Кіріспе

Грек тілінде жазу үшін қолданылатын қаріп – грек әліпбиі. Грек әліпбиі грек тілінде б.з.д. 9-шы ғасырдың соңында немесе 8-шы ғасырдың басында пайда болды. Бұл әліпби ертедегі финики әліпбиінен шыққан және дауысты және қосымша дыбыстарды белгілейтін ерекше әріптері бар ең ерте белгілі әліпбилік жазу есептеледі. Архаикалық және ерте классикалық дәуірлерде грек әліпбиінің көптеген жергілікті түрлері болған, бірақ б.з.д. 4-ші ғасырдың соңында 24 әріптен тұратын евклид әліпбиі стандартқа айналды және осы нұсқа бүгінге дейін грек жазуында қолданылады. 24 әріптің үлкен және кіші әріптері: Α α, Β β, Γ γ, Δ δ, Ε ε, Ζ ζ, Η η, Θ θ, Ι ι, Κ κ, Λ λ, Μ μ, Ν ν, Ξ ξ, Ο ο, Π π, Ρ ρ, Σ σ/ς, Τ τ, Υ υ, Φ φ, Χ χ, Ψ ψ, Ω ω. Грек әліпбиі латын және кириллица әліпбилерінің алғашқы көзі болып табылады. Латын және кириллица сияқты, грек тілінде де бастапқыда әр әріптің бір түрі ғана болған; ол латын тілімен бірге қазіргі заманда үлкен және кіші әріптерді ажырата білуді дамытты. Кейбір әріптердің дыбыс мәндері мен дәстүрлі транскрипциялары ежелгі және қазіргі грек тілінде әртүрлі, себебі грек тілінің айтылуы б.з.д. 5-ші ғасырдан бері өзгерген. Қазіргі және Ежелгі грек тілінде де диакритикалық белгілер әртүрлі, қазіргі грек тілінде тек екпін (жедел) және диарезис қолданылады. Грек тілінде жазу үшін қолданылудан басқа, грек әліпбиі бүгінде математика, ғылым және басқа да салалардағы халықаралық техникалық белгілер мен таңбалардың көзі болып табылады.

Диакритикалық белгілер

Ежелгі грек және катарэвуса тілдерінде дәстүрлі түрде қолданылатын политондық орфографияда әр сөздің баса айтылған дауыстысы үш акцент белгісінің біреуін алады: жіті акцент, ауыр акцент немесе айналмалы акцент (немесе). Бұл белгілер бастапқыда ежелгі грек тіліндегі фонологиялық дыбыс биіктігінің әртүрлі формаларын белгілеу үшін жасалған. Олардың қолданылуы грек жазбасында әдеттегі және міндетті болған кезде, соңғы антикалық дәуірде, дыбыс биіктігі бір ғана басымдық акцентіне айналды, сондықтан үш белгі нақты сөйлеуде фонологиялық айырмашылыққа сәйкес келмеді. Акцент белгілеріне қоса, әрбір сөздің бастапқы дауыстысы екі «тыныс белгісінің» біреуін алып тұруы керек: қатаң тыныс, сөздің басында «h» дыбысын көрсететін, немесе оның болмауын көрсететін жұмсақ тыныс. «rho» (ρ) әрпі, дауысты болмаса да, сөздің басында қатаң тыныс алады. Егер «rho» сөз ішінде екі рет қайталанса, бірінші «ρ» әрқашан жұмсақ тыныс алады, ал екіншісі – қатаң тыныс алады (ῤῥ), бұл «rrh» транслитерациясына әкеледі. Кейбір сөздердегі дауысты әріптер қосымша диакритикалық белгіні, яғни «йота» таңбасын алып жүреді. Бұл «йота» ежелгі дәуірде монофтонгіленген, бастапқыда ұзын дифтонгтардың (мысалы, ) бұрынғы соңғы дыбысын көрсетеді. Грек тілінде қолданылатын тағы бір диакритика – диарезис, ол үзілісті көрсетеді. Диакритикалық таңбалар жүйесін алғаш рет Александриядағы Мусейде жұмыс істеген Византиялық Аристофан (б.з.д. 257 – 185/180 ж.) ойлап тапқан. Аристофан сонымен қатар өлеңдерді проза сияқты жазудың орнына, жолдарға бөліп жазуды енгізді және мәтіндік сынау үшін бірқатар белгілерді ұсынды. 1982 жылы Грек мемлекеті қазіргі грек тілінде ресми қолдану үшін «монотондық» деп аталатын жаңа, жеңілдетілген орфографияны қабылдады. Ол тек бір акцент белгісін – тонусты (осы контексте «тонос» деп те аталады, яғни жай ғана «акцент») қолданады, ол көп буынды сөздердің баса айтылатын буынын көрсетеді, ал кейде екі дауысты әріптің жанында дифтонгтар мен диграфтарды ажырату үшін диарезис қолданылады. Бұл монотондық жүйе испан тілінде қолданылатын акцент белгісі жүйесіне өте ұқсас. Политондық жүйе әлі күнге дейін ежелгі грек тілінде кеңінен қолданылады, ал кейбір кітап басылымдарында және консервативті жазушылардың еңбектерінде қазіргі грек тілінде де қолданылуы мүмкін. Диакритикалық белгі болмаса да, үтір бірқатар грек сөздерінде үнсіз әріп сияқты функция атқарады, әсіресе ό,τι (ó,ti, «не болса да») мен ότι (óti, «сол») сөздерін ажыратады.

