1598 жылғы Стенгебро шайқасы немесе Линчёпинг шайқасы
Battle of Stångebro
Стангебру шайқасы (1598, Швеция) – Швеция мен Польша-Литва жекелеген одағының аяқталуы. Карл герцогі жеңіске жетіп, Польша-швед соғыстарының бастауы болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1598 жылғы шайқас Швецияда
1598 battle in Sweden
Стангебро шайқасы немесе Линчепинг шайқасы 1598 жылдың 25 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша) Швецияның Линчепинг қаласында өтті. Бұл шайқас 1592 жылдан бері бар болған Швеция мен Польша-Литва одақтастығының жекелеген одағын тиімді түрде аяқтады. Шайқаста герцог Карл басқарған шамамен 8000-12000 сарбаздық әскер, корольдің қызметіндегі жалдамалы әскерлер мен түрлі, бірақ нашар үйлестірілген швед дворяндарынан құралған, шамамен 5000-8000 сарбаздық аралас күшті жеңді. Бұл күшті Швеция мен Польша-Литва одақтастығының королі Сигизмунд III Васа басқарды, ол Лютерандық Швециядағы антикатолик күштеріне қарсы жекелеген одағын сақтап, қалпына келтіруге тырысты. Швед королінің генералы Константин батыс көпірінде шайқасты. Бұл шайқас жеті онжылдыққа созылған поляк-швед соғыстарының бастауы болды, ол осы кезде Еуропадағы ең ірі мемлекет болған Польша-Литва одақтастығын жойды және 1721 жылы Швед империясының құлауына әкелді. Швеция да қатысқан Отыз жылдық соғыс сияқты, беткейдегі династиялық күрес діни соғыстар кезінде протестанттар мен рим католиктері арасындағы діни қақтығыстарға тереңінен қалыптасқан. Сигизмунд шайқас кезінде тұтқындалды, бірақ Польша-Литва мемлекетінің басшысы ретінде одақтастыққа оралуға рұқсат алды. Ол Швециядағы діни мәселелерге араласпауға және католиктер ісін ілгерілетуге берген уәдесін бұзып, азаматтық соғысқа себепкер болды.
The Battle of Stångebro, or the Battle of Linköping, took place at Linköping, Sweden, on 25 September 1598 (O. S.) and effectively ended the personal union between Sweden and the Polish–Lithuanian Commonwealth, that had existed since 1592. In the battle, an army of c. 8,000–12,000 commanded by Duke Charles defeated a mixed force of c. 5,000–8,000 consisting of an invading army of mercenaries in the king's employ and diverse but poorly co ordinated supporting Swedish noblemen's forces commanded by King of both Sweden and the Polish–Lithuanian Commonwealth Sigismund III Vasa, who was acting to maintain and restore his personal union against anti Catholic forces in Lutheran Sweden. The Swedish king's general Constantin fought at the western bridge. The battle was the beginning of the seven decades long Polish–Swedish Wars, which eventually destroyed the Polish Lithuanian Commonwealth, at the time, arguably the largest nation state in Europe and also led to fall of Swedish Empire in 1721. Like the Thirty Years' War which also involved Sweden, under the surface, the dynastic struggles were rooted firmly in religious strife between Protestants and Roman Catholics during the ongoing European wars of religion. Sigismund was captured during the battle, but as the Polish Lithuanian crowned head of state, was allowed to return to the commonwealth. He had engendered the civil war by violating his pledge to not interfere in religious matters in Sweden, nor to further the Catholic cause in Sweden.
