Кіріспе
Африка-американдық азаматтық құқық қорғаушы Элла Джозефин Бейкер (13 желтоқсан 1903 – 13 желтоқсан 1986) – африка-американдық азаматтық және адам құқықтары үшін күрескен белсенді. Ол көбінесе көзден жасырынып жұмыс істеген, мансабы бес он жылдықтан астам уақытқа созылған ұйымдастырушы. Нью-Йорк қаласында және Оңтүстікте ол 20 ғасырдың ең белгілі азаматтық құқық көшбасшыларымен, соның ішінде В.Е.Б. Дюбуа, Тургуд Маршалл, А. Филип Рэндлф және Мартин Лютер Кинг кішімен бірге жұмыс істеді. Ол сондай-ақ Дайан Нэш, Стокли Кармайкл және Боб Мозес сияқты жас белсенділерге Студенттік зорлықсыз үйлестіру комитетінің (SNCC) жетекшілері ретінде кеңес берді. Бейкер кәсіби, харизматикалық басшылықты сынады; ол халықтың төменгі деңгейдегі ұйымдасуын, радикалды демократияны және қанаушылардың өз әлемін түсіну және өздерін-өздері қорғау мүмкіндігін қолдады. Ол бұл көзқарасын 1960 жылдары SNCC-нің басты кеңесшісі және стратегиясы ретінде толыққанды жүзеге асырды. Өмірбаясын жазған Барбара Рэнсби Бейкерді "20 ғасырдың ең маңызды американдық көшбасшыларының бірі және азаматтық құқықтар қозғалысындағы ең ықпалды әйел" деп атады.
Ella Josephine Baker (December 13, 1903 – December 13, 1986) was an African American civil rights and human rights activist. She was a largely behind the scenes organizer whose career spanned more than five decades. In New York City and the South, she worked alongside some of the most noted civil rights leaders of the 20th century, including W. E. B. Du Bois, Thurgood Marshall, A. Philip Randolph, and Martin Luther King Jr. She also mentored many emerging activists, such as Diane Nash, Stokely Carmichael, and Bob Moses, as leaders in the Student Nonviolent Coordinating Committee (SNCC). Baker criticized professionalized, charismatic leadership; she promoted grassroots organizing, radical democracy, and the ability of the oppressed to understand their worlds and advocate for themselves. She realized this vision most fully in the 1960s as the primary advisor and strategist of the SNCC. Biographer Barbara Ransby calls Baker "one of the most important American leaders of the twentieth century and perhaps the most influential woman in the civil rights movement".
Ерте өмір
Элла Жозефина Бейкер 1903 жылдың 13 желтоқсанында Вирджиния штатының Норфолк қаласында Джорджина (Анна деп аталған) және Блейк Бейкер отбасында дүниеге келді. Ол тірі қалған үш баланың екіншісі болды, үлкен ағасы Блейк Кертис және кіші қарындасы Мэгги одан бұрын және кейін дүниеге келді. Оның әкесі Норфолктан теңізге шығатын кеме компаниясында жұмыс істеді, сондықтан ол көбінесе үйде болмайтын. Анасы қосымша ақша табу үшін жатақхана ұстады. 1910 жылы Норфолк қаласында нәсілдік дүрбелең болды, онда ақ адамдар кеме жасау зауытының қара жұмысшыларына шабуыл жасады. Оның анасы отбасын Солтүстік Каролинаға қайтаруға шешім қабылдады, ал әкесі кеме компаниясында жұмысын жалғастырды. Элла жеті жасында анасының Солтүстік Каролина штатының Литтлтон қаласына жақын ауылдық туған жеріне оралды. Бала кезінде Бейкерге көп әсер еткен ешкім болған жоқ. Бейкер ерте жасынан-ақ әлеуметтік әділетсіздік сезімін дамытты, өйткені ол әжесінің құлдықтағы өмірі туралы қорқынышты әңгімелерін тыңдады. Оның әжесі иесі таңдаған құлға үйленуден бас тартқаны үшін ұрып-сапалап, қамшымен жазаланды, және Эллаға сол кезеңде афроамерикалық әйелдердің өмірі туралы басқа да оқиғаларды айтты. Әжесінің афроамерикалықтардың тарихын түсіндіруі Бейкерге қара нәсілділердің әлі де кездесетін әділетсіздіктерін ұғынуға көмектесті. Элла Солтүстік Каролина штатының Рали қаласындағы Шоу университетінде оқып, үздік бітіруші болып аталды.
