Тумбес: Перудың солтүстік-батысындағы аймақ, Эквадормен шектес. Жылы климат, әдемі жағажайлар, түрлі экожүйелер. Кішкентай, бірақ тығыз қоныстанған аймақ.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Перу департаменттері
Departments of Peru
Тумбес (ˈtumbes) – Перудің солтүстік-батысындағы Эквадормен шектесетін жағалау департаменті және аймағы. Аймақтың экваторға жақын орналасқандығының арқасында климаты жылы, ал жағажайлары Перудың ең үздік жағажайларының қатарында саналады. Шағын аумағына қарамастан, аймақта әртүрлі экожүйелер кездеседі. Бұл Перудың ең кішкентай департаменті және Мокегуа мен Мадре-де-Диостан кейін халық саны бойынша үшінші департаменті, бірақ Ла-Либертад және Ламбайекіден кейін халық тығыздығы бойынша үшінші орында тұрады. "Тумбес" атауы аймақтағы жергілікті халықтар тобы болған Тумпис, бұрын осы аймақта көптеп өскен Пассифлора туысына жататын тумбос гүлінің аты немесе Тумба бастығының есімінен шыққан болуы мүмкін, оның ұлы осы аймақты құрып, қоныстандырған.
Tumbes (ˈtumbes) is a coastal department and region in northwestern Peru bordering Ecuador. Due to the region's location near the Equator it has a warm climate, with beaches that are considered among the finest in Peru. Despite its small area, the region contains a wide variety of ecosystems. It is the smallest department in Peru and its third least populous department after Moquegua and Madre de Dios, but it is also its third most densely populated department, after La Libertad and Lambayeque. The name "Tumbes" originates from either Tumpis, a group of native peoples from the area, the word tumbos, a species of Passiflora that used to abound in the area, or the name of the Tumba cacique, whose son founded and populated the area.
География
Түмбес аймағы шығысында Эквадордың Эль-Оро және Лоха провинцияларымен; оңтүстігінде Перудің Пиура аймағымен; солтүстік және батысында Тынық мұхитымен шектеседі. Морфологиялық тұрғыдан аймақта төрт аймақ анықталады: Түмбес және Зарумилла өзендерінің дельтасы; Түмбес өзенінің солтүстігіндегі құрғақ, аз тереңдікті шатқалдармен аллювиалды жазық; Манкора аймағында күшті эрозияға ұшыраған ежелгі террасалар; және шығыс пен оңтүстікте Эль-Барко тауында аяқталатын Амотапе тау тізбегі. Түмбес өзенінің дельтасы жақсы ылғалданған, және су деңгейі төмендеген кезде, мангр өсімдіктерімен жабылған шағын құмды аралдар пайда болады. Аумағы шағын болғанымен – ол Перудегі екінші кіші аймақ – Түмбесте экожүйелердің көптемесі бар: мангрлер, Түмбес-Пиура құрғақ ормандары, Перудегі жалғыз жағалау тропикалық ормандары және бай, жылы теңіз. Аймақтың жер аумағының шамамен 50% үш қорғалған табиғи аймақпен жабылған: Түмбес мангрлері ұлттық қасиетті орны (Гуаякиль шығанағы – Түмбес мангрлерінің бір бөлігі), Амотапе таулары ұлттық паркі және Түмбес резерват аймағы.
The Tumbes Region is bordered by the Ecuadorian provinces of El Oro and Loja on the east; Peru's Piura Region on the south; and by the Pacific Ocean on the north and west. Morphologically, four zones can be defined in the region: the delta of the Tumbes and Zarumilla rivers; an alluvial plain north of the Tumbes River, with dry, low depth ravines; ancient terraces that have been strongly eroded in the Máncora area; and the Amotape mountain range in the east and south, ending at El Barco Mountain. The delta of the Tumbes river is shallow, and when the tide is low, little sandy keys show up, which get covered by mangrove vegetation. Despite its small area— it is the second smallest region in Peru— Tumbes has a great variety of ecosystems: mangroves, Tumbes–Piura dry forests, the only coastal tropical forests in Peru, and a rich and warm sea. Around 50% of the region's territory is covered by three protected natural areas: the Manglares de Tumbes National Sanctuary (which is part of the Gulf of Guayaquil–Tumbes mangroves), the Cerros de Amotape National Park and the Tumbes Reserved Zone.
Демография
Негізінен, Инкаға дейінгі Тумпис және Талланес тайпаларының, испандықтардың, креолдардың, африкалық халықтардың – мулаттар мен самболардың, сондай-ақ көбінесе кантондық текті кішкентай қытай қауымдастығының қосылысынан пайда болған үлкен метис халқынан құралған.