Өмірбаян
1592 жылы Швеция королі Иоанн III қайтыс болғанда, оның ұлы Сигизмунд, католик дінінде тәрбиеленгеніне және Польша-Литва королі болғанына қарамастан, таққа мұрагер болды. Бірақ, ол Упсаладағы дін қызметкерлерінің съезінде қойылған талаптарға келіспесе, тәж кию рәсіміне қабылданбады, бұл Швецияны анық протестант мемлекетіне айналдырды. Осы мәселе 1594 жылы шешілді және дін бостандығы жарияланды, алайда жоғары лауазымдарға тек протестанттар ғана тағайындалатын болды. Швед ақсүйектері де көбірек еркіндік пен жеңілдіктерді іздеді. Оларға бұл берілмеді, бірақ король Польшада көп уақытын өткізгендіктен, Швецияны корольдік кеңес және Сигизмундтың інісі, герцог Карл бірлесіп басқарды. Корольдің еркіне қарсы шақырылған Сёдерчепингтегі Риксдагта герцог Карл корольдің болмаған кезінде регент болып сайланды. Бұл шешімге Сигизмунд және оған адал ақсүйектер (көбінесе корольдің губернаторы Клаус Флеминг шаруалар көтерілісін басып құйттағаннан кейін Финляндияда) наразылық білдірді. Герцог Карл жанжалды әскери күшпен шешуге тырысты, бірақ корольдік кеңесте аз қолдау тапты. 1597 жылы Арбогада шақырылған жаңа Риксенс стэндері – корольдің бұйрығына қарамастан – аз қатысушылармен өтті, және корольдік кеңестен тек бір өкіл ғана қатысты. Осыған қарамастан, ол әскери шараларға қолдау алмады, бірақ оларды бастады. Швецияның оңтүстік бөлігі басып алынды. Корольдік кеңес мүшелерінің бірнешеуі Польшаға қашып, Сигизмундты қарсы шаралар қабылдауға көндіруге тырысты. 1598 жылдың жазында Сигизмундтың флоты Кальмарды қайтарып алып, солтүстікке қарай жылжыды. Олар герцог Карлдың әскерлерімен Стегеборг түбінде шайқасып жеңіске жетті, бірақ көп ұзамай қоршауға түсіп, Линчепингке шегінді. Сигизмунд күткен швед халқының қолдауы белгілі бір деңгейде орындалды, бұл швед қарулы күштерін екі жауынгерлік топқа бөліп жіберді.
When King John III of Sweden died in 1592, his son Sigismund inherited the throne, despite his Catholic upbringing and despite already being King of Poland Lithuania. However, he was refused coronation unless he agreed to the conditions of a clerical convention in Uppsala, making Sweden decisively Protestant. The debate was resolved in 1594, and freedom of religion was proclaimed, although only Protestants could hold high offices. The Swedish nobility also sought greater freedom and privileges. They were not granted these, but in the absence of the king, who spent most of his time in Poland, Sweden was to be ruled jointly by the Privy Council and Sigismund's uncle, Duke Charles. At the Riksdag in Söderköping, summoned against the will of the king, Duke Charles was elected regent in the king's absence. This was protested by Sigismund and those nobles loyal to him (mostly found in Finland after the king's governor, Klaus Fleming, had put down a peasant uprising there). Duke Charles sought to end the conflict by military means, but gained little support within the Privy Council. The new Riksens ständer he summoned at Arboga in 1597 – again despite the king's orders – saw few participants, and only one from the Privy Council. Even so, he did not receive support for military action, but initiated it nonetheless. Parts of southern Sweden were taken. Several of the Privy Council members fled to Poland to convince Sigismund to take counteraction. During the summer of 1598, Sigismund's fleet took back Kalmar and continued northward. The force won a battle against the troops of Duke Charles at Stegeborg but soon found itself encircled and retired to Linköping. The support Sigismund had counted on from the Swedish people did materialize to some extent, splitting the Swedish armed forces into two hostile fractions.
Шайқас
Соғыс кезінде Stångån өзенінің үстінде екі көпір болған, Stora Stångebro және Lilla Stångebro. Бүгінде бұл Линчепингтің орталық бөлігі, бірақ 16 ғасырда қала өзеннің шығысына дейін жетпеген. 25 қыркүйек күні таңертең герцог Карлдың әскерлері шығыстан жақындағанда, Зигизмундтың әскері қаладан шығып, осы көпірлерде олармен кездесті. Тық тұман әскерлердің қимылын қарсы жақтан жасыруға мүмкіндік берді. Екі әскердің де құрамында шағын атты әскер бөлімдері болды. Герцог алғашқы шабуылды жасады. Ол Stora Stångebro көпірінде жылдам жеңіске жетіп, әскерін Lilla Stångebro көпіріне көшірді, онда Зигизмундтың әскері шығыс жағалауға жетіп, ыңғайлы позицияны қорғады. Герцогтың әскері бір төбеге шегініп, онда қызу шайқас болды. Зигизмундтың атты әскері бұл шайқасқа қатыспады, бұл герцог Карлдың сөзсіз жеңісіне әкелді. Осы сәтте Зигизмунд бітім туралы келісімдерді сұрады, ол қабылданды. Герцог Карлдың тарапынан таратылған мәлімдемелерге сәйкес, оның жоғалтулары аз болды – шамамен 40 адам қаза тапты және 200-ден астам адам жарақат алды, ал король Зигизмунд 2000 әскерін жоғалтты, олардың көпшілігі шегіну кезінде өзенге батып кетті.
