Жеке көліктерді азайту қозғалысы

Кіріспе

Жеке көліктерді пайдалануды азайту қозғалысы

Автомобильсіз қозғалыс – әлеуметтік белсенділер, қала құрылысшылары, көлік инженерлері, экологтар және тағы басқалардың, ірі және/немесе жоғары жылдамдықты моторлы көліктердің (автомобильдер, жүк көліктері, тіркемелер, мотоциклдер және т.б.) қазіргі заманғы көптеген қалаларда тым үстемдік танып отырғандығына ортақ сеніммен біріккен кең, бейресми, дамып келе жатқан желі. Қозғалыстың мақсаты – жолдар мен тұрақ орындарын басқа қоғамдық пайдалануларға ауыстыру және қалалық ортаны қайта құру арқылы, жаяу жүру, велосипедпен жүру, қоғамдық көлік, жеке тасымалдау құралдары және «қызмет түріндегі мобильділік» сияқты басқа да тәсілдермен оңай жететін орындарды жасау.

Контекст

ХХ ғасырдан бұрын қалалар мен кенттер көбінесе тығыз орналасқан, тар көшелері адамдармен қыжырлаған. ХХ ғасырдың басында осы елді мекендердің көптегені автомобильге бейімделіп, кең жолдармен, көп көлік тұрақтарымен және төмен халық тығыздығымен өзгертілді, қалалық ғимараттар арасындағы кеңістік автокөліктерге арналды. Бұл процеске байланысты қала құрылысы мен өмір салты өзгерді, бұл көлігі жоқ адамдарға аз мүмкіндік берді. Кейбір үкіметтер автомобильге тәуелділікті азайтуға бағытталған саясат пен ережелер қабылдады: қалалық тығыздықты арттыру, көп мақсатты құрылысты және бос орындарды толтыруды ынталандыру, жеке көліктерге бөлінген кеңістікті азайту, жаяу жүруді қолдау, велосипед және оған ұқсас жылдамдық пен көлемдегі басқа да баламалы көлік түрлерін қолдау, сондай-ақ қоғамдық көлікті дамыту. Әлемдік қала құрылысы қоғамдық және моторлық көліктің үлесін арттыру және жеке көлікке бағытталған дамудан бас тартуға қарай дамуда. Мысалы, Гонконг қаласы жеке көліктің қолданылуын тиімді түрде азайтатын жоғары интеграцияланған қоғамдық көлік жүйесін құрды. Жеке автомобильмен саяхаттаудың орнына, адамдар көлікті бірнеше сағатқа жалға алып, меншікке алмауы мүмкін, көлік бөлісу қалалық көлік жүйесінде маңызды элемент болып табылады.