Алғашқы әрекеттер (1930-1937 жж.)
Бейкер "Негро ұлттық жаңалықтарында" редакторлық көмекші болып жұмыс істеді. 1930 жылы Джордж Шейлер, афроамерикандық журналист және анархист (кейіннен консерватор болған), Жас негрлер кооперативтік лигасының (YNCL) құрылтайшысы атанды. Ол ұжымдық желілер арқылы афроамерикандық экономиканы дамытуды мақсат етті. Афроамерикандық экономиканы дамыту үшін АҚШ бойынша шағын, өзара байланысқан кооперативтік экономикалық қоғамдар жүйесін құруға тырысқан 1930 жылдары олар "конференциялар мен оқу курстарын өткізді". Шейлермен дос болған Бейкер 1931 жылы оның тобына қосылып, жақын арада ұлттық директоры болды. Бейкер сондай-ақ Президент Франклин Д. Рузвельттің "Жаңа саясаты" аясында құрылған Жұмыс прогресі басқармасының Жұмысшыларға білім беру жобасында жұмыс істеді. Ол тұтынушыларға білім беру, еңбек тарихы және Африка тарихы бойынша курстар оқыды. 1930 жылдары Гарлемнің мәдени және саяси ортасына толыққанды еніп, Италияның Эфиопияға шабуылына қарсы наразылық білдірді және Алабама штатындағы Скоттсборо ісі бойынша айыпталушыларды босату науқанын қолдады. Ол Гарлем кітапханасында Негр тарихы клубын құрды және YWCA-да лекциялар мен жиналыстарға тұрақты қатысты. Осы кезеңде Бейкер колледж кезіндегі жары Т. Дж. (Боб) Робертспен бірге тұрып, оған үйленді. Олар 1958 жылы ажырасып кетті. Бейкер жеке өмірі мен некелік жағдайы туралы сирек айтты. Азаматтық құқық қозғалысының белсендісі Бернис Джонсон Рейгонның сөзіне сүйенсек, көптеген әйелдер Бейкердің үлгісін алып, жеке өмірін жасыратын тәсілді қабылдады, бұл оларға қозғалыста жеке тұлға ретінде қабылдануға мүмкіндік берді. Бейкер болашақта ғалым және белсенді Джон Хенрик Кларкпен, болашақта жазушы және азаматтық құқықтар адвокаты Паули Мюрреймен және өмір бойы достық қарым-қатынаста болған басқалармен танысты. Гарлемдік қайта жаралу оның ой-өрісі мен ұстанымдарына әсер етті. Ол әлеуметтік өзгерістерге жету құралы ретінде кең ауқымды, жергілікті шараларды жақтады. Тең құқықтар үшін күрестегі халықтық қозғалысқа баса назар аударғаны 20 ғасырдың ортасындағы азаматтық құқық қозғалысының өсуіне және сәттілігіне ықпал етті.
