Кіріспе

Христиан дінінің тармағы ескі тәртіпті меннониттер (Пенсильвания неміс тілінде: Fuhremennischte) меннонит дәстүрінің бір бөлігін құрайды. Ескі тәртіп – бұл швейцариялық және оңтүстік неміс мұрасының меннониттік топтары, қазіргі заманғы технологияның кейбір элементтерінен бас тартып, көлік құралы ретінде әлі де жылқы мен арбаны пайдаланады, өте консервативті және қарапайым киім киеді, сондай-ақ ғибадат етудің, шомылдырудың және қасиетті тамақ ішудің ескі формаларын сақтайды. Барлық ескі тәртіпті меннониттер белгілі бір технологияларды (мысалы, радио, теледидар, интернет) қабылдамайды, бірақ одан бас тарту деңгейі әрбір топқа байланысты. Ескі тәртіпті топтар көбінесе жеке адамның сенімдеріне емес, тәртіпті қоғамға үлкен мән береді. Пенсильвания неміс тілі барлық жылқы мен арба қолданатын топтарда кеңінен қолданылады, бірақ Вирджиния ескі тәртіпті меннониттері олар ескі тәртіпке өткенге дейін өздерінің бастапқы тілін жоғалтқан. Ескі тәртіпті меннониттердің әртүрлі топтарын біріктіретін жалпы шіркеу немесе конференция жоқ. 2008-2009 жылдары ескі тәртіпті меннониттердің аз бөлігі автомобильдерді қабылдады, ал көпшілігі жылқы мен арбамен жүруді жалғастырды. 2021 жылы ескі тәртіпті меннониттердің жалпы саны 72 000-84 000 адамға жетеді деп есептеледі. Өте консервативті, плаутдич тілінде сөйлейтін орыс меннониттері, олардың сенімдері мен өмір салты ұқсас болғанымен, әдетте ескі тәртіпті меннониттер деп аталмайды.

Аттар

1872 жылы Индиана штатында епископ Джейкоб Вислердің (1808–1889) басшылығымен құрылған алғашқы Ескі тәртіп бөлімінен бастап 20-ғасырдың ортасына дейін көптеген ескі тәртіп менониттерін көпшілік "Вислер менониттері", "Ескі тәртіп менониттері, Вислер" тіпті "Вислериттер" немесе осы сияқты атаулармен білді. Кейбір жағдайларда бұл атау сақталған, бірақ бүгінде "Вислер менониттері" термині көбінесе Огайо-Индиана менониттер конференциясы деп аталатын белгілі бір топты білдіреді. Автокөлік пайдаланбайтын Ескі тәртіп менониттерін "ат пен арбамен жүретін менониттер" немесе "командалық менониттер" деп атайды (оларға арналған сөз Пенсильвания неміс тілінде Fuhremennischte). Кейде "Ескі тәртіп менониттері" термині тек автокөлік пайдаланбайтын топтарға ғана қолданылады. "Автокөлікті пайдаланатын" Ескі тәртіп менониттері – бұл ат пен арбамен жүретін Ескі тәртіп топтарынан бөлініп шыққандар. Топтарға епископтың атымен атау жиі кездеседі, көбінесе бөлініс кезіндегі жетекші епископтың атымен.

20 ғасыр

1907-1931 жылдар аралығында Ескі Тәртіптердің арасында тағы бір шіркеу бөлінісі болды, ол жаңа технологияларды, әсіресе автомобильдерді пайдалану мәселесіне байланысты туындады. Бөліністер 1907 жылы Индиана және Огайо штаттарында, 1931 жылы Онтариода, 1927 жылы Пенсильванияда болды, және олар көбінесе «ат пен арба» және «автомобиль» деп аталатын топтарға бөлінді. 1940-1960 жылдар аралығында Православ меннониттері мен Ноа Хувер меннониттері Ескі Тәртіптегі адамдар арасындағы ұзақ бөліністер мен қайта бірігулердің нәтижесінде пайда болды. Олар заманауи емес, меннониттік өмірдің таза түрін іздеді. Православ меннониттері де, Ноа Хуверлер де «мақсатты ойлы, өте қарапайым Ескі Тәртіп меннониттері» болып табылады. Стивен Скотт Ноа Хувер меннониттері туралы былай деп жазады:

Сенімдер мен тәжірибелер

Көптеген меннониттер арасындағы әдет-ғұрыптар Киелі кітаптың осы және басқа да аяттарына сәйкес, дүниеге бейімделудің Киелі кітап қағидасынан туындайды. Ескі тәртіптегі меннониттер мен ескі тәртіптегі амиштердің технологиядан аулақ болуы технологияның қандай да бір жолмен жаман екеніне сенім негізделмеген, бірақ олардың қауымдастықтарының мәніне алаңдаушылық тудырады. Меннониттер үшін қауым маңызды, сондықтан қандай да бір технология немесе әдет оларға кері әсер ететін болса, қабылданбайды. Көптеген ескі тәртіптегі меннониттер тобы автомобильдерді қабылдамайды, бірақ төтенше жағдайда тіпті ең дәстүрлі ескі тәртіптегі меннонит те автомобильде сапар жасауға келісуі мүмкін; суыту қажетті аймақтарда сүт сататындар қорада электр қуатын орнатады. Автомобильдер мен жүк көліктерін пайдалануға рұқсат беретін кейбір топтар, мысалы, Маркхэм-Ватерлоо меннониттер конференциясы, олардың барлығы қара түсті болуын қамтамасыз етеді, тіпті осы әсерге қол жеткізу үшін хромдалған бөліктерді бояйды. Ескі тәртіптегі меннониттер қарапайымдылықты да сақтайды, оның ішінде киімге қатысты, ол киімде әсемдіктің қарама-қарсысы болып табылады, сонымен қатар сыртқы түрінде де. Көптеген амиш және ескі тәртіптегі меннониттер ай сайынғы сыйлықақы төлеумен дәстүрлі медициналық сақтандыруды қолданбайды. Пенсильвания штатының Ланкастер округіндегі кейбір амиш және меннониттер Артықшылықты денсаулық сақтауды (PHC) Ескі тәртіп тобының (OOG) жабуын пайдаланады. OOG мүшесі қатысушы дәрігерге келгенде (Ланкастер аймағындағы шамамен 1100 жергілікті дәрігер мен 9 аурухана OOG жабуын қабылдайды), олар қызыл және көк түсті басылған бірегей ақ картаны ұсынады, олардың PHC мүшесі екенін көрсетеді. Бұл карталарда жеке басын анықтайтын ешқандай ақпарат жоқ, өйткені олардың діни сенімдеріне сәйкес. Көмек көрсетілгеннен кейін, дәрігерлер ПДК-ға "бағаны қайта есептеу" үшін өтініш береді, егер науқастың сақтандыруы болғандай. Содан кейін ПДК мәлімдемесі медициналық мекемеге және пациентке дәрігерге төленетін жеңілдетілген соманы көрсетеді. Медициналық мекеме пациенттен қайта есептелген соманы тікелей жинайды, өзін-өзі төлейтін шоттар бойынша қалдықтарды жинау саясатына сәйкес. Осылайша, Ескі тәртіп тобы денсаулық сақтау шығындарын төмендету үшін ұжымдық сауда-саттық жүргізеді. Сонымен қатар, қауым ауру, кемсіту, қарт немесе жазатайым оқиғаға ұшыраған кез келген мүшесіне қолдау көрсетеді. Солтүстік Американың танымал баспасөзінде ескі тәртіптегі меннониттер мен ескі тәртіптегі амиш топтары жиі біріктіріледі. Бұл дұрыс емес, 2017 жылғы Канадалық меннониттер журналының баяндамасына сәйкес: Ат пен арбада жүретін топтар ауылдық өмір салтын сақтап қалды, шаруашылық олардың экономикасының маңызды бөлігі болып табылады. Көптеген ат пен арбада жүретін ескі тәртіптегі меннониттер егіншілікке тракторларды пайдалануға рұқсат береді, бірақ кейбір топтар жол көлігі үшін пайдалануды болдырмау үшін темір дөңгелекті тракторларды талап етеді. Кейбір дәстүрлі топтар, мысалы, православие меннониттері мен Ноа Хувер меннониттері әлі күнге дейін егістіктерін жылқымен өңдейді. Ат пен арбада жүретін адамдар әлемнен бөлінуді, қауымнан шығаруды және әдетте қатаң түрде қашуды баса көрсетеді. Барлық ескі тәртіптегі меннониттер топтары кездесу үйлерінде немесе шіркеу ғимараттарында (оларда толыққанды қауымдар болған кезде) жиналады, бұл ескі тәртіптегі амишке қарама-қайшы, олар өз мүшелерінің үйлерінде немесе қораларында жиналады. Прогрессивті ("автомобильді") ескі тәртіптегі меннониттер, мысалы, Уиверленд конференциясы меннониттері (АҚШ), Вислер меннониттері (АҚШ) және Маркхэм-Ватерлоо меннониттер конференциясы (Канада), негізінен 1872-1901 жылдар аралығындағы ескі тәртіптің бірқатар шиғырынан пайда болды. Қазіргі уақытта олар көбінесе бірге жиналатын үйлерді бөліседі және 20 ғасырдың басында олардан жолдарды бөліскен ат пен арбадағы бауырлары сияқты ескі тәртіптегі ғибадат етудің бірдей формаларын ұстанады. Уиверленд ескі тәртіптері 1927 жылы көліктерді пайдалана бастағанымен, көліктер қарапайым және қара бояумен боялуы керек болды. Прогрессивті топтар арасындағы тыйым салу формасы әдетте жеңіл, яғни экс-коммунант әрқашан шеттетілмейді және сондықтан отбасылық үстелден шығарылмайды, олардың жұбайынан шеттетілмейді және/немесе іскерлік қатынастардан ажыратылмайды. Барлық прогрессивті ескі тәртіптер немесе қазірдің өзінде пенсильваниялық неміс тілінен ағылшын тіліне ауысқан немесе осы процесте жүргізілуде. Соңғы онжылдықтарда, алайда, прогрессивті топтардың отбасы мөлшері мен өсу қарқыны ат пен арбадағы топтармен салыстырғанда азайды. 2017 жылғы Ватерлоо университетінің баяндамасына сәйкес, "Онтариодағы шамамен 59 000 меннониттердің ішінде, консервативті топтардың мүшелері шамамен жиырма пайыздан ғана құрайды".

