Кіріспе

Белгілі бір ортада әрекет етуге қабілеттілік – философиялық ұғым. Агенттік – белгілі бір ортада әрекет етуге қабілеттілік. Ол моральдық өлшемге тәуелсіз, және оны моральдық агенттік деп атайды. Әлеуметтануда агент – әлеуметтік құрылыммен байланыс жасайтын жеке тұлға. Бірақ, әлеуметтік құрылымның адамның іс-әрекетіне жеке қабілеттіліктен басымдығы мәселесі әлеуметтануда пікірталас тудырады. Бұл пікірталас, кем дегенде, агенттің рефлексия деңгейіне қатысты. Агенттік санасыз, еріксіз мінез-құлық немесе мақсатты, мақсатқа бағытталған іс-әрекет (қасақана іс-әрекет) ретінде жіктелуі мүмкін. Агент әдетте өзінің физикалық іс-әрекеті және сол іс-әрекеттің мақсатына біршама мәлім болуы керек. "Мақсатқа бағытталған іс-әрекет" кезінде агент өзінің мінез-құлқына тікелей бақылау немесе басшылықты жүзеге асырады.

Адамның әрекет етуі

Агенттік, тек ойсыз детерминистік процестерді қамтитын табиғи күштерге жауап беретін объектілерге қарсы қойылады. Осы тұрғыдан алғанда, агенттік, біздің таңдауларымыз себептік тізбектердің нәтижесі емес, керісінше, еркін немесе анықталмаған деген философиялық доктрина – еркін ерік ұғымынан күрт өзгеше. Адамның агенттігі, адамдар шындығында шешімдер қабылдап, оларды іске асырады деген талапты білдіреді. Адамдар шешім қабылдауға қалай келеді – ерікті таңдау арқылы ма, әлде басқа процестер арқылы ма – ол бөлек мәселе. Адамның агент ретінде әрекет ету қабілеті сол адамға тән, бірақ біз және басқалар үшін адамның агенттігінен туындайтын нәтижелерді қарастыру, агент әрекет еткен жағдайға моральдық мазмұн сыйға сыйға және осылайша моральдық агенттікке қатысты деп ойлауға мүмкіндік береді. Егер жағдай адамның шешім қабылдауының салдары болса, онда адамдар өз шешімдерінің салдарына қатысты бағалау жасауға міндетті болуы мүмкін және осы шешімдері үшін жауапкершілік тартуы мүмкін. Адамның агенттігі байқаушыға «Мұндай оқиға болу керек пе?» – деген сұрақ қоюға құқық береді, бұл адам шешім қабылдамайтын жағдайларда, мысалы, Шоумейкер-Леви кометасының Юпитерге тиюі сияқты, мағынасыз болар еді.

Философияда

Агенттікті зерттеуге жауапты философиялық пән – әрекет теориясы. Кейбір философиялық дәстүрлерде (әсіресе Гегель мен Маркс қалыптастырғандарда) адамның агенттігі жеке мінез-құлықтан туындайтын функция емес, ұжымдық, тарихи динамика болып табылады. Гегельдің Рухы және Маркстің әмбебап класы – адамдардың әлеуметтік тіршілік иелері ретінде қарастырылып, бірлесіп әрекет етуге ұйымдастырылған идеяның идеалистік және материалистік көрінісі. Детерминизм мен индетерминизм арасындағы философиялық пікірталас, ішінара Хьюмнің еңбектерінен бастау алады және осы күнгі күнге дейін жалғасуда. Құрылым мен агенттік социологиядағы маңызды және тұрақты пікірталас тақырыбы болып табылады. Негізінен марксистік тұжырымдамадағыдай, "агенттік" – адамдардың өз еркіне сүйене отырып, тәуелсіз әрекет ету және еркіндікпен шешім қабылдау қабілеті, ал "құрылым" – әлеуметтік топтар сияқты, сондай-ақ дін, гендер, ұлт, субмәдениет және т.б. адамдардың мүмкіндіктерін шектейтін немесе оларға ықпал ететін факторлар.

Экономикадан (келісімшарт теориясы)

Экономикалық агенттік – сыртқы ықпалдардың нәтижеге механикалық түрде әсер ететін ішкі механизм. Ішкі агенттік құбылыстары сыртқы ортаның әсерін көрсетеді, себептік қасиеттері назардан тыс қалдырылады, ал жеке жүйе – қоршаған орта күштерінің қоймасы және өткізуші құралы ғана.