Қалалық жобалау

Көліксіз қозғалысты жақтаушылар тұрақты және қоғамдық көлік (автобус, трамвай және т.б.) мүмкіндіктеріне, сондай-ақ қала құрылысына, аумақтық бөлуге, мектептерді орналастыру саясатына, қалалық егіншілікке, қашықтан жұмыс істеу мүмкіндіктеріне және күнделікті өмір үшін алыс қашықтыққа саяхат қажеттілігін азайтатын жақындық немесе қолжетімділік құратын тұрғын үйлерді дамытуға назар аударады. Жаңа урбанизм – 1980 жылдардың басында пайда болған американдық қала құрылысын жобалау қозғалысы. Оның мақсаты – жылжымайтын мүлікті дамыту және қала құрылысының барлық аспектілерін, қалаларды жаңартудан қала маңындағы құрылысқа дейін реформалау. Жаңа урбанистік аудандар әртүрлі тұрғын үйлер мен жұмыс орындарын қамтитын және жаяу жүруге ыңғайлы болу үшін жоспарланған. Автокөлікке басымдық беретін басқа қалалар да көлікке баламалы мүмкіндіктерді ұсыну үшін кешенді көшелерді жақсарту арқылы біртіндеп өзгерістер енгізіп жатыр. World Squares for all – Лондонның негізгі алаңдарынан, соның ішінде Трафальгар және Парламент алаңдарынан көлік қозғалысын тоқтату жобасы. Көліксіз қалалар – атауынан көрінетіндей, автомобильдерге тыйым салынған қалалар (немесе кем дегенде олардың орталық бөліктері). Көліксіз аймақтар – қала немесе қалашықтың автомобильдерді пайдалануға тыйым салынған немесе шектелген аймақтары. Көліксіз аймақтарды/қалаларды құру үшін автомобильдердің кіруіне кедергі келтіру үшін (қозғалмалы және/немесе стационарлық) жол бағаналары және басқа да тосқауылдар жиі қолданылады. «Тірі көшелер» және кешенді көшелер автомобиль жүргізушілерінің қажеттіліктерінен гөрі көшенің барлық пайдаланушыларының қажеттіліктерін басым етеді. Олар жаяу жүргіншілер, ойнайтын балалар, велосипедшілер және төмен жылдамдықты көлік құралдары үшін пайдалануға арналған. Логистикалық орталықтар супермаркеттерді, дүкендерді, мейрамханаларды және қала орталықтарындағы басқа да нысандарды қайта толықтыруды жеңілдетеді. Олар жүктерін қала маңындағы логистикалық орталыққа түсіру үшін жүк көліктеріне сенеді. Содан кейін тауарлар шағын жүк машинасына (кейде электрмен жұмыс істейтін), жүк велосипедіне немесе басқа көлік құралына салынып, қала орталығына соңғы шақырымды жүзеге асырады. Бұл халыққа көптеген артықшылықтар ұсынады (жүк көліктерінің жүргізушілері үшін көру аймағының жақсаруы, шудың және көлік қозғалысының азаюы, ауаның ластануының және шығарындылардың азаюы және т.б.), сонымен қатар компаниялар үшін де қаржылық артықшылықтар бар, өйткені жүк көліктеріне соңғы шақырымды жүзеге асыруға көп уақыт қажет (олардың маневрлік қабілеті төмен және тығыздалған көшелерде көп отын жұмсайды). Дегенмен, жоғарыда аталған әдіс көліксіз қала орталықтарында автокөлік пайдалануды азайта алмайды (тұтынушылар көбінесе азық-түлік немесе тұрмыстық техниканы қалалық дүкендерден алу үшін автокөлікпен жүреді, өйткені оларда көп орын бар). Бұл мәселе онлайн тағам тапсырыс жүйелері арқылы шешіледі, олар тұтынушыларға онлайн тапсырыс беруге және оларды супермаркет немесе дүкен өздері велосипед курьерлері (жүк велосипедтерін пайдалану), электрлік жеткізу роботтары және жеткізу фургондары арқылы үйлеріне жеткізуге мүмкіндік береді. Жеткізу фургондары бір сапарда көбірек жүк тасымалдауға және бірнеше тұтынушыларға жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл тағам тапсырыс жүйелері көліксіз қалалар құруды қалайтын қалалар үшін жеңілдетуге мүмкіндік береді, өйткені бұл жеке автокөліктерді пайдалануды және оларға деген сұранысты азайтады. Қалалардың шетінде, айналма жолдардың шығу орындары мен қала орталығындағы көліксіз аймақтардың арасында қосымша автокөлік тұрақтары салынуы мүмкін, әдетте жер асты тұрақтар түрінде (жер бетіндегі орынды алып қоюдан аулақ болу үшін). Алайда, бұл автокөлік тұрақтарын мұқият орналастыру қажет, олар қала орталықтарынан жеткілікті алыс (және айналма жолдарға жақын) болуы керек, сондықтан олар қала орталығына көбірек көліктерді тартудан аулақ болады. Кейбір жағдайларда осы автокөлік тұрақтарының жанында қоғамдық көліктердің (мысалы, автобус) аялдамалары немесе велосипедтерді ортақ пайдалану жүйелері қарастырылған. Қоғамдық велосипед бағдарламалары қалалық ортада велосипедтерді қысқа мерзімді пайдалану үшін ұсынады. Алғашқы табысты жоба 1960 жылдары Амстердамда іске асырылды және қазір оны көптеген басқа қалаларда табуға болады, 2007 жылы Vélib' жобасы бойынша Парижде 20000 велосипед енгізілді. Жақында АҚШ-та доксыз велосипед ортақ пайдалану жүйесі пайда болды және велосипедті қысқа мерзімге жалға алғысы келетін адамдарға көбірек ыңғайлылық ұсынады.

