Кіріспе

Москов Ресейіндегі қамалдар тізбегі

Засечная черта (Большая засечная черта, шамамен «Ұлы Абатис сызығы» немесе «Ұлы Абатис шекарасы» деп аударылатын) – Мәскеудің Ұлы Герцогтігі және кейіннен Ресей патшалығы Крым-Ноғай шапқыншылығынан елдің оңтүстік облыстарын қорғау үшін салған қамалдар тізбегі. Бұл шапқыншылықтар Ресей-Крым соғыстары кезінде Муравский жолы арқылы өріліп, облыстарды қиратқан. Ол Ока өзені бойындағы алғашқы шекарадан оңтүстікке қарай орналасқан. Сонымен қатар, бұл сызық Мәскеу мемлекеті мен далалық көшпелілер арасындағы шекара қызметін атқарды. Жүздеген шақырымға созылған бекініс желісі ретінде Ұлы Абатис шекарасы Қытайдың Ұлы Қабырғасына және Римнің лимес нығайтуларына ұқсас. Абатис – әскери термин, ол ағаштарды кесу арқылы далада жасалған қорғаныс құрылысын білдіреді. Сызық кесілген ағаштардан жасалған кедергілерден тұрды және орлар, үйінділер, палисадтар, қарау мұнаралары және көлдер мен батпақтар сияқты табиғи нысандармен нығайтылды. Абатистің ені бірнеше жүз метрге жететін. Ең қауіпті жерлерде абатис екі еселенді, үш еселенді, тіпті одан да көп, қақпалар мен кішкентай ағаш бекіністері жасалып, кіретіндер бақыланды. Жақын жерде тұратын шаруаларға осы аумақта қоныстануға немесе ағаш кесуге тыйым салынды, бірақ билік олардың уақытының бір бөлігін бекіністерді күтуге және жаңартуға жұмсауын талап етті. Күзде, шабуылшылардың малға ие болу мүмкіндігін жою үшін сызықтан тыс кең далалық шөптер өртеліп, жағылды. Қалалардың тас және ағаш кремльдері де Ұлы Абатис сызығының құрамына кірді. Осы қалалардың ішінде: Серпухов, Коломна, Зарайск, Тула, Рязань, Белев. Сызықтағы басқа бекіністер кішкентай остригтер болды.

Ресейдің басқа бекініс желілері

Ресей тарихында көптеген бекініс желілері болған және олар туралы толық ақпарат алу қиын. Ресей мемлекеті кеңейген сайын, осы желілер оңтүстікке қарай жылжыды. Абатис бекіністері туралы ең алғашқы мәлімет 1137-1139 жылдардағы Новгород жылнамасында кездеседі. Абатис желілері 13 ғасырда оңтүстік Русьте пайда бола бастады. "Ұлы Абатис желісі" Брянскіден Месхераға дейін созылып, шартты түрде 1566 жылы аяқталды. 16 ғасырдың екінші жартысында оны 35 000-ға жуық жергілікті жасақ қорғады. Тағы бір дерек бойынша, жыл сайын 65 000 адам шақырылған. Желінің артында Тула қаласында штабы орналасқан жылжымалы әскер болды (1616 жылы 6 279 адам, 1636 жылы 17 005 адам). Елеулі желілер бірнеше бар. Ең көнесі (1563-1566 жылдары аяқталған) Нижний Новгородтан Ока өзені бойымен Козельскке дейін созылып, оны Иван Грозный салған. Келесісі Алатыр – Орел – Новгород-Северский – Путивль желісі бойынша салынды. Ресейдің Федор I-і Ливны – Курск – Воронеж – Белгородта абатис салдырды. Симбирск желісі шамамен 1640 жылы салынды, ал Белгород желісі Тамбовтан Волга өзеніндегі Симбирскіге дейін жалғасты. 1730-31 жылдары Кама желісі Қазанды башқұрттардан бөліп тұрды. 1736 жылдан бастап Самара-Оренбург желісі башқұрттарды оңтүстіктен қоршады.