Кіріспе

Араб монархиясы (шамамен 300–602)

Лахмид әулеті, араб тілінде әл-Манәдірах немесе Бану Лакхм деп аталады, 3-ші ғасырдың соңынан 602 жылға дейін Оңтүстік Ирак пен Шығыс Арабияда, әл-Хира қаласын астана еткен араб мемлекеті болды. Олар көбінесе, бірақ үзіліспен Сасани империясының одақтастары және қарастырылған елдері болды, сондай-ақ Рим-Парсы соғыстарына қатысты. "Лахмидтер" термині билеуші әулетке де қолданылған, бірақ соңғы зерттеулер оларды Насридтер деп атауды ұсынады. Насрид әулетінің билігі Аль-Бахрейн мен Аль-Ямамадағы араб одақтастарына дейін жетті. Хосров II соңғы Насрид билеушісі Аль Нуман III-ті тақтан алып, өлім жазасын берген кезде, Надждтағы араб одақтастары көтеріліс жасап, Ди Кар шайқасында Сасанилерді жеңді, бұл Сасанилердің Шығыс Арабиядағы билігін жоғалтуына әкелді. Ди Кардағы жеңіс арабтардың сенімін арттырып, жаңа дәуірдің басталуы деп қабылдалды. Олар Хосров II-нің қайтысынан кейін Рашид халифалығының құрамына енді.

Лахмид тарихының номенклатурасы мен проблемалары

Лахмид мемлекетінің мәнісі мен ерекшелігі көбінесе белгісіз болып қала береді. Үкімші Насрид әулеті "Лакхмның Әмрі" ретінде III ғасырдың соңындағы Пайкули жазуында Сасани империясының қарауындағылардың бірі ретінде айтылады. Осыдан бастап тарихшылар "Лахмид" терминін әл-Хирадан билік еткен Насридтер мен олардың халқына қолданады. Дегенмен, тарихшы Грег Фишер атап көрсеткендей, "әл-Хирада немесе оның төңірегінде өмір сүрген адамдар туралы ақпарат өте аз, және үшінші ғасырда Насрид басшылары мен Лакм арасында болған кез келген байланыс алтыншы ғасырда да сақталған дегенге себеп жоқ, сондай-ақ Насридтер біртекті Лахмид мемлекетін басқарды дегенге де себеп жоқ". Бұл жағдай тарихи дереккөздердің – көбінесе Византиялықтардың – тек V ғасырдың соңынан бастап ғана Лахмидтер туралы толығырақ мәлімет беруімен және әл-Хирадағы археологиялық зерттеулердің жеткіліксіздігімен күрделенеді.

