Кіріспе

Тау спорты

Трейл жүгіру – ашық ауадағы жолдармен, көбінесе таулы жерлерде жүгірудің бір түрі. Ол көбінесе елеулі көтерілістер мен түсіністерді қамтиды. Трейл жүгіруді Халықаралық Трейл жүгіру қауымдастығы (ITRA) қадағалайды және ұзақ қашықтыққа жүгірілетін жарыстарды қамтиды. Ол тау және дөңгелек жүгіруге (кейде төбелік жүгіру деп те аталады) ұқсас. Құрметті жол жүгіруден және стадиондағы жүгіруден айырмашылығы, трейл жүгіру әдетте ашық жолдармен, көбінесе таулы жерде өтеді және жиі елеулі көтерілістер мен түсіністерді қамтиды. Жүгірушілер көбінесе жол жүгірумен салыстырғанда денеге тиетін әсердің азайғанын, сондай-ақ ландшафт пен қалалық емес ортаны трейл жүгіруді ұнату себебі ретінде көрсетеді. Табиғатқа бет бұру 2010 жылдары дәстүрлі емес/жолдан тыс триатлон және жаңару жарыстарында қатысушылардың көптеуіне әкелді.

Жабдық

Трейл жүгіруге арналған аяқ киім, жол жүгіруге арналған аяқ киіммен салыстырғанда, қиын жерлерде жүгіруге арналған. Олардың табандары айтарлықтай қалың болып келеді, бұл жолдарда жақсырақ ұстауға мүмкіндік береді, ал аралық табандары тегіс емес және тасты беттерде қолдау үшін қаттырақ жасалған. Трейл аяқ киімдерінде қосымша өкше және саусақ қорғау, сондай-ақ су өткізбейтін технологиялар да кездеседі. Трейл жүгіруге қажетті жабдықтар жолдың ерекшелігіне және ауа райына байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ оларға ылғалды кетіретін киімдер, су бөтелкелері, күннен қорғау кремі, күн көзілдірігі, бас киім, гамашалар, жәндіктерден қорғайтын спрей, фара, құлаққаптар және плющқа қарсы крем кіруі мүмкін. Кейбір трейл жүгірушілер қар мен мұздың үстінде ұстауды жақсарту үшін аяқ киімдерінің табанына жеңіл тісті қапсырмалар бекітеді. Жылдамдық пен тұрақтылықты арттыру үшін өте жеңіл саяхат таяқтарын немесе треккинг таяқтарын пайдалануға болады. Суды тасымалдаудың тағы бір жолы – ішетін түтікпен жабдықталған су қорсанын рюкзакқа, белдікке немесе су тасымалдауға арналған қапқа орнату. "Он қажетті затты" алып жүру дала саяхатының қауіптерін азайтуға көмектеседі.

Жарыс

Трейл жүгіру жарыстары бүкіл әлем бойынша ұйымдастырылады және қашықтығы, жер бедері және тік көтерілуі бойынша әртүрлі болады. Мысалы, АҚШ-та Американың Трейл жүгіру қауымдастығы (American Trail Running Association) тек 1996 жылы АҚШ-тағы трейл жарыстарын өкілдік ету үшін құрылды. Ұлыбританияда Трейл жүгіру қауымдастығы 1991 жылы құрылды. Халықаралық Трейл жүгіру қауымдастығы (ITRA) 2013 жылы құрылды және алғаш рет 2015 жылы IAAF мойындады. Жарыстардағы қашықтық 5 км-ден 100 мильге дейін (161 км) әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген трейл жарыстары ультрамарафондық (ультра) қашықтықта өтеді. Ультрамарафондар әдетте 26,2 мильден (42,16 км) асатын қашықтық деп есептеледі, бірақ 50 км жарыстар көбінесе марафоннан жоғары ең жақын қашықтық болып саналады және трейл жүгіру қауымдастығы арасындағы ең қысқа ультрамарафондық қашықтық деп кеңінен танылады. Ұқсас қашықтықтағы жарыстар көбінесе жер бедері жағынан күрт өзгешеленеді. Бұл әртүрлі трассалардағы нәтижелерді салыстыруды қиындатады. Бұл 10 км немесе марафон сияқты стандартты қашықтықтағы жүгіру уақыттарынан өзгеше. Халықаралық триатлон одағы жыл сайын кросс-триатлон чемпионатын өткізеді. Сонымен қатар, XTERRA триатлоны – жеке жол талқысынан өтетін серия, ол жыл сайын Мауиде чемпионатпен аяқталады.