Басқа тілдерде қолдану

Жоғарыда тізілген грек әліпбиінен туындаған, бірақ жеке жазу жүйелеріне дамыған әріптерден басқа, грек әліпбиі әртүрлі уақытта және әртүрлі жерлерде басқа тілдерді жазу үшін де қолданылған. Олардың кейбірі үшін қосымша әріптер енгізілді.

Орта ғасырлар

4-8 ғасырлардағы мордёвка деп аталатын монеталар, Орал тілді халықтар Шығыс Еуропада валюта ретінде қолданған және мокша тілінде грек унциалдық жазуымен жазылған. 8 ғасырға жататын араб тіліндегі фрагмент грек әліпбиіндегі мәтінді сақтайды, сондай-ақ 9-10 ғасырлардағы псалмдар аудармасының фрагменті де грек әліпбиінде жазылған. Арксизден табылған 10-12 ғасырлардағы көне осетин жазуы – осетин тілінің ең ерте кездегі белгілі мысалы. Макурияның (қазіргі Судан) көне нуб тіліне үш копт әрпі, екі мероит жазуынан алынған әріп және дауыстық мұрынды дыбысты білдіретін екі грек гаммасының диграфы қосылған. Қазіргі болгар және македон тілдеріне ұқсас түрлі оңтүстік славян диалектілері грек жазуымен жазылған. Бүгінгі оңтүстік славян тілдері өзгертілген кириллица әліпбиін қолданады.

Ерте заманауи

Православ христиандары (Караманлидес) сөйлеген түрік тілі көбінесе грек қарпімен жазылған және Караманлидика деп аталды. Тоск албан тілі 1500 жылдары бастап грек әліпбиімен жазыла бастады. Москополистегі баспахана 18 ғасырда грек қарпімен бірнеше албан мәтіндерін басып шығарды. Тек 1908 жылы Монастыр конференциясы Тоск және Гег тілдері үшін латын орфографиясын стандарттады. Грекиядағы жергілікті албан диалектілері (Арванитика) үшін грек жазуы кейде әлі де қолданылады. Гагауз тілі – солтүстік-шығыс Балқандағы түркі тілі, оны православ христиандары сөйлейді. 1957 жылы кириллицаға стандартталды, ал 1996 жылы латын әріптеріне негізделген гагауз әліпбиі қабылданды (түрік әліпбиінен алынған). Сургуч тілі – түркі тілі, оны Грекияның солтүстігінде православие дінін ұстанатын шағын топ сөйлейді. Қазір ол латын немесе кириллица әріптерінде жазылады. Урум немесе грек татары тілі, православ христиандары сөйлейтін тіл, грек әліпбиін қолданды. Испан тілінің еврей диалектісі – ладино, кейде Грецияда грек әріптерінде басылып шығады. Италиялық гуманист Джован Джорджио Триссино 1524 жылы итальян орфографиясына кейбір грек әріптерін (Ɛ ε, Ꞷ ω) қосуға тырысты.

Математика мен ғылым саласында

Грек әріптері математика, физика және басқа ғылымдарда символдар ретінде қолданылады. Көптеген әріптердің дәстүрлі қолданыстары бар, мысалы, кез келген кішкентай оң сан үшін кішкентай эпсилон (ε), шеңбердің ұзындығының диаметріне қатынасы үшін кішкентай пи (π), қосынды үшін үлкен сигма (Σ) және стандартты қателік үшін кішкентай сигма (σ). Көп жылдар бойы Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым Солтүстік Атлантикадағы дауылдарға ат қою үшін грек әліпбиін пайдаланды, егер маусым тым белсенді болып, дауылдардың стандартты тізімін толықтай қолданса. Бұл 2005 жылғы маусымда (альфадан зетаға дейін қолданылған) және 2020 жылғы маусымда (альфадан йотаға дейін қолданылған) орын алды, содан кейін бұл практика тоқтатылды. 2021 жылдың мамыр айында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы SARS-CoV-2 вирусының варианттары грек әліпбиінің әріптерімен аталатынын, стигманы болдырмау және ғылыми емес аудитория үшін байланысты жеңілдету мақсатында жариялады.

