш көрген сәттен бастап сүйгенін айтады. Ешқашан бала сүйе алмайтынына аза тұтып, ол тұрып, оның қасына басады. Екеуі өлімде бірігеді.

Жазу

1912-1913 жылдары С. Анский Барон Владимир Гюнцбург қаржылаған этнографиялық комиссияны басқарды және оның атын әкесі Гораций Гюнцбургтің құрметіне қойды. Комиссия Елді мекендер аймағындағы Подолия мен Волынь аймақтарын аралап, жергілікті еврейлердің ауызша дәстүрлерін және әдет-ғұрыптарын жазды. Олардың мәдениеті модернизмнің ықпалымен бірте-бірте жойылып бара жатқан еді. Оның көмекшісі Самуэль Шрайер Шрираның айтуынша, Анский Миропольдегі жергілікті дана, хасид ребе Самуэль Каминка Миропольдің (1778 – 10 мамыр 1843) айтқан әңгімелеріне қатты әсерленді. Ребе диббук рухтарын қуудың шебері ретінде танымал болған. Самуил сол қалада тұратын Азриел кейіпкерінің прототипі болды. Тарихшы Натаниел Дойч оның Людмирдің қызынан да шабыттанғанын айтады, оның да рухпен биленгені туралы әңгімелер болған, соның салдарынан оның еркектік мінез-құлқына байланысты пікірлер қалыптасқан. Крейг Стивен Крейвенс Анскийдің пьесаны 1913 жылдың соңында жаза бастағанын анықтады. Ол алғаш рет 1914 жылдың 12 ақпанында Барон Гюнцбургтің оған берген жауабында еске алынған. Алғашқы нұсқасы орыс тілінде жазылған, бірақ автордың достары оны аяқтағаннан кейін, идиш тіліне аударуды ұсынды. Жазда ол «Диббук» пьесасын насияттауды бастады, оның ресейлік ірі театрлардың бірінде қойылатынына үміттенді. Александринский театрының директоры Семён Венгеров оны қабылдамады, себебі Семён Юшкевичтің «Мендель Спивак» пьесасына жағымсыз реакциядан кейін еврей авторларының тағы бір пьесасын қоюға болмайтынын түсіндірді. Анский содан кейін Мәскеу Көркем театрының басшыларымен байланысқа түсті. Константин Станиславскийпен кездесуді ұйымдастыра алмады, бірақ режиссер Леопольд Сулержицкий пьесаны күзде оқып, одан әрі жұмыс істеу қажет екенін жауап берді. Оның хат арқылы берген нұсқауларымен автор 1915 жылға дейін пьесаны қайта жазды. Қыркүйекте қайта қараған нұсқасын қабылдаған Сулержицкий оны жақсырақ деп санады, бірақ толық қанағаттандырарлық емес екенін айтты. Сол кезде Анскийдің баспагері Зиновий Гжебин пьесаны Санкт-Петербургтегі мемлекеттік цензураға жіберді. Цензор Николай фон Остен Дризен рухты қууды Герасиндік жынды қууға теңеді, сондықтан Анский көріністі нәзіктеп өңдеді. Дризен бұл нұсқаны 10 қазанда мақұлдады, періштелерге жасалған бірнеше сілтемелерді алып тастағаннан кейін. Пьеса әлі де өзгерістерге ұшырады: 21 қазанда Анский Сулержицкийге пролог, эпилог және Лияның үйлену күніне арналған ұзақ сахнаны қосуды ұсынды. Ол келісті, ал цензура 30 қарашада кеңейтілген басылымды мақұлдады. Анский жіберген екі данасы 2001 жылы Ресей театр өнер академиясының архивінен табылды. Олар белгілі нұсқадан айтарлықтай ерекшеленді: ең бастысы, Пайғамбар кейіпкері әлі жасалмаған еді. Станиславский 30 желтоқсанда пьесаны, бірақ толық емес, қайта қарауға келісті. Көптеген деректер оны «Диббукпен» байланыстырса да, Крейвенс бұл мәселеге қатысты жалғыз құжатталған факт екенін айтты. Ол тіпті «Диббук» спектаклін толық көрмеген. Ол және басқа басшылар пьесаны қайта қарауды сұрады. 