Дау

2020 жылдың қараша айында Канаданың Онтарио штатында COVID-19 пандемиясы кезінде Уотерлоо аймағының және Веллингтон-Дафферн-Гюльф аймақтарының денсаулық сақтау бөлімдері өз аймақтарындағы Ескі Тәртіп мектептерін және құдай орындарын жабу, сондай-ақ әлеуметтік байланыстарды шектеу туралы бұйрықтар шығарды. Бұйрықтар инфекция деңгейінің өте жоғары болуына байланысты қабылданды. «Уотерлоо аймағында бұл бұйрықтар Маркхэм, Олд-Колони және Дэвид Мартин меннонит қауымдарын қамтыды», делінген жаңалықтарда. Екі де аймақтық бөлім де вирустың таралуын азайтуға бағытталған денсаулық сақтау талаптарымен ынтымақтастық танытпағанын мәлімдеді. «Уотерлоо аймағының жеті Ескі Тәртіп меннонит шіркеуіне басшылық ететін» (деп басқа да жаңалықтар агенттігі хабарлағандай) епископ Питер Брубахер «Waterloo Region Record» газетіне берген сұхбатында: «Шындығын айтсам, көп адамдар оқшаулануды жеңіл қабылдады», – деді.

Халық саны мен таралуы

Ескі дәстүрдегі меннониттерді АҚШ, Канада және Белиз елдерінде кездестіруге болады. 2000 жылы ат-арбамен жүретін халықтың 70 пайызы Пенсильвания және Онтарио штаттарында тұрды. Олар 19 ғасырдың соңында меннониттердің негізгі тобынан, ал 20 ғасырдың басында автомобиль және ат-арбамен жүретін топтардың арасындағы бөліністен пайда болды. Индиана, Огайо және Вирджиния штаттарында да бөліністер арқылы пайда болды, бірақ олардың саны әлдеқайда аз болды. Басқа штаттардағы ат-арбамен жүретін меннониттердің қоныстары негізінен 1960 жылдардан бастап басталған көші-қон арқылы құрылды. Белиз (Кайо және Толедо аудандары) елдерінде де ескі дәстүрдегі меннониттер бар. Оң жақтағы кестеде 1990 жылдардың соңында Солтүстік Америкадағы АҚШ штаттары, Канада провинциялары немесе Белиз елдеріндегі ат-арбамен жүретін меннониттердің жалпы саны және 2015 жылы Пенсильвания неміс тілінде сөйлейтін меннониттердің саны көрсетілген, бұл сан ат-арбамен жүретін меннониттердің санымен шамалас. Ел (Белиз), штат (АҚШ) немесе провинция (Канада) 2000 жылға дейін ат-арбамен жүретін меннониттердің саны 2015 жылы ПГ тілінде сөйлейтін меннониттердің саны Пенсильвания 9,650 12,340 Онтарио 6,900 9,495 Нью-Йорк 1,800 4,195 Кентукки 400 2,563 Висконсин 800 2,395 Огайо 800 2,360 Миссури 1,000 2,267 Вирджиния 1,550 ~ 2,000 Индиана 700 995 Айова 300 600 Теннесси – 565 Мэриленд – 525 Мичиган 100 300 Белиз 100 300 Иллинойс – 235 Манитоба – 100 Миннесота – 27 Барлығы 24,000