NAACP (19381953)
1938 жылы Бейкер Нью-Йорк қаласында орналасқан Афроамерикалықтардың прогресін қамтамасыз ету ұлттық қауымдастығымен (NAACP) ұзақ және тығыз байланыс орнатты. 1940 жылдың желтоқсан айында ол ұйымда хатшы болып жұмыс істеуге кірісті. Ұйым атынан, әсіресе Оңтүстік штаттарында көп сапар шекті, жаңа мүшелерді қабылдады, қаржы жинады және жергілікті бөлімшелерді құрды. 1943 жылы ол бөлімшелер директоры болып тағайындалды және NAACP-тің ең жоғары дәрежедегі әйел өкілі атанды. Бейкер – пікірін ашық білдіретін, теңдік идеяларын қолдайтын әйел болды. Ол NAACP басшылығын орталықтандырудан алыстатуға және жергілікті деңгейдегі белсенді шараларға мүшелеріне көмектесуге ұсыныс жасады. Бейкер ұйымның күші жоғарыдан емес, төменнен өседі деп сенді. Ол бөлімшелердің жұмысы NAACP-тің өмірлік қозғаушы күші екенін айтты. Бейкер элитаризмді жек көріп, көптеген адамдарға сенім артты. Оның пікірінше, кез келген әлеуметтік өзгерістерді қолдайтын ұйымның негізі – басшыларының сөз өнері немесе біліктілігі емес, қатардағы мүшелерінің адалдығы мен еңбекқорлығы, сондай-ақ пікір алмасуға, тартысқа және шешім қабылдауға дайындығы мен қабілеті. Ол ұйымда жастар мен әйелдердің маңызды рөл атқаратынын ерекше атап өтті. Оңтүстікте азаматтық құқықтар үшін күресте маңызды болатын адамдардың желісін құрды. Кейбір солтүстік ұйымдастырушылар ауылдық оңтүстік тұрғындарына қараусыздықпен қараса, Бейкердің барлығына құрметпен қарым-қатынас жасауы оған жаңа мүшелерді тартуға көмектесті. Бейкер NAACP-ті демократияландыру үшін күресті. Ол өзінің алаңдаушылықтарын білдіру мен біртұтас күш құру арасында дұрыс тепе-теңдікті табуға тырысты. 1946 жылы Бейкер өзінің немересі Джекиді тәрбиелеуге алды, оның анасы оған қарауға мүмкіндігі болмады. Жаңа міндеттеріне байланысты Бейкер NAACP-дегі толық уақытты жұмысын тастап, ерікті ретінде жұмыс істеуге кірісті. Біраз уақыттан кейін ол жергілікті мектептердегі сегрегация және полицияның қатыгездігі мәселелерін шешу үшін NAACP Нью-Йорк бөлімшесіне қосылды. 1952 жылы ол бөлімше президенті болып сайланды. Осы қызметте ол жедел хатшылардың жұмысын бақылап, ұлттық кеңсе мен жергілікті топтардың жұмысын үйлестірді. 1953 жылы ол президенттік лауазымнан қалып, Либералдық партия тізімі бойынша Нью-Йорк қалалық кеңесіне сайлауға түсті, бірақ жеңіліске ұшырады.