Көмек станциялары

Көмек станциялары – бұл әдетте 5-10 шақырым сайын орналасқан физикалық бақылау пункттері. Ұзақ марафондардағы көмек станцияларында жүгірушілерге тез сіңетін қанттардан тұратын, гликоген деңгейі төмендеген кезде қажетті күш беруге арналған тағамдар жиналады. Көптеген жол жарыстарында тек бір кезең болады, онда қатысушылардың уақыты жүгірудің барлық ұзақтығында, соның ішінде көмек станцияларындағы тоқтаулары да есептеледі. Дегенмен, жол жүгірудің кезеңдік жарыстары да бар. Мұндай көп күндік жарыстар әдетте кезеңдер арасында толық қолдау мен жабдықтарды қамтамасыз етеді. Бірақ, су мен медициналық көмектен басқа ешқандай қолдау көрсетілмейтін, қатысушылардың барлық жабдықтарын (тамақ, ұйықтайтын қап, киім, компас) өздерімен алып жүруді талап ететін жарыстар да кездеседі. Мұндай жарыстардың ең белгілі мысалы – 1986 жылы тұңғыш рет өткізілген "Marathon des Sables" марафоны.

Етіктік

Жаяу жүру және табиғатта жиі кездесетін сезімтал ортада жолдарды бөлісетін басқа да іс-әрекеттер сияқты, жол жүгірушілер жалпы қалдық қалдырмау қағидаларын және жол әдептерін (яғни жол этикасын) сақтау керек. Жол әдептері мен салты елге, маусымға және ашық (демалыс) аймаққа қарай өзгерсе де, жол әдептерінің басты мақсаты – жол пайдаланушыларының (адамдардың, жануарлардың және кейде моторлы көліктердің) қауіпсіздігі мен жайлылығын қамтамасыз ете отырып, жабайы табиғатты сақтау болып табылады.

Қатысудың шектеулері

Жол жарыстарымен салыстырғанда, қатысушылар саны көбінесе аз болады, себебі тіркелу саны жиі шектеулі. Мұның бірнеше себебі болуы мүмкін: жолдардың тарлығы, ұлттық парктері (жарыс жолдары көбінесе онда орналасқан) рұқсат беру жүйесі арқылы қатысушылар санын шектеуі, қауіпсіздік және қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтар. Еуропадағы Монблан ультрамарафоны немесе АҚШ-тағы Western States Endurance Run сияқты көптеген танымал жарыстар бар, олар үлкен сұранысқа байланысты тіркелу санын шектеуге мәжбүр болды. Осындай шараларға жоғары көтерілгенде келе жатқандарға жол беру, белгіленген жолдардан шықпау, сол жақтан озу (АҚШ-та), тізім бойынша жүру және жылдам жүгірушілерге жол беру жатады.

Жедел тасымалдау

Көбірек адамдар жеке табиғат жолдарында жүгіріп, арқаға ілгіш заттардың ultralight түрін алып жүреді, бұл дәстүрлі рюкзакпен жүруге қарағанда жылдамдыққа мүмкіндік береді. Арқаға ілгіш заттармен жүгіру "fastpacking" деп аталады. Мұндай сапарлар ұзақтығына, ауа райына және жер бедеріне байланысты қиын және қауіпті болуы мүмкін.

Таудан құлап , қашып

Тау және құлап жүгіру (әсіресе Шотландияда осылай аталады) – жолдан тыс, көлденең жерлерде жүгіру және жарыс спорты, онда баурайдың тіктеп өрлеуі маңызды рөл атқарады. "Fell" – Англияның солтүстік-батысында қолданылатын диалект сөз, әсіресе Көлдер аймағында кең таралған. Fell жарыстарына тауды бағдарлау дағдысы және қатысушылардың тіршілік етуге қажетті жабдықтарымен келуі қажет. Трейл жүгіруден айырмашылығы, fell жарыстарының маршруттары көбінесе белгіленбегендіктен, бәсекелестер бақылау пунктеріне өздеріне қолайлы жолды таңдай алады. Тау жүгіруі мен трейл жүгіруінің арасындағы жалғыз айырмашылық – тау жүгіруінің маршрутында кейде асфальтталған учаскелер кездесуі мүмкін. Ол fell жүгіруінен мына екі нәрсемен ерекшеленеді: (1) маршруттар нақты белгіленеді және қауіпті аймақтардан өтеді; (2) тау жүгіруі көбінесе жолдан тыс өтеді, бірақ маршрутта айтарлықтай биіктік болған жағдайда, жабынталған жолдар қолданылуы мүмкін.