Астрономия

Грек әріптері сексен сегіз шоқжұлдыздың әрқайсысындағы ең жарқын жұлдыздарды белгілеу үшін қолданылады. Көптеген шоқжұлдыздарда ең жарқын жұлдыз Альфа, одан кейінгісі Бета және т.б. деп аталады. Мысалы, Кентавр шоқжұлдызындағы ең жарқын жұлдыз Альфа Кентавр деп белгіленеді. Тарихи себептерге байланысты, кейбір шоқжұлдыздардың грек тіліндегі белгілемелері төменгі дәрежедегі әріптен басталады.

Студенттік бауырластықтар мен студенттік студенттік қауымдастықтар қолданады

Солтүстік Америкада көптеген колледждердегі бауырластықтар мен қыздар қауымдастықтары грек әріптерінің комбинацияларымен аталады, сондықтан олар "грек әріптері ұйымдары" деп те аталады. Бұл атау дәстүрі 1776 жылы Уильям және Мэри колледжінде Фи Бета Каппа қоғамының құрылуымен басталды. Бұл бауырластық ұйымның атауы ежелгі грек тіліндегі Φιλοσοφία Βίου Κυβερνήτης (Philosophia Biou Kybernētēs) фразасының аббревиатурасы, яғни "Өмірді басқаратын даналыққа құштарлық" және ұйымның ұраны болып табылады. Кейде ертедегі бауырластық ұйымдары грек әріптерімен танылатын, себебі осы атаулардың мәні жасырын болған және тек бауырластық мүшелеріне ғана белгілі болған. Бір бауырластықтың түрлі бөлімшелері көбінесе (бірнеше ерекшеліктермен) грек әріптерін сериялық нөмір ретінде пайдаланады. Әрбір ұйымның алғашқы бөлімшесі А бөлімшесі деп аталады. Ұйым кеңейген сайын, ол Б бөлімшесін, Гамма бөлімшесін және т.б. құрады. Егер ұйым 24 бөлімшенің артығына жетсе, Омега бөлімшесінен кейін АА бөлімшесі, одан кейін АБ бөлімшесі және т.б. ашылады. Бәрі де "әріптік бөлімше" болып саналады, бірақ олар 10-дан 99-ға дейінгі екі таңбалы сандар сияқты екі таңбалы әріптерден тұрады. Рим әліпбиінде де қажет болған жағдайда осындай екі таңбалы әріптердің ұқсас кеңейтілген түрі бар, бірақ ол ұйымның бөлімшелері емес, кестедегі немесе диаграммадағы бағандарды белгілеу үшін қолданылады.

Глифтердің түрлері

Кейбір әріптер әр түрлі пішінде кездесуі мүмкін, көбінесе ортағасырлық шағын қолжазбадан мұрагерлік алған. Грек тілінің қалыпты типографиясында олардың қолданылуы тек қаріп стиліне байланысты болса да, кейбір нұсқаларға Unicode-та бөлек кодтамалар берілді. Символ ("керлі бета") – бетаның (β) қарқынды түрі. Француз дәстүрінде ежелгі грек типографиясында β сөздің басында, ал сөздің ішінде қолданылады. Дельта әрпінің пішіні үлкен D әрпіне ұқсайды; бұл пішін өз алдына кодталмаған, бірақ U+20AF (₯) нөмірімен Валюталық символдар блогында драхма символының (Δρ диграфы) бөлігі ретінде қамтылған. Эпсилон әрпі екі бірдей стильдік нұсқада кездеседі: ('ай тәрізді эпсилон', жартылай шеңбер сияқты) немесе (кері 3 санына ұқсас). ϵ (U+03F5) символы ай тәрізді пішін үшін арнайы белгіленеді, ол техникалық символ ретінде қолданылады. Символ ("script theta") – тетаның (θ) қарқынды түрі, қолжазбада жиі кездеседі және техникалық символ ретінде арнайы мағынада қолданылады. Символ ("каппа символы") – каппаның (κ) қарқынды түрі, техникалық символ ретінде қолданылады. Символ ("вариант пи") – пи (π) әрпінің архаикалық жазу түрі, сондай-ақ техникалық символ ретінде қолданылады. Ро (ρ) әрпі әр түрлі стильдік нұсқаларда кездеседі, оның төмен түсетін құйрығы тура төмен немесе оңға қарай иілген болуы мүмкін. (U+03F1) символы иілген пішін үшін арнайы белгіленеді, ол техникалық символ ретінде қолданылады. Сигма әрпінің стандартты орфографиясында екі нұсқасы бар: ς, тек сөздердің соңында қолданылады, және σ, басқа жерлерде қолданылады. ("ай тәрізді сигма", латын c әрпіне ұқсас) – ортағасырлық стильдік нұсқа, оны соңғы/соңғы емес ерекшеліксіз екі ортада да қолдануға болады. Үлкен әріп upsilon (Υ) әр түрлі стильдік нұсқаларда кездеседі, жоғарғы штрихтары латын Y сияқты тік немесе сәл иілген болуы мүмкін. ϒ (U+03D2) символы иілген пішін үшін арнайы белгіленеді, мысалы, физикада қолданылады. Фи әрпі екі бірдей стильдік нұсқада кездеседі: (шеңбердің ішінде тік сызығы бар) немесе (жоғарғы жағы ашық, иілген пішін). (U+03D5) символы жабық пішін үшін арнайы белгіленеді, ол техникалық символ ретінде қолданылады. Омега әрпінің үлкен әрпінің кемінде үш стильдік нұсқасы бар. Стандарттысы – "ашық омега" (Ω), ол төмен қарай ашылған және шеттері сыртқа қарай иілген ашық жартылай шеңберге ұқсайды. Екінші екі стильдік нұсқа қазіргі заманғы типографияда жиі кездеседі, көтерілген және сызылған шеңберге (шамамен o̲) ұқсайды, онда сызық шеңберге жанасқан немесе жанаспаған болуы мүмкін (бірінші жағдайда ол сан белгісінде немесе еркек реттік көрсеткіште кездесетінге ұқсас үстін сызылған омикронға ұқсайды; екіншісінде ол латын әрпі Q-ның кейбір пішіндеріне ұқсайды). Ашық омега әрқашан символикалық жағдайларда қолданылады және кері үйлесімділік үшін Letterlike Symbols (U+2126) бөлімінде жеке код нүктесі ретінде кодталған.