Психология саласында

Психологияның түрлі салаларында агенттік термині әртүрлі мағыналарда қолданылады. Ол агенттерді тануға немесе қарапайым қабылдау белгілері немесе принциптерге сүйене отырып, объектілерге агенттік атрибуциялау қабілетіне сілтеме жасай алады, мысалы, рационалдылық принципі, ол контекстке сезімтал, мақсатқа бағытталған және тиімді әрекеттер агенттердің маңызды сипаттамалары екенін көрсетеді. Осы тақырыпты даму және салыстырмалы психологтар зерттейді, бақылаушының агенттік нысандарды тірі емес объектілерден қалай ажырата алатынын түсіну үшін, бірақ ол кибернетикада қолданылатын автономды интеллектуалды агенттік терминімен де байланысты болуы мүмкін. Агенттік – бұл агенттік сезімі, яғни бақылауда болу сезімі де болуы мүмкін. Бандураның агенттікке қатысты көзқарасын шығарып тұрған интерактивті агенттік анықтайды, онда адамның агенттігі тікелей жеке агенттік арқылы іске асырылуы мүмкін. Бандура агенттік туралы өз көзқарасын әлеуметтік-танымдық тұрғысынан қалыптастырады, онда адамдар өзін-өзі ұйымдастырады, жандандырады, өзін-өзі реттейді және өзін-өзі тануға қатысады, сыртқы оқиғалармен қалыптасқан және бағытталған жай реакциялық организмдер емес. Адамдар белгілі бір нәтижелерге қол жеткізу үшін өз әрекеттеріне әсер ете алады. Өзінің ойлау процестерін, мотивациясын, эмоцияларын және іс-қимылын басқару қабілеті жеке агенттіктің механизмдері арқылы жүзеге асырылады. Мұндай агенттіктер шығарып тұрған және өзара әрекеттесетін болып табылады, әлеуметтік танымның перспективаларын қолданады және "өзара себептілік" арқылы өздерінің мотивациялары мен іс-қимылдарына себептік үлес қосады.

Әлеуметтік кибернетикада

Автономиялық агенттік экономикалық агенттік пен пайда болатын интерактивті агенттік тұжырымдамаларын қабылдай алады. Автономды жүйе өздігінен басқарылады, интерактивті ортада жұмыс істейді және оның ықпалына түседі. Оның әдетте өзіндік, ішкі динамикасы болады, ол оның өзара әрекеттесу жолына әсер етеді. Сондай-ақ, ол бейімделгіш, (соның салдарынан тіршілікке қабілетті және ұзаққа созылатын) белсенді, өзін-өзі ұйымдастырушы, өзін-өзі реттеуші және т.б. қабілеттеріне ие, өзінің мінез-құлқының қалыптасуына қатысады және танымдық және мәдени мүмкіндіктері арқылы өмірлік жағдайларын жасайды. Автономиялық агенттік екі немесе одан көп агенттіктердің бір-бірімен және олардың ортасымен өзара байланыста болуымен, сондай-ақ ішкі пайда болатын қасиеттеріне байланысты интерактивті жағдайда агенттіктің мінез-құлқының қалыптасуымен де айналысады.

Саяси экономикада

Адамның әрекет ету қабілеті – өзінің өмірін қалыптастыру мүмкіндігін білдіреді, және оның бірнеше аспектісін ажыратуға болады. Жеке агенттік жеке тұлғаның таңдауларында және өмірлік жағдайлар мен мүмкіндіктеріне ықпал ету қабілетінде көрінеді. Жеке агенттік қоғам ішінде жас, жыныс, кіріс, білім, жеке денсаулық жағдайы, әлеуметтік желілердегі орны және басқа да факторлар бойынша айқын айырмашылықтарды көрсетеді. Ұжымдық агенттік – адамдардың білімдерін, дағдыларын және ресурстарын біріктіріп, болашақтарын бірлесіп қалыптастыруға бағытталған жағдайларды қамтиды. Күнделікті агенттік – тұтыну және күнделікті жасалатын таңдауларға, ал стратегиялық агенттік – жүйелік өзгерістерге әсер ету қабілетіне қатысты. Саяси экономикалық тәсілдер әлеуметтік әрекеттің "грамматикасын" құрайтын, белгілі бір жағдайларда немесе қызмет салаларында өзара қарым-қатынасты құру және реттеу үшін қолданылатын агенттікке мүмкіндік беретін немесе оны шектейтін қағидаларды түсіндіруге пайдаланылуы мүмкін.