Кіріспе

Компанияның акцияларын қарыз ақшамен сатып алу арқылы компанияны бақылауға ие болу. Бір компанияның басқа компанияны сатып алуы, сатып алу құнын өтеу үшін маңызды көлемде қарыз ақшаны (левердж) пайдалану – бұл левердждік сатып алу (LBO) болып табылады. Сатып алынатын компанияның активтері, әдетте, қарызды қамтамасыз ету үшін, сатып алушы компанияның активтерімен бірге кепіл ретінде қолданылады. Қарызды пайдалану, капитал құны акционерлік капиталдан төмен болғандықтан, сатып алуды қаржыландырудың жалпы құнын төмендетуге мүмкіндік береді. Бұл, сатып алудан кейін нашар көрсеткен жағдайда, ақша ағынының жоғалу қаупін арттыру есебінен жасалады. Қарыздың құны төмендеуіне себебі, пайыздық төлемдер корпоративтік табыс салығын азайтады, ал дивиденд төлемдері көбінесе осылай болмайды. Қаржыландыру құнының төмендеуі капиталға үлкен пайда әкеледі, нәтижесінде қарыз капиталға түсетін кірісті арттыруға арналған рычаг ретінде қызмет етеді. LBO термині көбінесе қаржылық демеуші компанияны сатып алған кезде қолданылады. Дегенмен, көптеген корпоративтік мәмілелер банктік қарыз есебінен ішінара қаржыландырылады, демек, олар да LBO болып табылады. LBO түрлері көп: басқарушылық сатып алу (MBO), басқарушылыққа қатысу (MBI), екіншілік сатып алу және үшіншілік сатып алу сияқты, сонымен қатар өсу, қайта құру және банкроттық жағдайларында да кездеседі. LBO көбінесе жеке компанияларда кездеседі, бірақ мемлекеттік компанияларда да қолданылуы мүмкін (PtP – жекешелендіру мәмілесі). Қаржылық демеушілер жоғары леверджді (яғни, қарыздың өзіндік капиталға қатынасын) пайдалану арқылы кірісті арттыруға мүдделі, сондықтан сатып алуды қаржыландыру үшін мүмкіндігінше көп қарыз алуға тырысады. Осының салдарынан көптеген жағдайларда компаниялар "артық қарызға батқан" жағдайға түсіп, өз қарызын өтеу үшін жеткілікті ақша ағынына ие болмай, төлемсіздікке немесе қарызды акциялармен алмастыруға ұшырады, нәтижесінде акционерлер бизнесті кредиторларға жоғалтады.

Шығу тегі

Бірінші кредиттік сатып алу 1955 жылдың қаңтарында McLean Industries, Inc. компаниясының Pan Atlantic Steamship Company-ны, ал 1955 жылдың мамырында Waterman Steamship Corporation-ды сатып алуы болған болуы мүмкін. Бұл мәміленің шарттарына сәйкес, Маклин 42 миллион доллар қарыз алып, басымдық акциялар шығару арқылы тағы 7 миллион доллар тартты. Келісім жабылған кезде, Уотерменнің 20 миллион доллар ақшасы мен активтері 20 миллион долларлық қарызды өтеуге жұмсалды. Льюис Каллманның 1964 жылы Orkin Exterminating Company-ны сатып алуы – алғашқы маңызды кредиттік сатып алу операцияларының бірі. Маклин мәмілесінде қолданылған тәсілге ұқсас, корпоративтік активтерге инвестициялық портфельдерді алу үшін ашық сауда-саттық жүргізілетін холдингтік компанияларды инвестициялық құрал ретінде пайдалану 1960 жылдары салыстырмалы түрде жаңа үрдіс болды. Бұл үрдісті Уоррен Баффет (Berkshire Hathaway) және Виктор Познер (DWG Corporation) танымал етті, ал кейін Нельсон Пелц (Triarc), Саул Штайнберг (Reliance Insurance) және Джерри Шварц (Onex Corporation) қабылдады. Бұл инвестициялық құралдар дәстүрлі кредиттік сатып алулар сияқты бірнеше тактиканы қолданды және сондай-ақ оларға ұқсас компанияларды таңдады, көп жағынан кейінірек жеке капитал фирмаларының алға басушысы болып саналды. Шындығында, «кредиттік сатып алу» немесе «LBO» терминін Познердің ойлап тапқаны қабылданған. 1980 жылдардағы кредиттік сатып алу бумының бастауы 1960 жылдары бірқатар корпоративтік қаржыгерлердің, ең бастысы Джером Кольберг және кейін оның шәкірті Генри Кравистің еңбегімен байланысты. Сол кезде Bear Stearns компаниясында жұмыс істеген Кольберг пен Кравис, Кравистің туысы Джордж Робертспен бірге «өз күшімен даму» инвестициялары деп аталатын бірқатар жобаны бастады. Көптеген мақсатты компаниялардың негіздері үшін тиімді немесе тартымды шығу жолы болмады, себебі олардың көпшілікке шығуға жеткілікті көлемі болмады және негіздері бәсекелестерге сатуға құлықсыз болды: сондықтан сыртқы сатып алушыға сату тартымды болуы мүмкін. Келесі жылдары үш Bear Stearns банкирі Stern Metals (1965), Incom (Rockwood International компаниясының бөлімшесі, 1971), Cobblers Industries (1971) және Boren Clay (1973) сияқты, сондай-ақ Stern Metals-ке салған инвестициялары арқылы Thompson Wire, Eagle Motors және Barrows компанияларын сатып алды. 1976 жылға қарай Bear Stearns пен Kohlberg, Kravis and Roberts арасында шиеленіс күшейіп, олардың компаниядан кетуіне және сол жылы Kohlberg Kravis Roberts құрылуына әкелді.