1916 жылдың 25 қарашасында Анский күнделігінде Станиславскийдің пьесадан көңілі толып, аяғында тек шағын өзгерістерді сұрағанын жазды. 1917 жылдың 8 қаңтарында баспасөз Мәскеу Көркем театры «Диббук» спектаклін қабылдап, оны сахналауға дайындалып жатқанын хабарлады. Сол уақытта Станиславский еврей тіліндегі «Хабима» театрын қолдады, оның төрағасы נחום צמח болды. Анский пьесасын «Хабима» театрының демеушісі Хиллель Златопольскийге оқыды, ол оны еврей тіліне аудару құқығын сатып алды. Автор бір ғана талап қойды, аударманы Хайим Нахман Биаликке тапсыруды талап етті. Соңғысы ақпан айында тапсырманы қабылдап, шілде айында аяқтады. Биаликтің аудармасы пьесаның алғаш рет басылып шыққан нұсқасы болды: ол 1918 жылдың ақпан айында еврей әдеби журналы «Ха’ткуфада» жарық көрді. Осы арада Мәскеу Көркем театрының «Диббук» спектаклін қою жоспары қиындықтарға тап болды. Азриел рөлін сомдаған Михаил Чехов экстремалды актерлік техниканы қолданудан қатты жүйке бұзылуынан зардап шекті, ал Станиславский тифпен ауырып қалды. 1918 жылдың 7 наурызында Борис Сускевич Анскийге пьесасы сол маусымның репертуарына енгізілмейтінін хабарлады. Автор қаладан Вильнюске кетті, жол бойында түпнұсқасын жоғалтып алды, бірақ ақырында Шмуэль Нигерден басқа бір данасын алды. Ол өзінің жаңартылған нұсқасын Вильня труппасының директоры Дэвид Херманның алдында оқыды, бірақ оның сахналануын көре алмады. 1920 жылдың 8 қарашасында қайтыс болды.

Сахналық қойылымдар

9 желтоқсанда, Анскинің қайтысынан кейін өткен отыз күндік аза тұрудың соңында Герман мен оның труппасы Варшаваның Элизеум театрында «Диббук» пьесасының әлемдік премьерасын идиш тілінде қойды. Мириам Орлеска, Александр Стайн, Абрахам Моревский және Ноа Нахбуш Лия, Ханан, Азриел және Хабаршы рөлдерін сомдады. Пьеса үлкен жетістікке ие болды, бір жылдан астам уақыт бойы қоғамның барлық топтарынан және көптеген христиандардан құралған үлкен көрермендерді тартты. Варшавадағы еврей газетінің бір жазушысы: «Қаланың әрбір бес яхудисінің он екісі «Диббукты» көрді. Мұндай қалай болу мүмкін? Бұл бір рет көретін пьеса емес», – деп жазды. Польша астанасында ғана оны үш жүзден астам рет сахналады. 1922-1927 жылдар аралығында Еуропа бойынша гастрольдік сапарда ол труппаның репертуарындағы ең маңызды пьеса болды. Көптеген қойылымдары аз көрермен жинаса да, «Диббук» көрермендерді қызықтыра берді. 