Basically composed of a large mestizo population rooted in a mixture between the pre Incan Tumpis and Tallanes tribes, Spanish, creoles, the African peoples, including mulatos or zambos, and a small Chinese community of mostly Cantonese ancestry.
Халық саны
1993 жылғы халық санауы бойынша Түмбес аймағында 155 521 адам тұрады, оның 53% (82 426) ер адам, ал 47% (73 095) әйел адам. 2005 жылы Ұлттық Статистика және Ақпарат институты аймақтың халқы 215 634 адамға жетеді деп бағалайды.
According to the 1993 Census, the Tumbes Region has a population of 155,521 inhabitants, 53% of which (82,426) are male and 47% (73,095) are female. as of 2005, the Instituto Nacional de Estadística e Informática estimates the region's population to be 215,634.
Тілдер
Өңір тұрғындарының басым бөлігі (98,3%) испан тілін туған тілі ретінде қолданады; сондай-ақ кечуа (0,4%), шетел тілдері (0,1%), аймара (60 адам, 0,0%) және басқа да жергілікті тілдерде (0,1%) сөйлейді.
The majority of the region's residents (98.3%) speak Spanish as their native tongue; other languages spoken are Quechua (0.4%), foreign languages (0.1%), Aymara (60 speakers, 0.0%), and other indigenous languages (0.1%).
Иммиграция
Халықтың 29,4%-ын басқа өңірлерден келген көшпендер құрайды; тұрғындардың 0,2%-ы шетелде туған. Көшпендердің ең ірі топтары Пьюра аймағынан (жалпы халықтың 16,9%), Ламбайке аймағынан (3,7%) және Лима провинциясы/Лима аймағынан (2,8%) келген адамдарды құрайды.
Immigrants from other regions make up 29.4% of the population; 0.2% of residents were born in a foreign country. The largest immigrant groups are from the regions of Piura (16.9% of the total population), Lambayeque (3.7%), and the Lima Province/Lima Region (2.8%).
Жасы
Халық сиреп орналасқан, оның 49,4% -ы 20 жасқа дейін, 10,7% -ы 20-дан 24 жасқа дейін, 26,6% -ы 25-тен 44 жасқа дейін, 9,7% -ы 45-тен 64 жасқа дейін, ал 3,5% -ы 65 және одан да жоғары жастағылар құрайды.
The population is spread out, with 49.4% under the age of 20, 10.7% from 20 to 24, 26.6% from 25 to 44, 9.7% from 45 to 64, and 3.5% who are 65 years of age or older.
Білім
Облыста сауаттылық деңгейі 90,4% құрайды. Халықтың 31,8% орта білімді аяқтаған, 4,5% жоғары емес жоғары білім алған, ал 2,3% университетті бітірген. 45,9%-ы ғана бастауыш білім алған, ал 5,9%-ында ешқандай білім жоқ.
The literacy rate in the region is 90.4%. Secondary education has been completed by 31.8% of the population and 4.5% also have graduated from non university higher education, while 2.3% have complete university studies. 45.9% only have attended primary education and 5.9% have not had any education.
Тарих
Түмбес Инка империясынан бұрын да адамдар қоныстанған аймақ болған. Алғашқы қоныстанушылар балық аулаушылар және аңшылар болды. Соңғы уақыттарда осы жерде өмір сүрген мәдениеттер өздерінің керамика өнерінің жетілгендігін көрсететін іздер қалдырды, сондай-ақ бүгінге дейін сақталған хуакалар немесе қираған құрылыстар бар. Түмбес Сапа Инка Пачакути билігі тұсында Инка империясына қосылды. Ол империяны басқарудың жаңа жолын енгізді, бірақ интеграция процесі Тупак Инка Юпанки мен Хуайна Капак билік еткен кезде де жалғасты. Колониялық кезеңде Түмбес тек әскерлер мен саяхатшылардың тоқталып, жабдықтану үшін пайдаланатын транзиттік нүкте болды, содан кейін олар саяхаттарын жалғастырды. Дегенмен, Перу тәуелсіздік алғаннан кейін Түмбес маңызды рөл атқара бастады. Эквадордың Перудің Лорето аймағына қатысты ұзақ жылдардан бері талаптарының болуы Түмбестің шекараға жақын орналасуынан оны Эквадор-Перу соғысының кейбір эпизодтарында қарсылық көрсету орталығы ретінде көрсетті. Перудегі орталықсыздандыру процесінің аясында 2005 жылдың 30 қазанында аймақты Пиура және Ламбайке аймақтарымен біріктіріп, жаңа Солтүстік аймақты (lang es) құру туралы шешімді анықтау үшін референдум өтті. Бірақ аймақтағы сайлаушылар бірігуге қарсы дауыс берді.