Оңтүстік христиандық көшбасшылық конференциясы (19571960)
1957 жылдың қаңтар айында Бейкер Атлантаға Алабамадағы Монтгомери автобустарын бойкоттаудың табысына негізделген жаңа аймақтық ұйым құруға бағытталған конференцияға қатысу үшін барды. Ақпан айында өткен екінші конференциядан кейін Оңтүстік Христиандық Көшбасшылық Конференциясы (SCLC) құрылды. Бұл Оңтүстік штаттарында азаматтық құқықтар үшін күреске қатысқан шіркеулерге негізделген көшбасшылардың еркін құрылымдалған коалициясы болды. Ұйым оңтүстіктегі афроамерикалықтардың әлеуметтік прогресі мен нәсілдік әділдігіне қол жеткізу үшін зорлықсыз әрекеттерді қолдануға баса мән берді. Олар өздерінің қауымдастықтарының ортасындағы, қолдауының негізі ретінде қара шіркеулерге сүйенуді жоспарлады. Ұйымның күші жергілікті шіркеулердің саяси белсенділігіне негізделетін еді. SCLC көшбасшылары өздерін қара шіркеудің саяси құралы деп есептеді. SCLC алғаш рет 1957 жылғы Азаттық үшін Дұға Зияратында ұйым ретінде көпшілік алдына шықты. Бейкер осы ірі шараның үш негізгі ұйымдастырушысының бірі болды. Ол ұйымдық шекараларды басып өту қабілетін көрсетті, бәсекелестік пен қақтығыстарды елемеді және азайтуға тырысты. Конференцияның алғашқы жобасы – 1958 жылғы Азаматтыққа Шабуыл, 1958 және 1960 жылғы сайлауларда тіркелген афроамерикалық сайлаушылардың санын арттыруға бағытталған сайлаушылардың тіркеу науқаны болды. Бейкер SCLC-нің алғашқы қызметкері болып, Директордың орынбасары болып тағайындалды. Алғашқы атқарушы директор Джон Тиллей болды. Бейкер Джорджия, Алабама және Миссисипи штаттарындағы оңтүстік азаматтық құқық белсенділерімен тығыз жұмыс істеді және ұйымдастыру қабілеті үшін құрметке ие болды. Ол сайлаушылардың тіркеу науқандарын бастауға және жергілікті наразылықтарды анықтауға көмектесті. Олардың стратегиясына білім беру, шіркеулерде уағыздар айту және дауыс берудің маңыздылығын көрсету үшін жергілікті орталықтар құру кірді. Олар сондай-ақ жергілікті сайлаушыларды қорғау үшін 1957 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға сүйенуді жоспарлады. Джон Тиллей SCLC директоры қызметінен кеткеннен кейін Бейкер екі жарым жыл бойы Атлантада уақытша атқарушы директор болып жұмыс істеді және 1960 жылдың сәуірінде Уайатт Ти Уокер қызметке кіргенге дейін өмір сүрді. Бейкердің SCLC-дегі жұмысы жемісті емес, көбінесе көңілсіздік тудырды. Ол саяси, физикалық және эмоционалдық тұрғыдан тұрақсыз болды. Оның кеңседе берік одақтастары болған жоқ.
Студенттік зорлық-зомбылықсыз үйлестіру комитеті (19601966)
Сол жылы, 1960 жылы, қара колледж студенттері бастаған аймақтық сегрегацияны жою науқанынан кейін, Бейкер Оңтүстік Христиандық Көшбасшылық Конференциясын (SCLC) Оңтүстік университет студенттерін Шоу университетіндегі Оңтүстік Жастар Көшбасшылық Конференциясына шақыруға көндірді. Бұл жиын, сегрегацияға қарсы отырыстардың жетекшілерінің кездесіп, күресін бағалауы және болашақ әрекеттер мүмкіндіктерін зерттеуі үшін ұйымдастырылды. Осы кездесуде Студенттік Зорлықсыз Ұйымдастыру Комитеті (SNCC, "сник" деп айтылады) құрылды. Бейкер жас, сегрегацияға қарсы отырыстардың жетекшілерінде ерекше көшбасшылық әлеуетін көріп, олардың қозғалысты жаңа бағытқа бұра алатынына сенді. Бейкер отырысқа қатысушыларды олардың әрекеттерінің серпілісін сақтап, қажетті дағдыларды үйретіп, ресурстармен қамтамасыз ету және оларды күресші, демократиялық күшке біріктіруді қалады. Осы мақсатта ол студенттерді ескі, шіркеуге негізделген көшбасшылықтан тәуелсіз етуге тырысты. Шоудағы сөзінде ол белсенділерді "жетекшіге бағынуға" сақ болуға ескертті. Кейінірек Джулиан Бонд бұл сөзді "көз ашатын" және конференцияның ең жақсысы деп сипаттады. Бонд есіне алады: "Ол: "Мартин Лютер