Кіріспе

1989 жылы ағылшын жазушысы Джулиан Барнстың "Дүние тарихы 10½ тарауда" атты кітабы әдетте роман деп сипатталса да, шындығында әртүрлі стильдегі ұқыпты байланысқан қысқа әңгімелер жинағы. Көбісі көркем туынды болғанымен, кейбіреулері тарихи деректерге негіделген. Кітаптағы маңызды қайталанатын мотивтердің бірі – кемелер тақырыбы.

Сюжет

1-тарау, "Ставуэй" – Нұхтың кемесі туралы оқиғаның басқаша баяны, онда кемеге кіруге рұқсат етілмеген және сапар барысында жасырынып кірген ағаш құрттарының көзқарасы келтіріледі. Бірінші тараудағы ағаш құрттары Нұхты Құдайдың өкілі ретінде тағайындаудың дұрыстығына күдік келтіреді. Олардың өзіндік тобы, басқа "ластанған" немесе "маңызсыз" түрлер сияқты, кемеден тыс қалды, бірақ ағаш құрттарының бір тобы кемеге жасырынып кіріп, Ұлы су тасқынынан аман қалды. Ағаш құрттары көптеген байланыстыратын элементтердің біріне айналады, дерлік әр тарауда пайда болып, әсіресе білім мен тарихи түсініктердің құлдырау процесін көрсетеді. 2-тарау, "Қонақтар", 1985 жылғы "Ахилл Лауро" оқиғасына ұқсас круиздік лайнерді басып алу туралы айтады. 3-тарау, "Дін соғыстары", ғимаратты тұрақсыздыққа ұшыратқандықтан, шіркеуде ағаш құрттарына қарсы сот процесі туралы хабарлайды. 4-тарау, "Аман қалған", Чернобыль апатының "бірінші ірі апат" болған әлемде өтеді. Журналистер әлемнің ядролық соғысқа қадам басқанын хабарлайды. Басты кейіпкер ядролық соғыстың болмайтынын сезініп, қайықпен қашып құтылады. Бұл оқиғаның орын алғаны ма, әлде кейіпкердің параноясының салдары ма, әзірге белгісіз. 5-тарау, "Кеме апаттары", Гериконың "Медузаның сал" картинасын талдайды. Бірінші бөлімі кеме апатының тарихи оқиғаларын және экипаж мүшелерінің аман қалуын баяндайды. Екінші бөлімі картинаның өзін талдайды. Онда Гериконың картинаның эстетикалық құндылығын сақтау үшін немесе оқиғаның мәнін жеңілдету үшін шындықтың күшін "жұмсартқандығы" сипатталады. 6-тарау, "Тау", дін жолын ұстанған әйелдің өлген әкесі үшін дұға ету үшін монастырьға сапар шегуін көрсетеді. "Медузаның сал" картинасы осы оқиғада да маңызды рөл атқарады. 7-тарау, "Үш қарапайым оқиға", RMS "Титаник" кемесінен аман қалған адам, Киелі кітаптағы Юнус пен кит туралы оқиға және 1939 жылы АҚШ-қа және басқа елдерге кіруге тыйым салынған MS "Сент-Луис" кемесіндегі еврей босқындары туралы айтады. 8-тарау, "Жоғары ағыс! ", шалғайдағы орманда түсірілімге барған актердің хаттарынан тұрады, бұл "Миссия" (1986) фильміне ұқсас жоба. Оның хаттары өмірлік жағдайлармен, әріптестері мен режиссердің мінездерімен, жергілікті халықтың ерекшеліктерімен байланысты болғандықтан философиялық және күрделірек бола бастайды, ал әріптесі салмен апатқа ұшырап суға батқанда жағдай шиеленіседі. 8-тарау мен 9-тараудың арасында нөмірленбеген "Қосымша" тарауы орналасқан. Бұл әңгіме емес, мақала түрінде жазылған және махаббат туралы философиялық ойлар мен тарихқа қысқаша шолу ұсынады. Осы тарауда Джулиан Барнсқа тікелей сілтеме жасалған. Суретшінің көрерменге тікелей қарауы бейнеленген Эль Греконың "Оргаз графының жерленуі" картинасымен салыстыру жүргізіледі. Филип Ларкиннің "Арунделдің қабірі" ("Бізден аман қалатыны – махаббат") және В.Х. Ауденнің "1 қыркүйек 1939" ("Біз бір-бірімізді жақсы көруіміз керек немесе өлуіміз керек") өлеңдерінен үзінділер талқыланады. 9-тарау, "Арарат жобасы", Джеймс Ирвиннің кейіпкері Спайк Тигглер туралы әңгімелейді. Тигглер Нұхтың кемесінің қалдықтарын табу үшін экспедиция ұйымдастырады. Бұл 6-тараудағы "Тау" тақырыбымен байланысты. 10-тарау, "Арман", жаңартылған жұмақтың сипаттамасын береді, онда тіпті Гитлер де кездеседі. Ол әр адам үшін жекешелендірілген және сондағы тұрғындар ақырында "өледі".