Тарих

Лахмид патшалығын екінші ғасырда Йеменнен көшіп келген Бану Лахм тайпасы құрып, биледі. Династияның негізін қалаушы – ‘Амр, ал оның ұлы Имру’ әл-Қайс (алтыншы ғасырда өмір сүрген ақын Имру’ әл-Қайспен шатастырмау керек) христиан дініне кірген деген мәлімдеме бар. Дегенмен, оның діни көзқарасы туралы пікірталас жоқ емес. Теодор Нольдеке Имру’ әл-Қайс ибн ‘Амрдың христиан емес екенін, ал Ирфан Шахид христиандыққа жақын болғанын айтады. Шахид сондай-ақ Имру’ әл-Қайс ибн ‘Амрдың жерлеу жазбасында христиандық формулалар мен белгілердің жоқтығын атап көрсетеді. Имру’ әл-Қайс біріккен және тәуелсіз араб мемлекеті құру арманымен өмір сүрді және сол арманға ұмтылып, Арабия түбегіндегі көптеген қалаларды бағындырды. Одан кейін ол үлкен әскер құрып, Бахрейн жағалауында кемелерден тұратын күшті флотты дамытып, мемлекетті теңіз күшіне айналдырды. Осыдан кейін ол сол кезде азаматтық соғысқа ұшыраған Иранның жағалау қалаларына шабуыл жасады, тіпті Сасани әулетінің отаны – Фарс провинциясына да шабуылдады. Имру’ әл-Қайс Бахрейнге қашып, біріккен араб ұлтының арманымен бірге Сирияға аттанды, онда Констанций II-ден уәделенген көмек күткенімен, ол көмек келмеді, сондықтан ол өмірінің соңына дейін сол жерде қалды. Ол қайтыс болғаннан кейін Сирия шөліндегі әл-Нимрахада жерленді. Имру’ әл-Қайстың жерлеу жазбасы өте қиын түрімен жазылған. Жақында бұл жазбаға қызығушылық жаңадан оянды және оның нақты мағынасы туралы пікірлер қалыптасуда. Қазір Имру’ әл-Қайс «Барлық арабтардың патшасы» деген лауазымды алғанын және жазбада жарым аралдағы солтүстік және орталық бөліктердің барлығын, тіпті Нажран шекарасына дейін сәтті жаулап алғанын білуге болады. Оның өлімінен екі жыл өткен соң, 330 жылы көтеріліс болды, оның барысында Әус ибн Қаллам қаза тауып, оның орнына Имру’ әл-Қайстың ұлы ‘Амр келді. Содан кейін Лахмидтердің басты қарсыластары Сасанилердің өміріне қас Рим империясының вассалдары – Гасанидтер болды. Лахмид патшалығы Сасанилер тарапынан қолдау алған Шығыс шіркеуінің маңызды орталығы болуы мүмкін, себебі ол римдіктердің Халкидондық христиандығына қарсы болды. Лахмидтер алтыншы ғасыр бойына ықпалды күштерінен айырылмады. Бірақ 602 жылы соңғы Лахмид патшасы әл-Нуман III ибн әл-Мундир Сасани императоры Хосров II-нің опасыздықпен айыпталып, өлімге кесілді, ал Лахмид патшалығы аннексияланды. 628 жылы Хосровтың құлауынан кейін Парсыдағы тұрақсыздық күшейді, бұл оқиғалар 636 жылы Қадисия шайқасы мен Парсының мұсылмандар тарапынан жаулануына әкелді. Кейбіреулер Лахмид патшалығының аннексиясы Сасани империясының құлауына және Парсының мұсылмандар тарапынан жаулануына себеп болды деп санайды, өйткені Сасанилер Хира шайқасында Халид ибн әл-Уәлидтен жеңіліске ұшырады. Сол кезде қала тасталып, оның құрылыс материалдары Куфаны, оның тозған әріптес қаласын қайта құру үшін пайдаланылды. Араб тарихшысы Әбу ‘Убайда (824 жылы қайтыс болған) Хосров II-нің патша әл-Нуман III ибн әл-Мундирге қызын беруден бас тартқаны үшін ашуланғанын және оны түрмеге қамағанын айтады. Кейін Хосров Нуман отбасының қару-жарағын қайтарып алу үшін әскер жіберді, бірақ Нуманның досы Хани ибн Масуд бас тартты, нәтижесінде Сасани империясының араб әскерлері 609 жылы Лахмидтердің астанасы әл-Хираның жанындағы Ди-Қар шайқасында жеңіліске ұшырады. Хира қазіргі Ирактың Куфа қаласының оңтүстігінде орналасқан.

Лакхмид әулеті және оның ұрпақтары

Патшалықтың негізін қалаушысы және көптеген билеушілері Бану Лакхм әулетінен тегін шығарған. Оман, Ирак және Біріккен Араб Әмірліктерінің Мандхарилері, Оманның Нааманилері және Ливандық друздар Арслан әулеті сияқты көптеген қазіргі "Қахтандық" династиялар Лакмидтерден таратынын мәлімдейді.

Әббадид әулеті

11 ғасырда Аль-Андалуста Севилья тайфасын билеген Аббадид әулеті Лахмид тегінен тараған.

Әдебиетте

Ақындар әл-Хираны жердегі жұмақ деп сипаттаған; бір араб ақыны қаланың жағымды климаты мен сұлулығын былайша өлеңге қосты: "Әл-Хирада бір күн бір жылдық емнен де жақсы". Әл-Хираның қираған орындары Куфаның оңтүстігінде, Евфрат өзенінің батыс жағалауында орналасқан.