Компьютерлік кодтаулар

Компьютерде пайдалану үшін грек тілі үшін әртүрлі кодтамалар қолданылған, олардың көпшілігі жазылған. Бүгінгі күні негізгі екі кодтама қолданылады: ISO/IEC 8859-7 және Unicode. ISO 8859-7 тек монотонды жазу жүйесін қолдайды; Unicode монотонды және политонды жазу жүйелерін қолдайды.

ISO/IEC 8859-7 стандарттары

A0–FF (ондық санауда) диапазоны үшін Unicode 370–3CF (қараңыз төменде) диапазонына сәйкес келеді, бірақ ©, ½, § сияқты кейбір символдар Unicode-да пайдаланылмаған орындарда қолданылады. Барлық ISO 8859 кодтамалары сияқты, 00–7F (ондық санауда) үшін ASCII-ге тең.

Юникодтағы грекше

Юникод политондық орфографияны қазіргі және көне грек тілдеріндегі әдеттегі үздіксіз мәтін үшін, тіпті эпиграфиядағы көптеген архаикалық формаларды да жақсы қолдайды. Біріктірілетін таңбаларды пайдалану арқылы, Юникод грек филологиясы мен диалектологиясын, сондай-ақ түрлі арнайы талаптарды да қолдайды. Көптеген қазіргі мәтіндік көрсету жүйелері диакритикалық белгілерді жақсы көрсетпейді, сондықтан альфа әрпінің макроны мен жедел белгісі U+03B1 U+0304 U+0301 ретінде көрсетілсе де, мұндай жағдайда оны дұрыс көрсету сирек кездеседі: ᾱ́. Юникодта грек таңбаларының екі негізгі тобы бар. Біріншісі – «Грек және копт тілі» (U+0370 – U+03FF). Бұл топ ISO 8859-7 стандартына негізделген және қазіргі грек тілінде жазу үшін жеткілікті. Сондай-ақ, бұл топта кейбір архаикалық әріптер мен грек тіліне арналған техникалық символдар бар. Бұл топ копт әліпбиін де қолдайды. Бұрын көптеген копт әріптері грек әріптерімен бірдей кодтық нүктелерді бөлісіп келді; бірақ көптеген ғылыми еңбектерде екі жазу жүйесі де қолданылады, әріп пішіндері мүлдем өзгеше болады. Сондықтан Юникод 4.1 нұсқасынан бастап копт және грек тілдері бөлініп жазылатын болды. Грек тілінде баламасы жоқ копт әріптері әлі де осы топқа (U+03E2 – U+03EF) кіреді. Политондық грек тілінде жазу үшін біріктірілетін диакритикалық белгілерді немесе «Грек кеңейтілген» тобындағы алдын ала құрастырылған таңбаларды (U+1F00 – U+1FFF) қолдануға болады.

Грек әліпбиінің бір бөлшегімен кодталған кодтар

IBM кодтары 437, 860, 861, 862, 863 және 865 әріптері ΓΘΣΦΩαδεπστφ әріптерін қамтиды (сонымен қатар β әрпі ß әрпінің баламалы түсіндірмесі ретінде қолданылады).