Кингке не істеу керектігін айтуына жол бермеңдер" демеді, бірақ сіз оның осыны айтқанын сезіндіңіз". SNCC Миссисипи дельтасындағы ең белсенді ұйымға айналды. Ол SCLC сияқты басқа көрнекті азаматтық құқық ұйымдарына қарағанда әйелдерге көбірек мүмкіндік берді, онда Бейкер әйелдерге қарсы кең таралған ілімдерге және әйелдер-белсенділерді басуға куә болды. Бірақ сексизм мен ерлердің үстемдігіне шақырулар ұйымның мүшелері арасында кең таралды. Шоудағы конференциядан кейін Бейкер SCLC-ден кетіп, SNCC-мен ұзақ және жақын қарым-қатынас орнатты. Говард Зиннмен бірге ол SNCC-нің ең құрметті ересек кеңесшілерінің бірі болды, оны "SNCC-нің анасы" деп атады. 1961 жылы Бейкер SNCC-ді екі қанатқа бөлуге көндірді: біреуі тікелей әрекеттер үшін, екіншісі сайлаушыларды тіркеу үшін. Бейкердің көмегімен SNCC, Нәсілдік теңдік Конгресімен (CORE) бірлесіп, 1961 жылғы аймақтық бостандық сапарларын ұйымдастырды. Олар сондай-ақ Оңтүстіктегі қара шаруалар, жалға алушылар және басқалар арасындағы халықтық қозғалысын кеңейтті. Элла Бейкер "күшті адамдарға күшті көшбасшылар қажет емес" деп мәлімдеді және әлеуметтік өзгерістер үшін қозғалыстардың харизматикалық көшбасшысы туралы түсінікті сынады. Бейкер "қатысу демократиясы" идеясын қолдап, әр адамның қатысуын қалады. Ол сондай-ақ "құғынға түскен адамдардың", кез келген қоғамдағы ең қанаушылыққа ұшыраған мүшелердің "өздерінің құғыннан шығу үшін қандай әрекеттер жасау керектігін шешуі керек" деп мәлімдеді. Ол SNCC жастарын тәрбиеледі және оларға Джулиан Бонд, Дайан Нэш, Стокли Кармайкл, Кертис Мухаммад, Боб Мозес және Бернис Джонсон Рейгон сияқты болашақ көшбасшыларға әсер етті. SNCC арқылы Бейкердің топтық көшбасшылық және радикалды демократиялық әлеуметтік өзгерістер қажеттігі туралы идеялары 1960 жылдардағы студенттік қозғалыстарда таралды. Мысалы, сол кездегі соғысқа қарсы негізгі топ - Демократиялық қоғам үшін студенттер қатысу демократиясын жақтады. Бұл идеялар сондай-ақ 1960 және 1970 жылдары құрылған радикалды және прогрессивті топтардың кең ауқымына әсер етті. 1964 жылы Бейкер Миссисипидегі ақ түсті Миссисипи Демократиялық партиясына балама ретінде Миссисипи еркіндік демократиялық партиясын (MFDP) ұйымдастыруға көмектесті. Ол MFDP-ның Вашингтон кеңсесінің үйлестірушісі болып жұмыс істеді және 1964 жылы Атлантик-Ситиде, Нью-Джерсиде өткен Ұлттық Демократиялық партияның съезіне MFDP делегациясын ертіп барды. Топ ұлттық партияны Оңтүстіктегі сайлауға қатысу құқығын афроамерикалықтарға растауға шақыруды көздеді, өйткені олар әлі де көп жағдайда сайлау құқығынан айырылған еді. MFDP делегаттары барлық ақ түсті ресми делегациямен күрескенде, үлкен жанжал туды. MFDP делегациясы отырысқа қатыспады, бірақ олардың Демократиялық партияға тигізген әсері кейіннен Миссисипиде көптеген қара көшбасшыларды сайлауға көмектесті. Олар Демократиялық партияның Ұлттық съезінде әйелдер мен аз ұлт өкілдерінің делегат ретінде отыруына рұқсат беру үшін ережеге өзгеріс енгізуді талап етті. 1964 жылы Ұлттық Демократиялық партиямен болған жарыс SNCC-ді "қара күші" позициясына итерді. Бейкер бұл кезеңде SNCC-мен аз қатысты, бірақ оның қатыспауы денсаулығының нашарлауына байланысты болды, идеологиялық айырмашылықтарға емес. Оның биографы Барбара Рэнсбидің сөзіне сәйкес, Бейкер қара күшін "сол кездегі негізгі азаматтық құқық топтарының тоқыраған және өзгермейтін талаптары мен тілінен" құтылу ретінде қарастырды. Ол SNCC-нің даму барысында жасаған қарулы өзіне қорғануға көшуін де қабылдады. Оның досы және биографы Джоан Грант "Бейкер, ешқашан бетін бұрмайтынын айтқан, қару-жарақтардың кең таралғанын көз жұмып қарады. Өзі жұдырықтарына сене отырып, оқ ату жаттығуларына қарсы емес еді".