1980 жылдар

1982 жылдың қаңтар айында АҚШ-тың бұрынғы қазынашылық хатшысы Уильям Э. Саймон және инвесторлар тобы сәлемдесу карточкаларын шығаратын «Гибсон Гритингс» компаниясын 80 миллион долларға сатып алды, оның тек 1 миллион долларын инвесторлар салған деген қауесет тарады. 1983 жылдың ортасына қарай, бастапқы мәміледен кейін он алты ай өткен соң, «Гибсон» 290 миллион долларлық IPO-ны аяқтады және Саймон шамамен 66 миллион доллар табатын болды. «Гибсон Гритингс» инвестициясының табысы кеңінен танымал болған ақпарат құралдарының назарын кредиттік сатып алулардың жаңадан пайда болған қарқынына аударды. 1979 мен 1989 жылдар аралығында 250 миллиард доллардан астам құны бар 2000-нан астам кредиттік сатып алулар жасалғаны есептелді. 1984 жылдың жазында LBO-ны сол кездегі Федералдық резерв төрағасы Пол Волкер, АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясының төрағасы Джон С. Р. Шад және басқа да жоғары деңгейдегі қаржыгерлер қатаң сынап бақты. Барлық айыптаулардың мәні – қарызға батқан пирамида тәрізді құрылымдар құрылып жатыр және олар жақын арада құлап, активтер мен жұмыс орындарын жояды. 1980-ші жылдары сатып алынған компаниялар мен БАҚ көптеген жеке капитал инвестицияларын, әсіресе компанияны жаушақпен сатып алу, активтерді жою, ірі жұмыстан шығару немесе басқа да маңызды корпоративтік қайта құру шараларымен байланысты «корпоративтік шабуыл» деп атады. 1980 жылдары «корпоративтік шабуылшылар» деп танылған ең белгілі инвесторлардың қатарында Карл Айкан, Виктор Познер, Нельсон Пелц, Роберт М. Басс, Т. Бун Пикенс, Гарольд Кларк Симмонс, Кирк Керкориан, сэр Джеймс Голдсмит, Саул Штайнберг және Ашер Эдельман болды. Карл Айкан 1985 жылы «TWA» компаниясын жаулап алғаннан кейін қатыгез «корпоративтік шабуылшы» ретінде танымал болды. «Корпоративтік шабуылшылардың» көптегені Майкл Милкеннің бұрынғы клиенттері болды, оның инвестициялық банк фирмасы «Дрексел Бернхам Ламберт» компанияларды сатып алуға заңды түрде тырысатын және сатып алуды жоғары кірісті борышпен қаржыландыруға көмектесетін соқыр капиталды жинауға көмектесті. 1980 жылдардың соңғы ірі сатып алуларының бірі ең амбициялық болып шықты және шамамен он жыл бұрын басталған қарқынның шыңына жеткенін және аяқталуының басталуын көрсетті. 1989 жылы KKR «RJR Nabisco» компаниясын 31,1 миллиард долларға сатып алуды аяқтады. Бұл сол кезде және одан кейінгі 17 жыл бойы тарихтағы ең ірі кредиттік сатып алу болып саналды. Оқиға «Қақпалардағы варварлар: RJR Nabisco-ның құлауы» атты кітапта (кейін фильмде) баяндалды. KKR ақырында «RJR Nabisco» компаниясын акциясына 109 доллардан сатып алды, бұл «Shearson Lehman Hutton» компаниясының «RJR Nabisco» компаниясын акциясына 75 доллардан жекешелендіру туралы алғашқы хабарламасынан күрт өсті. KKR-ді «Shearson Lehman Hutton» және кейінірек «Forstmann Little & Co.» компанияларына қарсы күресетін келіссөздер мен ұсыныстардың қызу сериясы болды. Сол кездегі ірі банктердің көптеген өкілдері, соның ішінде «Morgan Stanley», «Goldman Sachs», «Salomon Brothers» және «Merrill Lynch» тараптарға кеңес беруге және қаржыландыруға белсенді түрде қатысты. «Shearson Lehman» компаниясының бастапқы ұсынысынан кейін KKR жылдам түрде «RJR Nabisco» компаниясын акциясына 90 доллардан сатып алу туралы тендерлік ұсыныс енгізді, бұл оған «RJR Nabisco» басшылығының мақұлдауысыз іске кірісуге мүмкіндік берді. «RJR» басшылығы «Shearson Lehman» және «Salomon Brothers» компанияларымен бірлесіп, 112 долларлық ұсыныс жасады, бұл олардың Кравис командасының кез келген жауабын жеңе алатынына сендірді. KKR-дің 109 долларлық соңғы ұсынысы төмен болғанымен, «RJR Nabisco» директорлар кеңесі оны қабылдады. 31,1 миллиард долларлық мәміле көлемімен «RJR Nabisco» 2007 жылы KKR және «Texas Pacific Group» компаниялары «TXU Energy» компаниясын сатып алғанға дейін тарихтағы ең ірі кредиттік сатып алу болып саналды. 2006 және 2007 жылдары «RJR Nabisco» кредиттік сатып алу операциясынан асып түскен номиналдық сатып алу бағасы бойынша бірқатар кредиттік сатып алу операциялары жасалды. Алайда, инфляцияға түзетулер жасалғанда, 2006-2007 жылдар аралығында «RJR Nabisco»-дан артық ешқандай сатып алу болған жоқ. 1980 жылдардың соңында сатып алу нарығының артықшылықтары көріне бастады, соның ішінде Роберт Кампеоның 1988 жылы «Federated Department Stores» компаниясын сатып алуы, 1986 жылы «Revco» дәріханаларын сатып алу, «Walter Industries», «FEB Trucking» және «Eaton Leonard» компаниялары банкротқа ұшырады. Сонымен қатар, «RJR Nabisco» мәмілесі шиеленістің белгілерін көрсетіп, 1990 жылы KKR-ден 1,7 миллиард долларлық жаңа капиталды қамтитын қайта капиталдандыруға әкелді. «Дрексел Бернхам Ламберт» 1980 жылдары жеке капиталдың өсімін жоғары кірісті борышты шығарудағы көшбасшылығына байланысты ең көп жауапты инвестициялық банк болды. «Дрексел» үкіметпен келісімге келді, онда ол алты қылмыстық іске қатысқандығын мойындады (үш акцияны сақтау және үш акция манипуляциясы). Ол сонымен қатар 650 миллион долларлық айып төлеуге келісті, бұл сол кезде бағалы қағаздар заңнамасы бойынша ең ірі айып болып саналды. Милкен 1989 жылдың наурыз айында өзіне тағылған айыптардан кейін компанияны тастап кетті.