1921 жылдың 1 қыркүйегінде пьесаның американдық премьерасы Нью-Йорктегі Морис Шварцтың идиш өнер театрында өтті. Селия Адлер, Бар Галиле, Шварц және Джулиус Адлер Лия, Ханан, Азриел және Хабаршы рөлдерін орындады. Ол бірнеше ай бойы сахналанды. «Хабима» театры Биаликтің аудармасын ертерек қабылдағанмен, пьесаның күрделілігі мен басқалардың қойылымдары оның сахнаға қойылуын кейінге қалдырды. Директор Евгений Вахтангов оны жылдар бойы жоспарлаған. Ол Лихтенштейндегі жас актриса Шошана Авивитті Лия рөліне таңдады. Авивит белгілі примадонна және Биаликтің жақын досы болды. 1921 жылдың 21 наурызында режиссерлермен үнемі дауласып, театрдан күтпеген жерден кетіп қалды. Ол басшылық оны қайта шақырады деп сенді, бірақ олар оны Лия рөлінен шеттетуге мәжбүр болды, бұл Биаликтің наразылығын тудырды; ол репетицияларға қатысуын тоқтатты. Вахтангов бұл рөлді Ханна Ровинаға берді, бұл оның әріптестерін қорқытты, олар отыз жастағы актрисаны он сегіз жастағы Лия рөлін ойнауға тым ересек деп есептеді. Ровина туберкулезден емделу үшін Мәскеудің солтүстігіндегі санаторийде жатты және дәрігерлердің қарсылығына қарамастан, емдеу орталығынан шығып кетті. Лия оның есімдік рөліне айналды. Еврей тіліндегі премьера 1922 жылдың 31 қаңтарында «Хабиманың» резиденциясындағы Секретарова театрында өтті. Ровина, Мириам Элиас (кейінгі қойылымдарда ер адамдармен ауыстырылды), Шабтай Прудкин және Нахум Цемах төрт басты рөлде ойнады. «Хабима» пьесаны Кеңес Одағында дәл 300 рет, Мәскеуде 292 рет сахналады; соңғы қойылым 1926 жылдың 18 қаңтарында болды, одан кейін труппа халықаралық гастрольдік сапарға шықты. Британдық Палестина мандатында пьеса 75-ші тас жолын салумен айналысқан еңбекші батальон ұйымдастырған уақытша қойылымда премьера болды. Нақты күні тіркелмегенмен, ол 1922 жылдың ақпан айында болды. Әбу Хуши Азриел рөлін сомдады. Көп ұзамай кәсіби қойылымдар да осылай болды. 1926 жылдың 6 және 16 маусымында Тель-Авивтегі еврей жазушылары одағының мүшелері екі рет кездесіп, 5000 адам қатысқан «Диббук соты» атты қоғамдық пікірталас өткізді. Олар сионистік жобаның қажеттіліктері мен пьесаның атмосферасы арасындағы қақтығысты талқылап, Палестинада дамып келе жатқан «жас еврей мәдениетіне» оның көлеңке түсіруі мүмкін деген алаңдаушылықтарын білдірді, ол диаспоралық ойлау шектеулерінен азат болуға тырысып жатқан еді. Ақырында олар пьесаны мақұлдады. Неміс тіліндегі премьера 1925 жылдың 28 ақпанында Венаның Роландбюне театрында өтті, онда Фридрих Фехер Азриел рөлін, ал Магда Соня Лия рөлін ойнады. Бірінші ағылшын тіліндегі қойылым 1925 жылдың 15 желтоқсанынан 1926 жылға дейін Нью-Йорктегі Бродвейге жақын «Neighborhood Playhouse» театрында өтті. Оны Генри Г. Алсберг пен Виннифред Катзин аударған және бейімдеген. 1928 жылдың 31 қаңтарында Гастон Батидің француз тіліндегі нұсқасы «Шамп-Элизе» студиясында премьера болды. 1977 жылы америкалық авангард театрының маңызды тұлғасы Джозеф Чайкин драматург, идиш тілін зерттеуші және Чайкиннің көп жылғы серіктесі Мира Рафаловичтің «Диббук» пьесасының жаңа аудармасын қойды. 1992 жылы Корольдік Шекспир компаниясы Кэти Митчеллдің режиссерлігімен Рафаловичтің аудармасын сахналады.