Proponents of the car free movement focus on both sustainable and public transport (bus, tram, etc.) options and on urban design, zoning, school placement policies, urban agriculture, remote work options, and housing developments that create proximity or access so that long distance transportation becomes less of a requirement of daily life. New urbanism is an American urban design movement that arose in the early 1980s. Its goal has been to reform all aspects of real estate development and urban planning, from urban retrofits to suburban infill. New urbanist neighborhoods are designed to contain a diverse range of housing and jobs, and to be walkable. Other, more auto oriented cities are also making incremental changes to provide transportation alternatives through Complete streets improvements. World Squares for all is a scheme to remove much of the traffic from major squares in London, including Trafalgar Square and Parliament Square. Car free cities are, as the name implies, entire cities (or at least the inner parts thereof) which have been made entirely car free. Car free zones are areas of a city or town where the use of cars is prohibited or greatly restricted. To make the car free zones/cities, (movable and/or stationary) traffic bollards and other barriers are often used to deny car access. Living streets and complete streets prioritize the needs of users of the street as a whole over those of car drivers. They are designed to be shared by pedestrians, playing children, bicyclists, and low speed motor vehicles. Distribution centers allow easy restocking of supermarkets, outlet stores, restaurants, and more in city centers. They rely on tractor units to unload their cargo in the suburban distribution center. The products are then placed in a small truck (sometimes electrically powered), cargo bike, or other vehicle to bridge the last mile to the destination in the city center. Besides offering advantages to the population (increased safety due to truck drivers having less blind spots, reduced noise pollution and traffic, reduced tailpipe emissions and reduced air pollution, and more), it also offers financial advantage for the companies, as tractor units require a lot of time to bridge this last mile (they lack agility and consume much fuel in congested streets). The method above however still does not reduce car use inside non car free city centers (customers often use cars to fetch their groceries or appliances from city stores, since they have so much storage space). This problem is solved by means of online food ordering systems, which allow customers to order online, and then have it delivered to their doorstep by the supermarket or store itself, through bicycle couriers (using cargo bikes), electric delivery robots and delivery vans. Delivery vans allow to take along more cargo and deliver to several customers on a same trip. These food ordering systems could provide for a smooth transition for those cities that wish to become car free as it can reduce both personal car use and personal car demand in cities. At the outskirts of towns, between the exits of the rings roads, and the car free zones in the city center themselves, additional car parking lots can be added, generally in the form of underground car parks (to avoid it taking up surface space). Careful placement of these car parking lots is needed though, ensuring that they are made far enough from the city centers (and closer to the ring roads) to avoid them attracting more cars to the city center. In some instances, near these car parking lots, Park and ride public transport (i. e. bus) stops are foreseen, or bicycle sharing systems are present. Community bicycle programs provide bicycles within an urban environment for short term use. The first successful scheme was in the 1960s in Amsterdam and can now be found in many other cities with 20,000 bicycles introduced to Paris in 2007 in the Vélib' scheme. Dockless bike share systems have recently appeared in the United States and provide more convenience for people wanting to rent a bike for a short time period.

Қорғаушылық топтар

"Жақсы көлік" науқаны (бұрын Transport2000 деп аталған) 1972 жылы Ұлыбританияда британдық теміржол желісін қысқарту жоспарларына қарсы шығу үшін құрылған. Осыдан бері ол қоғамдық көлікті қолдауға бағытталған. Car Free Walks – Ұлыбританиядағы веб-сайт, ол серуендеушілерді серуеннің басталу және аяқталу орнына жететін жолда көлік емес, қоғамдық көлікті пайдалануға шақырады.

Активистік топтар

Ұлыбританиядағы жол наразылықтары 1990 жылдардың басында қалалық және ауылдық аймақтардағы ірі жол құрылысы бағдарламасына жауап ретінде кеңінен танылды. 1991 жылы Лондонда құрылған "Көшелерді қайтарып ал" (Reclaim the Streets) қозғалысы ірі жолдарды, тас жолдарды немесе магистральдарды "басып алып", кештер өткізді. Бұл автомобиль жүргізушілері мен қоғамдық көлікпен жүретін жолаушылар сияқты осы кеңістіктердің тұрақты пайдаланушыларына кедергі келтірсе де, RTS-тің философиясы – кедергі келтіретін жаяу жүргіншілер емес, көлік құралдары екендігі, ал жолды басып алу арқылы олар қоғамдық кеңістікті ашады. Фландрияда "Fietsersbond" ұйымы үкіметтен қала орталықтарында тракторларды пайдалануға тыйым салуды сұрады. "Critical Mass" жүргізулері 1992 жылы Сан-Францискода пайда болды, онда велосипедшілер "біз – көлік" деген ұранмен көшелерге шығып, көлік ағынына үстемдік етті. Бұл акцияның мақсаты – қаланың велосипедшілерге деген қатынасының дұрыс еместігіне назар аудару. Қозғалыс әлемнің ірі қалаларында іс-шараларды қамтиды. Дүниежүзілік жалаңаш велосипедпен жүру (World Naked Bike Ride) 2001 жылы Испанияда алғашқы жалаңаш велосипедпен жүру акцияларымен басталды, ал 2004 жылы WNBR ретінде пайда болды. Бұл идея велосипедтік көлікті, жаңартылатын энергияны, демалысты, жаяу жүретін аймақтарды және экологиялық жауапты, тұрақты өмір салтын насихаттау үшін әлемдегі көптеген белсенді топтар мен жеке тұлғалардың бірлескен күш-жігерімен жылдам тарады. "Parking Days" 2005 жылы басталды, осы кезде Сан-Францискода орналасқан REBAR атты шығармашылдар, дизайнерлер және белсенділер тобы ақы төленетін паркинг орнын алаңы, отыратын орындары және көлеңкесі бар шағын саябаққа айналдырды. 2007 жылға қарай әлемнің 27 қаласында 180 саябақ пайда болды. 2022 жылдың шілде айына қарай 283 000 мүшесі бар антиавтомобильдік subreddit желісі бар.