Сыни қабылдау

Джонатан Коу "Гардиан" журналында "Дүние тарихының 10½ тарауы" кітабына жазған мақаласында, оның "экспериментализмнің жаңалықтарын ұсынбаса да, интеллектуалды және оқуға қолайлы болғандықтан сәтті екенін" айтты. Ол кітаптың "оқырманға нақты адамдық назар аудару немесе қызығушылық тудырмау артықшылығында" кемшіліктері бар екенін де атап өтті. Ол былай деді: "Кітапты тым ақылды (немесе жай ғана ақылды) деп есептеу туралы пікірді айту жомарттыққа да, оңайлыққа да келмейді. Барнс өзінің тақырыптарына шын ниетпен қарайды және эмоционалдық байланысқа ымдау жасайды. Оның басты мәселелерінің бірі – тарихтың мәні, және ол, әрине, 20 ғасырдың соңындағы жақсы, еркін ойлайтын, салауатты саналы либерал ретінде тарихтың кез келген теориясын үлгі немесе жалғастыру ретінде қабылдамайды: 'Бұл мультимедиалық коллажға көбірек ұқсайды', – деп түсіндіреді ол, және бұл, әрине, романның өзінің құрылымдық бөлінуіне себеп". Коу кітаптың билік пен тарих арасындағы қарым-қатынасты "кейіпкерлердің өзара әрекеттесуі арқылы" зерттемегенін айтты. "Осы тұста Барнс көңілімді қалдырды: мен күнделікті қарым-қатынастар саясатына осылайша қызығушылық танытқан романды есімде ұстамадым, немесе оларды 'идеялардың' болжамды әлемінен осылайша аяусыз оқшаулаған романды көрген емеспін". Коу "Жарты тарау немесе Тыныс" бөлімін "бір мезгілде тым әсем және тым салқын" деп бағалады, бірақ кітаптың жалпы бағасы бойынша, "оқырмандар оның қамқорлықтарының ауқымына, зерттеулерінің тереңдігіне және оның қозғалысын қамтитын ептілігіне әсерленіп, сөзсіз таң қалады. Бірақ мұндай үлкен тақырыптар туындағанда, оқырман, қаншалықты қызықты болса да, әзіл-қалжыңнан шаршауы мүмкін. Бұл – арманыңыздағы серікпен бірге ұйықтауға барып, оның орнына қатты қытықтау сияқты". "Нью-Йорк Таймс" газетінде жазған Джойс Кэрол Оутс кітаптың "постмодернистік тұжырымдамаға ие болғанымен, орындалуы оңай және түсінікті" екенін айтты. Ол Джулиан Барнстың бесінші кітабының "оның ұсынылған романы емес, сондай-ақ атауынан көрінетін әлем тарихының поп-тарихы емес екенін" атап өтті. 20 ғасырдың Борхес, Кальвино және Набоков сияқты тұлғаларының, сондай-ақ Ролан Барт және мүмкін Мишель Турнье сияқты авторлардың әсерімен жазылған "Дүние тарихының 10½ тарауы" прозалық шығармалардың жинағы болып табылады, олардың кейбіреулері ойдан шығарылған, ал басқалары эсселерге ұқсайды". Ол оның "мақсаты абстрактілі және философиялық, бірақ оның үні қарапайым". Борхеске ұқсас Джулиан Барнс әр түрлі метаморфозалар арқылы лейтмотивтерді іздеуге бейім". Оутс үшін "қайталау, пермутация және комбинация принципін ескере отырып, Барнстың кейбір прозалық шығармалары басқаларына қарағанда сәттірек болуы заңды". "[ ] екінші шығармасы, "Қонақтар", [ ] мүлдем сенімсіз, ал бас террорист сахналық, Голливуд тілінде сөйлейді". "Бірақ", - деп жазды ол, "Дүние тарихының 10½ тарауы" алға жылдамдаған сайын, лейтмотивтер қайталанып, көбінесе күлкілі және тапқыр комбинацияларда пайда болатындықтан, кітап қызықтырақ және көңілдірек болады; және кітап Флоберттің "Тұтқынының" тондық шеберлігіне жетеді". Оутс кітабын аяқтағанда: "Дүние тарихының 10½ тарауы" өзінің тақырыптарын қарапайымдап, оларды дерлік әдеттегідей етеді: 'Қаншалықты күмәндансақ та, аңыз шындыққа айналады'. Осылайша ол өзінің амбициясын бұзады, тіпті мазақтайды. Егер оқырман кітапқа прозалық шығармалардың белгілі бір үміттерімен келмесе – идеялар осылайша айқындықпен бейнеленеді, олар идеялар екенін ұмытасыз, және әлемдер проза арқылы жанданады, тек талқыланбайды – бұл идеяларға шын ниетпен құштар адамның ойыншыл, тапқыр және көңілді жинағы: постмодернистік эраның квинтэссенциялық гуманисі".