Бейімделулер

Анский ертегілерден басқа, дәстүрлі әуендерді де жинаған, олардың бірін осы пьесаға енгізген. Арон Копланд 1929 жылы Нью-Йорктегі пьесаның қойылымына қатысқанда, бұл әуенге таңғалып, оны өзінің фортепиано триосының негізіне айналдырды. 1929 жылы Джордж Гершвин Метрополитен Операсынан «Диббук» негізінде опера жазуға тапсырыс алды. Ол құқықтарды ала алмағандықтан (итальян композиторы Лодовико Роккаға берілген, оның «Il Dibuk» операсы Ренато Симонидің либреттосы бойынша жазылған), ол «Порги мен Бесс» операсымен жұмыс істей бастады. 1933 жылы Дэвид Тамкин мен Алекс Тамкин пьесаны «Диббук» операсына бейімдеді. Ол 1951 жылға дейін көрсетілмеді. 1937 жылы пьеса Михаль Вашинскийдің режиссерлігімен «Диббук» фильміне бейімделді. 1960 жылдың 3 қазанында «The Play of the Week» бағдарламасы Джозеф Листің ағылшын тіліндегі «Диббук» қойылымын ұсынды. Оны Сидни Люмет режиссерлік етті, ал Кэрол Лоуренс басты рөлді ойнады. 1970-ші жылдардың басында Леон Кац «Диббук» пьесасының («Toy Show» және «Shekhina: The Bride») бірнеше бейімдеуін жасады. 1974 жылы Жером Роббинс Леонард Бернштейннің музыкасына «Диббук» балетін қойды. Сол жылы ол «Жын-шайтан рухы» деген атпен CBS Radio Mystery Theater үшін бейімделді. 1979 жылы BBC Radio 4-те Сэрил Шепстің қатысуымен «Saturday Night Theatre» үшін нұсқасы жасалды. Сол жылы Брюс Майерстің екі актерлік бейімдеуі Нью-Йоркте орындалғанда оған «Obie» сыйлығы берілді. Сан-Францискодағы еврей театры (бұрынғы «Traveling Jewish Theatre») Майерстің бейімдеуін қойып, бірнеше марапат алды. 1980 жылы BBC «Диббук» телефильмін көрсетті, онда Дэвид Свифт, Саймон Каллоу және сол дәуірдің басқа да белгілі актерлері ойнады. Фильм жақсы қабылданып, шетелде де көрсетілді. 1997 жылы Израильде «Тыйым салынған махаббат немесе қасиетті алма бағының Диббукі» деген атпен фильм түсірілді, онда Израиль актерлері Йехескель Лазаров пен Айелет Зурер басты рөлдерді ойнады. Фильмде Израильдің танымал «Mizrahi» әншісі Зехава Беннің «Forbidden Love» әні орын алды, ол Израильде және араб тіліндегі нұсқасымен бүкіл Таяу Шығыста танымал болды. 1997 жылдың қарашасында Тони Кушнер мен Жоахим Нойгрошельдің бейімдеуі Нью-Йорктегі «The Public Theatre» театрында ашылды. 1999 жылы Тель-Авивте американдық композитор Соломон Эпштейннің «Диббук» операсының премьерасы өтті. Бұл әлемдегі алғашқы идиш операсы болып табылады. 1999 жылы Юрий Расовскийдің басшылығымен «Hollywood Theater of the Ear» Dove Audio компаниясы арқылы ағылшын тіліндегі қойылымды жазды. Ол 2000 жылы «Audie» сыйлығын «Басқа медиадан бейімделген аудиокітап» номинациясы бойынша жеңіп алды. 2008 жылдың қаңтарында композитор Офер Бен Амотстың «Диббук: екі әлемнің арасында» операсының премьерасы Монреальде, Канадада өтті. 2015 жылдың мамырында канадалық драматург Антон Пиатигорскийдің бейімдеуі Торонтоның «Soulpepper Theatre» театрында ашылды.