Ресми іс-шаралар

Автомобильсіз күндер – ресми шаралар, мақсаты – бір қаланың көшелерінен немесе белгілі бір аймақтан, немесе ауданнан көліктерді бір күнге немесе оның бір бөлігіне алып тастау. Бұл, сол жерде тұратын және жұмыс істейтін адамдарға, қалаларының көліктер азайғанда қалай көрінетінін және жұмыс істейтінін қарастыру мүмкіндігін беру үшін жасалады. Алғашқы шаралар 1995 жылы Рейкьявик (Исландия), Бат (Ұлыбритания) және Ла-Рошель (Франция) қалаларында ұйымдастырылды. Индонезияның Джакарта қаласында апта сайын автомобильсіз күндер өткізіледі. Ciclovía – көптеген қалаларда автокөліктің орнына велосипедпен жүруді басты назарға алатын ұқсас шара. Бұл шара 1974 жылы Колумбияның Богота қаласында басталды. Қазір Боготада апта сайын ciclovía өтеді, көшелер велосипед пен жаяу жүрушілерге арналған үлкен мерекеге айналады, қалалық саябақтарда аэробка жаттығуларын, йога сабақтарын және әртүрлі өнерпаздық қойылымдарды ұйымдастыру үшін сахналар орнатылады. Бұл шара бүкіл әлемде осындай мерекелерді өткізуге үлгі болды. "Қалаға, менің көлігімсіз!" – Еуроодақтың күз айларында (Солтүстік жарты шар) көліктен басқа көлік түрлерін пайдалануды көтермелеуге арналған күні. Кейіннен ол Еуроодақтан тысқары да тарады, 2004 жылы 40-тан астам ел қатысты. Дүниежүзілік қала құрылысы күні 1949 жылы Буэнос-Айресте құрылды және әр жылғы 8 қарашада төрт құрлықтағы 30-дан астам елде тойланады. "Автомобильсіз қалаларға қарай" – Дүниежүзілік автомобильсіз желісінің жыл сайынғы конференциясы, ол жаңадан пайда болатын жаһандық автомобильсіз қозғалыстың әртүрлі аспектілеріне бағытталған. Конференция әлемнің ірі қалаларында, соның ішінде 2008 жылы Портленд, Орегон (АҚШ) қаласында (Солтүстік Америкада алғаш рет), сондай-ақ Стамбул (Түркия), Богота (Колумбия), Будапешт (Венгрия), Берлин (Германия), Прага (Чехия), Тимишоара (Румыния) және Лион (Франция) қалаларында өтті. Конференция сериясы автомобильге тәуелділікті азайтуға мүдделі түрлі адамдар мен ұйымдар арасындағы байланысты нығайтуға тырысады. Transportation Alternatives ұйымының жыл сайынғы жолаушылар жарысында велосипедші метромен және таксимен жүрушілермен Куинстен Манхэттенге дейін жарысады. Бесінші жыл сайынғы жарыс 2009 жылдың мамырында өтті, онда велосипедші Рейчел Майерс метромен жүруші Дэн Хендрик пен такси жүргізушісі Уилли Томпсонды жеңіп, велосипедшінің жеңісі тіркелді. Майерс 20 минут 15 секундтық уақытпен Куинстің Саннисайд ауданынан Манхэттендегі Колумбус Сыркқа дейінгі 4,2 мильдік қашықтықты жүріп өтті. Хендрик метродан 15 минуттан кейін келді, ал Томпсон таксимен жарты сағаттан кейін жетті. Transportation Alternatives – "Нью-Йорк қаласының көлік басымдықтарын өзгертуге тырысатын ұйым, ол ластануды тудырмайтын, тыныш және қалаға ыңғайлы саяхатты ынталандыру және жеке көліктерді пайдалануды азайтуға (тыйым салу емес) бағытталған. Олар қоғамға тигізетін пайдасы мен зиянына қарай жол жүру тәсілдеріне басымдық беретін "жасыл көлік иерархиясына" негізделген ұтымды көлік жүйесін іздейді. Өз мақсаттарына жету үшін Т.А. бес бағытта жұмыс істейді: велосипедпен жүру, жаяу жүру және қозғалысты баяулату, автомобильсіз тұрақтар, қауіпсіз көшелер және ақылға қонымды көлік". 2009 жылғы жолаушылар жарысы Таймс-сквердегі көлік қозғалысына тыйым салудан кейін ұлттық БАҚ назарына ілікті.