Оңтүстік конференцияның білім беру қоры (1962-1967 жж.)
1962 жылдан 1967 жылға дейін Бейкер Оңтүстік Конференциясының Білім беру қорының (SCEF) қызметкері болып жұмыс істеді. Оның мақсаты – ақ және қара нәсілді адамдардың әлеуметтік әділдік үшін бірлесіп жұмыс істеуіне көмектесу болды; бұл нәсілдераралық сегрегацияны жою және адам құқықтарын қорғау тобы Оңтүстікте орналасқан еді. 1964 және 1965 жылдары Конгресс федералдық азаматтық құқықтар заңдарын қабылдап, президент Линдон Джонсон оларға қол қойды, бірақ оларды іске асыру жылдарға созылды. SCEF-те Бейкер өзінің досы, ұзақ жылдар бойы нәсілшілдікке қарсы күрескен Энн Брэденмен тығыз байланыста жұмыс істеді. Брэден 1950-ші жылдары Америкалық қызметкерлік комитеті (HUAC) тарапынан коммунист деп айыпталған еді. Бейкер социализмді, коммунизмге көшудің аралық кезеңін, капитализмге қарағанда адамгершілікке жақын балама деп есептеді. Ол Брэден мен оның күйеуі Карлдың жақтаушысы болды және SNCC-ді «қызыл сүреу» арқылы айыптаудан бас тартуға шақырды, себебі ол бұл әрекетті бөлінуге және әділетсіздікке алып келеді деп санады. 1960 жылдары Бейкер лекциялық сапарларға қатысып, азаматтық құқықтар мен азаматтық бостандықтарды байланыстырудың маңыздылығы туралы бірнеше жиналыстар ұйымдастырды.
Соңғы күш-жігер (1968-1986 жж.)
1967 жылы Бейкер Нью-Йоркке оралды, онда ол әрекетін жалғастырды. Кейіннен ол Артур Киной және басқалармен бірлесіп, социалистік ұйым – Массалық партияны ұйымдастыру комитетін құрды. 1972 жылы ол "Анжеланы босату" науқанына қолдау көрсету үшін елді аралап, Марин округінің азаматтық орталығына жасалған шабуылдағы адам ұрлау және кісі өлтіру айыптарымен түрмеге қамалған белсенді және жазушы Анжела Дэвистің босатылуын талап етті. Дэвис ақырында айыптан босатылды. Бейкер Пуэрто-Риконың тәуелсіздік қозғалысын қолдады және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы айқын пікір білдірді. Ол Үшінші әлем әйелдер альянсы және Бейбітшілік және бостандық үшін әйелдердің халықаралық лигасы сияқты бірнеше әйелдер ұйымдарымен серіктестік құрды. Өмірінің соңына дейін, 1986 жылғы 13 желтоқсанда, 83 жасқа толған күні қайтыс болғанға дейін ол белсенді болып қала берді.