Кіріспе

Шотланд медиумы (1897–1956)

Виктория Хелен МакКрей Дункан (туған МакФарлейн, 25 қараша 1897 – 6 желтоқсан 1956) – шотланд медиумы, 1735 жылғы Қолданушылық заңы бойынша алаяқтық мәлімдемелер жасағаны үшін түрмеге қамалған соңғы адам ретінде белгілі. Ол сырлықтан жасалған эктоплазманы шығаруымен танымал болды.

Ерте өмір

Виктория Хелен МакФарлейн 1897 жылғы 25 қарашада Пертширдің Калландер қаласында Арчибальд МакФарлейн мен Изабелла Рэттрейдің қызы болып дүниеге келді. Мектепте ол қорқынышты болжамдарымен және гистериялық мінез-құлқымен сыныптастарын алаңдатты, бұл оның анасын (пресвитериан шіркеуінің мүшесін) қатты мазалады. Оның фотосуреттері спириттердің алаяқтықпен жасалғанын көрсетеді: Дунканның құралдарына ескі кестемен жабылған боялған қағаз-маскадан жасалған қуыршақ кірді. 1931 жылы Лондондық спиритуалистік альянс (ЛСА) Дунканның әдістерін тексерді. Дунканның эктоплазмасының алғашқы зерттеуі оның сырдан, жұмыртқаның ағынан және дәретхана қағазынан жасалғанын көрсетті. Дунканның бір әдісі эктоплазмасын жұтып, қайта құсу болды, және ЛСА комитеті оны сеанстарының бірінде метилен көк таблеткасын жұтуға көндірді, бұл әдістің орындалу мүмкіндігін жоққа шығару үшін, және осының салдарынан эктоплазма пайда болмады.

Гарри Прайстың тергеуі

Дунканның алғашқы сеанстарының бірінен алынған эктоплазманың бір бөлігі дистилляцияланған суға салынды. Ол психикалық зерттеуші Гарри Прайске берілді, ол бастапқыда бұл үлгіге өте қуанды. Бірақ, оны химиялық сараптамаға жібергенде, оның жұмыртқа ағы мен химиялық заттардың қоспасынан жасалғаны анықталды. Прайс кейін Дунканның эктоплазмасын ұқсас материалдармен қайта жасады. 1931 жылы Прайс Дунканға бірнеше сынақ сеанстарын өткізу үшін 50 фунт стерлинг (2024 жылы шамамен 4300 фунт стерлинг) төледі. Ол сырлы матаны жұтып қойып, кейін оны "эктоплазма" ретінде қайта құсып шығарған деген күдік болды. Прайс Дунканнан алынған эктоплазма үлгісін талдап, оның сырдан жасалғанын дәлелдеді. Ол рентген сәулесіне түсіру әрекеттеріне қарсы күресті, зертханадан қашып, көшеде дау тудырды, сол жерде күйеуі оны ұстап, сынақтың бақыланатын жағдайын бұзды. Прайс Дунканның медиумдық қабілеті туралы есебінде былай деді: екі сеанста қатысқан психолог Уильям Макдугалл оның "барлық көрсетілісі алаяқтық" деп бағалады. Прайс есебінен кейін Дунканның бұрынғы қызметшісі Мэри МакГинлей Дунканға медиумдық әрекеттерінде көмектескенін толық мойындады, ал Дунканның күйеуі эктоплазманың пайда болуы қайта құсу арқылы болғанын мойындады. Дункан сеанстар кезінде жиі мұрыннан қан кетуіне тап болды; Уильям Браун бұл Дунканның жалған эктоплазмасын жасырған тағы бір жері болуы мүмкін деп болжады. 1936 жылы психикалық зерттеуші Нандор Фодор Дунканға сеанс кезінде инфрақызыл камераға түсірілсе, ақша төлеуге уәде берді, бірақ ол бас тартты.

1933 жылғы айыптау

1933 жылғы 6 қаңтарда Эдинбургте өткен сеанста Пегги есімді кішкентай қыздың рухы сеанс бөлмесінде пайда болды деген қауесет тарады. Сеанста отырған Эссон Моле оны ұстап алды, жарық қосылды, сонда рухтың шұлықтан тігілген іш киімнен жасалғаны анықталды. Сол іш киім 1933 жылғы 11 мамырда Эдинбург шериф сотында Дунканды жалған медиумдыққа айыптау үшін дәлел ретінде пайдаланылды. "Лайт" спиритуалистік журналы Дунканның алаяқтық жасағаны туралы сот шешімін мақұлдады және Прайстың эктоплазмасы сырлы мата екенін көрсеткен тергеуін қолдады. Дунканның күйеуі де оның жалған эктоплазмасын жасырып, оған көмектескен болуы мүмкін деген күдік туды. Эктоплазманың жасанды жібектен жасалғаны дәлелденді. 2018 жылы бұл үлгі Оксфордтағы Эшмолеан мұражайындағы сиқыр тарихына арналған "Spellbound" көрмесінде көрсетілді.