Қатысушылары

1908 жылы К. Генри Смит жазғандай, барлық "Ескі тәртіп" меннониттерінің топтарының мүшелерінің саны "екі мыңнан аспады". 1957 жылы барлық ескі тәртіпті меннониттік топтардың мүшелерінің жалпы саны 44 қауымда 5800 адамды құрады. 2002 жылы жарияланған Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia мәліметінше, АҚШ-та шамамен 17 000, ал Канадада 3 000 шомылдырылған "Ескі тәртіп" меннониттері болды. Венгерлер көбірек балалы және көлік жүргізетін туыстарына қарағанда, меннониттер қатарында көбірек сақталады. 2005 жылы Индиана штатындағы "Ескі тәртіп" меннониттерінің әр отбасындағы балалардың орташа саны 8,25 болды. Венгер меннониттерінің Мартиндейл ауданында 1953-1968 жылдары туған 199 адамның арасында 1998 жылы 95 пайыздық сақталу деңгейі тіркелді.

Ұқсас топтар

Ескі тәртіптегі меннониттер мен ескі тәртіптегі амиш арасында көптеген ұқсастықтар бар, әсіресе амиш пен ат пен арбамен жүретін ескі тәртіптегі меннониттердің арасында. Екеуі де пенсильваниялық неміс тілінде сөйлейді және қарапайым киім киюдің ортақ дәстүріне ие. Латын Америкасында тұратын, Plautdietsch деп аталатын басқа неміс диалектісінде сөйлейтін және өздерінің қарапайым киім кию дәстүрі бар консервативті "орыс" меннониттерімен де салыстыруға болады. Осыған ұқсас, гуттер де гуттер тілінде сөйлейді және мүлікті ортақ пайдалану қағидасы бойынша өмір сүреді. Сонымен қатар, әртүрлі Ескі тәртіптегі Шварценеу бауырлары мен Ескі тәртіптегі Өзен бауырлары да ескі тәртіптегі меннониттермен ортақ пенсильваниялық голланд мұрасын бөліседі.

Баспа ісі

Ескі тәртіп меннониттері Лагранж, Индиана және Аилмер, Онтарио қалаларында орналасқан Pathway Publishers деп аталатын Ескі тәртіп амиш баспасымен жақындық табады. Соңғы кезде Онтарионың Ескі тәртіп меннониттері өздерінің кейбір басылымдарын жасады және Валленштейн, Онтарио маңында Vineyard Publications деп аталатын жеке кәсіпорын құрылды. Ескі тәртіп шіркеулерінің мүшелері әдеби өрнектеу үшін Пенсильвания неміс диалектін Ескі тәртіп амиштерге қарағанда көбірек қолданады. Пенсильвания неміс прозасы мен поэзиясының бірнеше авторы бар. Мысалы, Тау Орманында (Онтарио, Канада) Исаак Хорст (1918–2008) белгілі, ол «Бей сих селверт ун унгевехнлих» (ағылшын тілінде: «Бөлек және ерекше») атты кітап жазды. Пенсильвания неміс мәтіндері көбінесе Пенсильвания неміс диалектісінде шығатын Hiwwe wie Driwwe газетінде жарияланады.