At the time of the battle there were two bridges over the river Stångån, Stora Stångebro and Lilla Stångebro. Today this is a central part of Linköping, but in the 16th century the city did not extend east of the river. When the forces of Duke Charles approached from the east on the morning of 25 September, Sigismund's army charged out of the city and met them at these bridges. A thick fog was instrumental at hiding the troop movements from their respective enemies. Both armies included small sections of cavalry. The duke was the first to attack. He won a quick victory at Stora Stångebro and moved his troops over to Lilla Stångebro, where Sigismund's forces had reached the eastern shore and defended a good position. The duke's forces retired up a hill, where severe fighting followed. Sigismund's cavalry did not engage in this fight, which led to a certain victory for Duke Charles. At this point, Sigismund asked for a truce, which was accepted. According to propaganda from Duke Charles, his losses were light, only ca. 40 dead and slightly more than 200 wounded while King Sigismund lost 2,000 soldiers, many of them drowned in the river while they retreated.
Салдары
Ұрыстан кейінгі келіссөздерде Карл Сигизмундтан әскерлерін елдеріне қайтаруды, оған адал болған Құпия Кеңес мүшелерін тапсыруды және патшаның өзінің Риксенс штандарына қатысу үшін қалуын талап етті. Оның орнына Сигизмунд елден кетіп, Польшаға қайтып оралды, бірақ аталған Құпия Кеңес мүшелерін тапсырды. Көп ұзамай патшаның адалдары тек Кальмарды ғана ұстап тұрды. 1599 жылдың 12 мамырында ол түскен кезде герцог Карл бүкіл елге билік етті. 1600 жылы Линчепингте Риксенс штандарынан регент ретінде қолдау сұрағанда, олар оны патша деп жариялады. Дегенмен, ол 1603 жылға дейін Карл IX деген атпен өзін патша деп атамайды. Осы Риксенс штандары сонымен қатар Сигизмундпен шайқасқан аристократтарды соттау үшін сот тағайындады. Сегіз адам өлім жазасына кесілді, олардың бесеуі атқыланды. Бұл оқиға 1600 жылдың 20 наурызында Линчепинг қаласының басты алаңында Линчепинг қантөгісі деп танылды. Сигизмундтың Швеция тәжінен айырылуымен Польша-Швеция одағы таратылды. Швеция мен Польша арасындағы терең қақтығыс туды; екі ел Польша-Швеция соғысы кезінде көп рет қақтығысты, ол Ұлы Солтүстік соғысына дейін шешілмеді. Сонымен қатар, Швеция қоғамындағы қалған католик элементтерінің көп бөлігі жойылды, Швеция Протестантизмнің басты жақтаушыларының біріне айналды, әсіресе Отыз жылдық соғыс кезінде. 1898 жылы шайқас болған жерде, өзеннің шығыс жағында және Стангебро спорт алаңының жанында тоғыз метрлік ескерткіш орнатылды.
In negotiations after the battle, Charles demanded that Sigismund send home his troops and surrender the Privy Council members loyal to him, and that the king himself stay to attend the Riksens ständer. Sigismund chose to leave the country instead, sailing back to Poland, but surrendering the Privy Council members in question. Soon, only Kalmar was held by the king's people. When it fell on 12 May 1599, Duke Charles had control over the entire country. When he asked the Riksens ständer at Linköping in 1600 for support as regent, it answered by proclaiming him king. He did not begin to use the title himself however, under the name Charles IX, until 1603. This Riksens ständer also appointed a court to judge those aristocrats who had fought with Sigismund in the battle. Eight were sentenced to death; five of the executions were carried out. This event, at the main square of Linköping on 20 March 1600, is known as the Linköping Bloodbath. With Sigismund's loss of the Swedish crown, the Polish–Swedish union was dissolved. A deep conflict between Sweden and Poland emerged; the nations would clash many times during the Polish–Swedish War, not to be resolved until the Great Northern War. Also, most remaining Catholic elements of Swedish society were wiped out, and Sweden became one of the foremost advocates of Protestantism, not least important during the Thirty Years' War. A nine metre monument was erected in 1898 at the battleground, immediately east of the river and close to the Stångebro sports field.
Анықтамалар мен ескертулер
Svenska Slagfält, Wahlström & Widstrand, 2005 жыл. (Stångebro 1598/ Inbördeskrig i östergötland, 83–89 бб.) тарауы.
Svenska Slagfält, Wahlström & Widstrand, 2005. (chapter= Stångebro 1598/ Inbördeskrig i östergötland, pp. 83–89.)