Tumbes was a populated region well before the Inca Empire. The first settlers were fishers and hunters. Most recent cultures that lived there have left evidence of the refinement in their ceramics, and huacas or ruins that still stand today. Tumbes was integrated into the Inca Empire during the reign of Sapa Inca Pachacuti. He introduced a new way of organizing the empire, but the task of integration continued during Tupac Inca Yupanqui's and Huayna Capac's reigns. During colonial times, Tumbes was no more than a crossing point where soldiers and adventurers stopped momentarily to restock themselves, and continue traveling. Tumbes, however, gained permanent importance after Peru's independence; with Ecuador's long standing territorial claims over the Loreto Region of Peru, Tumbes's closeness to the border exposed it as a resistance point in some episodes of the Ecuadorian–Peruvian War. As part of the decentralization process in Peru, a referendum was held on October 30, 2005, to decide whether the region would merge with the regions of Piura and Lambayeque to create the new Northern Region (lang es). However, voters in the region voted against the merge.
Туристік орындар
Түмбестің экваторға өте жақын орналасуы оның өсімдіктерге толы ландшафтын анықтады. Түмбес жағалаулары мен жылы теңізі серфинг және су астында жүзу спортына өте қолайлы. Пунта-Салдың таза ақ құмы, жыл бойы күн және жылы ауа-райы, сонымен қатар су спортына арналған теңіз, Пунта-Сал жағажайларын Перу жағалауындағы ең үздік жағажайлардың біріне айналдырады. Түмбес қаласының солтүстігінде Пуэрто-Пизарро орналасқан, ол Ұлттық Мангровый қасиетті орнына қақпа. Мангровыйлер тұзды суға төзімді жағалау ормандарының кең топтарын құрап, өзен мен теңізді байланыстыратын ерекше экожүйе жасады. Мангровыйлер қара моллюскалардың өсу ортасы, олардан Түмбестегі ең танымал тағам – қара моллюска севичесі дайындалады. Түмбестің оңтүстігінде Зорритос қаласы орналасқан, ол 1863 жылы аймақтағы алғашқы мұнай құдығын бұрғылауға қатысқан жұмысшылардың есімімен аталады. Зорритостан алыс емес жерде Бокапан жағажайы орналасқан, онда келушілер иодталған тұздармен қайнап тұратын табиғи жылу суларында – Эрвидерос табиғи ыстық бұлақтарында жүзуге болады.
The fact that Tumbes lies so close to the Equator has determined its landscape, which teems in plant life. The beaches of Tumbes and its warm sea are ideal for surfing and scuba diving. Its pure white sands, sun and warm weather all year long, and a sea ideal for water sports, make the beach of Punta Sal one of the finest on the Peruvian coast. North of the city of Tumbes lies Puerto Pizarro, the gateway to the National Mangroves Sanctuary. The mangroves have formed vast clumps of saltwater tolerant coastal forests which have created a unique ecosystem linking the river and the sea. The mangroves are the breeding grounds for black scallops, which are served up in Tumbes' most famous dish, the black scallop ceviche. South of Tumbes lies Zorritos, the town which received its name from workers involved in drilling the first oilwell in the area, back in 1863. Not far from Zorritos lies the Bocapán beach, where visitors can swim in Hervideros, natural hot springs bubbling with iodized salts.
Типтік тағамдар мен сусындар
Тумбесино асханасының дәстүрлі тағамдары теңіз өнімдеріне негізделген – қара қарақұмыр, краб немесе креветкадан жасалған севиче немесе аралас севиче, сондай-ақ юка мен бананнан жасалған шаштары бар тумбиреса, доминико, ет, қызыл бұрыш, жұмыртқа, зәйтүн, кішміш, ұн, кинза және басқа да дәмдеуіштермен бірге. Басқа арнайы тағамдарға креветка омлеті, краб сорпасы (чупе де кангрехос) және краб етінен жасалған омлет кіреді. Аймақтағы ең танымал сусын – чингвирито, ол жұмсақ кокостың сүті (пипа) мен әйгілі шарап арағы писконы арастыру арқылы дайындалады.
The typical dishes of the Tumbesino cuisine are based on seafood— ceviche of black scallops, crab, or shrimps, or cebiche mixto— and Tumbiresas covered by yucca and banana balls broth with dominicos, meat, red peppers, eggs, olives, raisins, flour, coriander and other herbs. Other specialties include the shrimp omelette, chupe de cangrejos, and crabmeat omelette. A typical beverage in the region is the chinguirito, which is obtained by combining pipa (the milk of a soft coconut) with the famous grape brandy called pisco.