HMS Barham кемесі тоңуда

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1941 жылдың қарашасында Дункан Портсмут қаласында сеанс өткізді, онда ол HMS Barham кемесінің батып кеткенін айтқан теңізшінің рухы көрінгенін мәлімдеді. Бұл Дунканның өзі екені анықталды, ол ақ матамен жасыруға тырысқан, бірақ табылған соң тұтқындалды. Зерттеуші Грейм Дональд Дунканның HMS Barham туралы мәліметті оңай тапқандығын және оның нағыз психикалық қабілеттері болмағанын жазды. Дональдтың сөзіне сәйкес:

1941 жылдың 25 қарашасында Мысыр жағалауында торпедалық шабуылдан батқан HMS Barham кемесінің жоғалуы біраз уақытқа дейін құпия сақталды, бірақ 861 қаза тапқан теңізшінің отбасыларына көңіл айту хаттары жіберілді, оларға ресми жарияланғанға дейін құпия сақтау туралы өтініш айтылды. Әр отбасыда шамамен 10 адам болса, кеме батқанын 9 мың адам білген. Егер олардың әрқайсысы бір адамға ғана айтса, елде кеме батқанын білетін 20 мың адам болар еді, одан әрі – бұл аса құпия сақталған ақпарат емес. Қысқасы, кеме батқаны туралы хабар жылдам тарады; Дункан жай ғана қауесетті естіп, оны пайдаға айналдыруға шешім қабылдады. Кейіннен HMS Barham туралы ақпараттың сыртқа тарағаны анықталды. Бірінші теңіз лордының хатшысы Экономикалық соғыс министрлігінің профессоры Майкл Постанға сырттай айтқан. Постан өзіне ресми түрде хабарланғанын және тұтқындалмағанын мәлімдеді. Дунканның қасында HMS Barham кемесінің бас киіміне ұқсас нәрсе табылды. Бұл HMS Barham кемесінде қайтыс болған теңізшінің рухының көрінуімен байланысты болған, бірақ Дункан 1939 жылдан кейін теңізшілердің бас киімдерінде тек "H. M. S." деген жазу болғанын және кеме аты көрсетілмейтінін білмеген. Сондай-ақ, ол жақында ғана қайғыға ұшыраған адамдарды пайдаланып отыр деген алаңдаушылық туды, бұл туралы сот судьясы үкім шығарарда атап өтті. Дунканға өзінің күштерін көрсетуге тыйым салынды, оны алдаушылық жасағаны үшін қорғану ретінде пайдалануға рұқсат берілмеді. Қазылар алғашқы айып бойынша кінәлі деп тапты, ал судья оларды қалған айыптар бойынша үкім шығарудан босатты, өйткені бұл Дункан кінәлі деп табылған жағдайда сотталатын балама қылмыстар еді. Дункан тоғыз айға, Браун төрт айға түрмеге жабылды, ал Гомерлер кепілге алынды.

Сиқыршылық туралы заңның күшін жою

1944 жылы Дункан 1735 жылғы Құпия өнер туралы заң бойынша сотталған соңғы адамдардың бірі болды, ол рухтарды шақыруға болатынын жалған айтуды қылмыс деп есептеді. Ол тоғыз айға түрмеге қамалды. Сотталу кезінде ол: "Мен ештеңе жасаған жоқпын, Құдай бар ма?" – деп айғайлады. 1945 жылы босатылғаннан кейін Дункан сеанстар өткізуді тоқтатуға уәде берді, бірақ 1956 жылы тағы бір сеанс кезінде ұсталды. Ол көп ұзамай Эдинбургтегі үйінде қайтыс болды.

Өлім

Дункан 1956 жылдың 6 желтоқсанында Эдинбургтегі үйінде қайтыс болды, бір сеанстан кейін аз уақыт өткен соң. Дегенмен, кейбір спиритистер оны қорғауын жалғастырды. Дженни Хейзелгроувтың сөзінше,

Оның қарсыластары оның медиумдық қабілетін бірден жоққа шығарды, ал оның қолдаушылары кері ұстанымды қабылдады. Дунканның медиумдығының кез келген күдікті жайттары – ағаш ұнынан жасалған «эктоплазма», ірімшік матасына ұқсайтын «эктоплазмалық» мата – оның ізбасарлары оның өмірі мен медиумдық қабілетінің толыққанды идеализацияланған бейнесін жасау үшін жасырып келді. Психикалық зерттеуші Симеон Эдмундс спиритистердің Дункан ісіндегі алаяқтық дәлелдерін елемеу тарихы бар екенін де атап өтті. Ол «Psychic News» сияқты спиритистік баспасөзді жақпарулы хабарлау және фактілерді бұрмалауы үшін сынады. Теңіз күштерінің жүргізген тергеуі және одан кейінгі сот Мелисса Мюррейдің «Соңғы сиқыршы соты» атты радиоспектаклінде бейнеленді, онда Джоанна Монро Дункан рөлін, ал Индира Варма жасырын тергеуші рөлін сомдады. Спектакль 2010 жылдың 4 маусымында BBC Radio 4 арнасында көрсетілді. Дунканның ұрпақтары мен жақтастары оны өлімнен кейін кешіру үшін бірнеше рет үгіт жүргізді. Шотландия Парламенті 2001, 2008 және 2012 жылдары оны өлімнен кейін кешіру туралы петицияларды қабылдамады. Дунканның қолдаушылары оның кешірілуі үшін веб-сайт пен онлайн петицияны жүргізіп келеді.