Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Болгар (Болгарское городище) 10-13 ғасырларда Биляр және Нұр Сувармен бірге Волга Болгариясының астанасы ретінде кездейсоқ пайда болып тұрды. Ол Волга өзенінің жағасында, Кама өзенімен қосылған жерден шамамен 30 км төмен, ал қазіргі Қазан қаласынан 130 км қашықтықта, қазіргі Спас ауданында орналасқан. Оның батысында 1991 жылдан бері Болгар деп аталатын шағын қала бар. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра комитеті 2014 жылы Болгар тарихи-археологиялық кешенін (көне Болгар төбе бекінісі) Дүниежүзілік мұра тізіміне қосты.
Bolghar (Болгарское городище) was intermittently the capital of Volga Bulgaria from the 10th to the 13th centuries, along with Bilyar and Nur Suvar. It was situated on the bank of the Volga River, about 30 km downstream from its confluence with the Kama River and some 130 km from modern Kazan in what is now Spassky District. West of it lies a small modern town, since 1991 known as Bolgar. The UNESCO World Heritage Committee inscribed Bolgar Historical and Archaeological Complex (ancient Bolghar hill fort) to the World Heritage List in 2014.
Тарих
Қала 10 ғасырдан бастап Волга Болгариясының астанасы болған деп есептеледі. Киев Русінің Волга бойындағы үнемі шабуылдары мен ішкі соғыстар Волга болгар хандарына (хагандарға) өз астанасын Білярға көшіруге мәжбүр етті. 13 ғасырда Волга Болгариясына моңғолдар шапқан кезде Алтын Орда мемлекеті бұл аймақты жаулап алды. Моңғол шапқыншылығы кезінде Біляр қиратылғаннан кейін ескі астана Алтын Орданың құрамындағы жеке провинцияның (немесе герцогтықтың) орталығы болды. Ол улустың өзінен тыс орналасқан, бірақ моңғолдардың тікелей қатысуымен болды. Моңғолдар Волга болғарларының әлеуметтік-саяси құрылымын жойды. Моңғол үстемдігі кезінде Болгар зор байлыққа, көптеген әсем ғимараттарға ие болды және он есеге дерлік үлкейді. Болғар, Хорезм, Қырым және Әзірбайжан сияқты аймақтардан алынған салықтар Алтын Орданың қазынасын толықтырды, ал моңғолдар Болғар мен Хорезмнің билеушілерін өздерімен ауыстырды, ал батыстағы Рус князьдықтары оларға салыстырмалы түрде аз кіріс әкелді, және олар Русь, Армения және Грузиядағы жергілікті княздарды билікте қалдырды. 14 ғасырдың соңында оның жағдайы күрт нашарлады. Оны 1361 жылы Ұлы апат кезінде Булат Тимур тонады. Мәскеу-Волга болгар соғысы (1376) кезінде Мәскеу және Нижний Новгород Суздаль уақытша Ұлы Болгарды басып алып, өздерінің дорогасын және таможнясын (кеден жинаушысын) орнатты, бұл сол кездегі лауазымдар болған болуы мүмкін, татарлар қаланы қайтарып алғанға дейін. Тоқтамыш-Тимур соғысы кезінде Тимур оған қауіп тудырды. Болгар мұсылман діни орталығы ретінде 16 ғасырдың ортасына дейін, Қазан хандығын Ресей патшасы Иван IV жаулап алып, Ресей мемлекетіне қосылғанға дейін сақталды. Патшалық кезеңінде ежелгі қаланың орны орыс шаруаларымен қоныстандырылды. Петр I патша сақталған қираған орындарды сақтау үшін арнайы жарлық шығарды, бұл тарихи мұраны сақтауға бағытталған алғашқы ресейлік заң болды.
The city is supposed to have been the capital of Volga Bulgaria from as early as the 10th century. Regular Kievan Rus' incursions along the Volga, and internecine fights, forced the Volga Bulgar kings (khagans) to intermittently move their capital to Bilyar. During the Mongol invasion of Volga Bulgaria in the 13th century, the Golden Horde conquered the realm. After a destruction of Bilyar during the Mongol invasion, the older capital became a centre of a separate province (or duchy) within the Golden Horde. It lay outside the ulus itself, but had direct Mongol presence. The Mongols eliminated the existing socio political structure of the Volga Bolgars. During the period of Mongol domination Bolgar acquired immense wealth and many imposing buildings and grew tenfold in size. The taxation of regions such as Bolgar, Khwarizm, Crimea and Azerbaijan filled the Golden Horde's coffers with great wealth, and the Mongols replaced the sitting rulers of Bolgar and Khwarizm with their own, while the Rus' principalities in the west brought them comparatively little revenue, and they left the local princes in Rus', Armenia and Georgia in charge. The late 14th century saw a marked decline in its fortunes. It was sacked by Булат Тимур in 1361 during the Great Troubles. The Muscovite–Volga Bulgars war (1376) saw Muscovy and Nizhny Novgorod Suzdal briefly capture Grand Bolgar and installing their own doroga and tamozhnia (customs collector), which probably were existing offices at the time, before the Tatars retook the city. It was endangered by Timur during the Tokhtamysh–Timur war. As a Muslim religious center Bolgar persevered until the mid 16th century when the Khanate of Kazan was conquered by the Russian Tsar Ivan IV and incorporated into the Russian state. During Tsarist rule the site of the ancient town was settled by Russian commoners. Tsar Peter the Great issued a special ukase to preserve the surviving ruins, which was the first Russian law aimed at preserving historical heritage.
Кішкентай парыз
Кеңес дәуірінде Болгар "Кіші қажылық" деп аталатын жергілікті ислам қозғалысының орталығы болды. Татарстан және Кеңес Одағының басқа аймақтарынан келген мұсылмандар Меккеге қажылыққа бара алмағандықтан, олардың орнына Болгарға сапар шекті.
During the Soviet period, Bolgar was a center of a local Islamic movement known as The Little Hajj; Muslims from Tatarstan and other parts of the Soviet Union could not participate in the hajj to Mecca, so they travelled instead to Bolgar.
Маңыздылық
Татарлар Волга Болгариясының ортағасырлық астанасын Шахри Болгар деп атайды, яғни бұл парсы тілінде "Болгар қаласы" деген мағынаны білдіреді. Бұл қала олардың мәдени мұрасының бір бөлігі, себебі Волга Болгариясы Қазан хандығының алдындағы мемлекеті болса, ал Қазан хандығы бүгінгі Ресей Федерациясының Татарстан Республикасының алдындағы мемлекеті саналады. Қазіргі күні Татарстанның астанасы – Қазан, бірақ көптеген татарлар Болгарды өздерінің ежелгі және діни астанасы деп есептейді, сондай-ақ Волга Болгариясына монғол шапқыншылығынан бұрынғы мұсылман болгарлардың өміріне үңілуге мүмкіндік береді.
The Tatars refer to the medieval capital of Volga Bolgaria as Shahri Bolghar , that is Persian for "the City of Bolghar". The town is part of their cultural heritage, because Volga Bulgaria is the predecessor state of the Khanate of Kazan, which in turn is in a way the predecessor of today's Russian republic of Tatarstan. Today, the capital of Tatarstan is Kazan, but many Tatars consider Bolghar to be their ancient and religious capital and to allow a glimpse of Muslim Bulgar life before the Mongol invasion of Volga Bulgaria.