Car Free Days are official events with the common goal of taking a fair number of cars off the streets of a city or some target area or neighborhood for all or part of a day, in order to give the people who live and work there a chance to consider how their city might look and work with significantly fewer cars. The first events were organized in Reykjavík (Iceland), Bath (UK) and La Rochelle (France) in 1995. Jakarta, Indonesia is one such city that hosts weekly Car Free days. Ciclovía is a similar event in many cities that places a large emphasis on cycling as an alternative to auto travel. The event originated in Bogotá, Colombia in 1974. Now, Bogotá holds weekly ciclovías that turn the streets into giant car free celebrations complete with stages set up in city parks with aerobics instructors, yoga teachers, and musicians leading people through various performances. The event has inspired similar celebrations globally. In town, without my car! is an EU campaign and day every autumn (Northern Hemisphere) for an increased use of vehicles other than the car. It has since spread beyond the EU, and in 2004 more than 40 countries participated. World Urbanism Day was founded in 1949 in Buenos Aires and is celebrated in more than 30 countries on four continents each November 8. Towards Car free Cities is the annual conference of the World Car free Network and provides a focal point for diverse aspects of the emerging global car free movement. The conference has been held in major cities around the world, including Portland, Oregon, United States in 2008 (its first time in North America), and has also been in Istanbul, Turkey; Bogota, Colombia; Budapest, Hungary; Berlin, Germany; Prague, Czech Republic; Timișoara, Romania; and Lyon, France. The conference series attempts to bridge the gap between many of the diverse people and organizations interested in reducing urban dependence on the automobile. Transportation Alternatives' Annual Commuter Race pits a bicyclist against both a subway rider and a cab rider in a race from Queens to Manhattan. The Fifth Annual Commuter race took place in May 2009, where bicyclist Rachel Myers beat straphanger Dan Hendrick and cab rider Willie Thompson to make it the fifth year the contestant on the bicycle won. Myers took the 2009 title with a time of 20 minutes and 15 seconds to make the 4.2 mile trek from Sunnyside, Queens to Columbus Circle in Manhattan. Hendrick showed up 15 minutes later off the subway and Thompson arrived via cab nearly a half hour after that. Transportation Alternatives is a group that "seeks to change New York City's transportation priorities to encourage and increase non polluting, quiet, city friendly travel and decrease—not ban—private car use. [They] seek a rational transportation system based on a 'Green Transportation Hierarchy,' which gives preference to modes of travel based on their benefits and costs to society. To achieve its goals, T. A. works in five areas: Bicycling, Walking and Traffic Calming, Car Free Parks, Safe Streets and Sensible Transportation." The 2009 Commuter Race came on the heels of a Times Square traffic ban in NYC that drew national media attention.

Вобан

Вобан, Фрайбург, Германия, осы анықтама бойынша, 5000-нан астам тұрғыны бар Еуропадағы ең ірі автомобильден тазаланған аудан. Онда автомобильдердің жоқтығына қатысты пікірлер екіұшты: көптеген жергілікті тұрғындар көлік жүйесін сипаттау үшін "stellplatzfrei" терминін қолданады, яғни "тұрақ орындарынан бос" дегенді білдіреді. Көліктерге тұрғын далада аяқ жылдамдығымен жүруге, жолаушыларды алуға және тасымалдауға рұқсат етіледі, бірақ тұрақтап қалуға болмайды, алайда бұзушылықтар жиі кездеседі. "Stellplatzfrei" аймақтарының тұрғындары жыл сайынғы мәлімдемеге қол қойып, олардың көлігі бар-жоғын көрсетеді. Көлігі барлар қала шетіндегі көп қабатты тұрақтардың бірінде орын сатып алуға міндетті, оларды қалалық компания басқарады. Бұл орындардың құны – 2006 жылы 17 500 евроны құрады, сонымен қатар ай сайынғы төлем де бар, бұл көлікке ие болуға кедергі келтіреді.