Кіріспе

Гренландия иті (Гренландия: Kalaallit Qimmiat, Дания: Grønlandshund) – шыршалы иттер тұқымы, көбінесе сырға салуға қолданылады. Олар 1000 жыл бұрын Сібірден Солтүстік Америкаға Туле халқымен бірге әкелінді, қатарлы Канадалық эскимо итімен бірге. Географиялық оқшаулануына қарамастан, генетикалық айырмашылықтар жеткіліксіз болғандықтан, Канадалық эскимо иті Гренландия итімен бір тұқым деп есептеледі. Бүгінде бұл тұқым Гренландия үшін ұлттық және мәдени маңызға ие, оның тазалығын сақтауға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. Арктикалық аймақтың солтүстігіндегі Гренландияның батысы және Гренландияның шығыс бөлігінде сырттан ит әкелуге тыйым салынған (арнайы рұқсаты бар полиция және көмекші иттер ерекше жағдай), ал 2017 жылдан бері барлық иттер микрочиппен белгіленіп, Гренландия иттерінің деректер базасына тіркелуге міндетті. Оңтүстік-батыста мұндай шектеулер жоқ және иттердің тазалығы қадағаланбауды. 2016 жылы Гренландиядағы популяциясы 15 000 болғандықтан, Гренландияның иттер саналы мәдениетінің, білімінің және қолданылуының, сондай-ақ тұқымның жоғалуын болдырмау мақсатында бірқатар жобалар іске қосылды.

Тарих

Эскимос иті 1875 жылғы 29 шілдеде Ұлыбританияның Дарлингтон қаласында өткен ең алғашқы иттер көрмелерінің бірінде көрсетілді. Бұл туралы 1875 жылғы 6 тамызда жарық көрген Live Stock Journal and Fanciers Gazette басылымында хабарланды. Олар 1880 жылы құрылған Кеннел клубында тіркелді. Гренландия иті ғасырлар бойы Арктика аймақтарында жүк тасымалдауға пайдаланылып келген, сондықтан олар мықты дене бітіміне және қалың жүніне ие болды, сонымен қатар ауыр жүк тартуға және қиын жұмыс жағдайында төзімділікке табиғи қабілеттері дамыды. Кейіннен Роальд Амундсен 1912 жылы Антарктикаға жасаған экспедициясында Гренландия итін сәтті пайдаланды, ол Оңтүстік полюске жеткен алғашқы адам атанды.

Ұрпағы

Алғашқы иттер Америкаға 12 000 жыл бұрын келген. Алайда, адамдар мен олардың иттері Арктикада тек палеоэскимо халқы 4 500 жыл бұрын және содан кейін Туле халқы 1 000 жыл бұрын қоныстанды, екеуі де Сібірден шыққан. Канадалық эскимо иті (Canadian Eskimo Dog) және Гренландия иті (Greenland Dog) – Сібірден көлік үшін пайдаланған Туле халқымен байланысты иттердің ұрпақтары. 2015 жылы бірнеше генетикалық маркерлерді пайдалана отырып жасалған зерттеу, бұл екі иттің бір түр екенін, оларды жеке тұқымдар ретінде қарастырудың қажеті жоқ екенін, олардың отарлауға дейінгі түпкілікті мұрасын сақтайтынын және осының Туле халқының келген уақытына сәйкес келетінін, сондай-ақ Сібір хаскилерінен, Аляска хаскилерінен және маламуттардан ерекшеленетінін көрсетті. Инуит итінің аналық митохондриялық ДНК тізбегі A31 гаплотипі ретінде жіктелді, ол ортақ аналық ата-бабаны көрсетеді, және бұл гаплотип басқа заманауи иттерде табылған жоқ, бірақ ең жақын сәйкестік 1000 жылдық Флорида итімен болды. Көптеген ит тұқымдарының сұр қасқырға генетикалық жақындығының себебі араласу болып табылады. Алайда, бірнеше Арктикалық ит тұқымдары Солтүстік Азияның қазір жойылған Таймыр қасқырымен генетикалық байланысқа ие, себебі олардың арасында араласу болған. Бұл тұқымдар – Сібір хаскиі және Гренландия иті сияқты жоғары ендіктегі аймақтармен байланысты, сонымен қатар Арктикалық адамдар тобымен де байланысты, және аздаған дәрежеде Шарпей және фин шпиці де осыған жатады. Гренландия итінің араласу графигі 3,5% ортақ материалдың ең жақсы сәйкестік екенін көрсетті, бірақ 1,4%-тан 27,3%-ға дейінгі ата-тектің үлесі деректермен сәйкес келеді. Бұл Таймыр қасқыры мен осы 4 жоғары ендіктегі иттердің ата-бабалары арасында араласу болғанын көрсетеді. Бұл интрогрессия жоғары ендікте өмір сүрген ертедегі иттерге жаңа және қиын ортаға бейімделуге көмектесетін пайдалы фенотиптік өзгерістерді сыйлаған болуы мүмкін. Сондай-ақ, қазіргі ит тұқымдарының тегі бірнеше аймақтан шыққандығын көрсетеді. 2020 жылы жасалған генетикалық зерттеу Гренландия шана итінің 850 жыл бұрын инуиттермен бірге Гренландияға келгеннен бері басқа тұқымдардан оқшауланғанын анықтады. Олардың тегі басқа арктикалық тұқымдарға қарағанда геномдық тарихына көбірек ие, олардың ата-бабаларының қалдықтары Арктикалық Солтүстік-Шығыс Сібірдегі Жохов аралында табылған және 9 500 жыл бұрын дауланған.

Сыртқы келбеті

Гренландия иті - күшті, ауыр салмақты ит. Басы кең, үшбұрыш тәрізді, көздері сәл көлбеу, құлақтары кішкентай, үшбұрышты және қалың жүнмен қапталған, ол қырынудың алдын алады. Аяқтары мықты, бұлшық етті, қысқа жүнмен жабылған. Құйрығы көбінесе арқасына оралған болады. Жатып, демалып жатқанда құйрығы мұрнын жауып тұрады. Жүні орташа ұзындықты, екі қабаттан тұрады. Ішкі қабаты - жүнге ұқсас қысқа жүн, ал сыртқы қабаты - ұзын, қалың, су өткізбейтін жүн. Гренландия итінің түсі қарадан сары түске дейін кез келген болуы мүмкін (албино және мерле түсті иттер ерекшелік). Көк көздерге және гетерохромияға жол берілмейді, бұл стандарт бойынша қанағаттандырмаушылыққа жатады. Гренландия итінің ерекше белгісі - иықтағы үшбұрышты аймақ, "úlo" деп аталады. Оның аты Гренландиядағы әйелдердің қолданатын, осыған ұқсас пішіндегі пышағынан шыққан. Еркектердің құлағының биіктігі 60 см (23,6 дюйм) және одан жоғары, ал мешіктердің құлағының биіктігі 55 см (21,7 дюйм) және одан жоғары болады.

Қуаныш

Гренландиялық иттерде қалыпты жағдай, олар өте қиын жерлерді оңай және жоғары қарқынмен басып өтеді. Жұмыс істейтін иттер ретінде олардың физикалық күші мен төзімділігі, шаршау білмейтін және батыл мінезі ерекше бағаланады.