Мега сатып алудың мерзімі

Пайыздық мөлшерлеменің төмендеуі, несие беру стандарттарының жеңілдетілуі және ашық саудадағы компаниялар үшін нормативтік өзгерістер (әсіресе, Сарбенс-Оксли заңы) жеке капитал индустриясындағы ең ірі өрбуге жағдай жасады. 2002 жылы Dex Media компаниясын сатып алумен белгіленген, АҚШ-тың миллиардтаған долларлық ірі сатып алулары қайтадан түрлі банктерден жоғары кірісті борыштық қаржыландыру мүмкіндігіне ие болды және ірі мәмілелер аяқталды. 2004 және 2005 жылдары ірі сатып алулар жиіледі, оның ішінде 2005 жылы "Toys "R" Us", Hertz Corporation, Metro Goldwyn Mayer және SunGard компанияларын сатып алу болды. 2005 жылдың соңы мен 2006 жылдың басында "ең ірі сатып алулар" бойынша жаңа рекордтар орнатылып, бірнеше рет жаңартылды, ал 2007 жылдың соңындағы ең ірі он сатып алудың тоғызы 2006 жылдың басынан 2007 жылдың ортасына дейінгі 18 айдың ішінде жарияланды. 2006 жылы жеке капитал фирмалары 654 АҚШ компаниясын 375 миллиард долларға сатып алды, бұл 2003 жылы жасалған мәмілелердің көлемінен 18 есе көп. Сонымен қатар, АҚШ-та орналасқан жеке капитал фирмалары 322 қорға инвесторлардың міндеттемелері бойынша 215,4 миллиард доллар жинады, бұл 2000 жылғы көрсеткіштен 22%-ға, ал 2005 жылғы жиналған қордан 33%-ға жоғары. Келесі жылы, жазғы несие нарығындағы тұрақсыздыққа қарамастан, 415 қорға 302 миллиард доллар инвестиция тарту арқылы тағы бір рекордтық қаржы жинақталды. 2006-2007 жылдардағы өрбу кезінде аяқталған мега сатып алулардың қатарында: EQ Office, HCA, Alliance Boots және TXU компаниялары болды. 2007 жылдың шілдесінде ипотекалық нарықтағы дағдарыс кредиттік несиелер және жоғары кірісті борыштар нарығына да тарады. 2007 жылдың алғашқы алты айында нарықтар өте жақсы жағдайда болды, PIK және PIK Toggle (пайызы "төленген түрде") және келісім бойынша жеңіл борыш ірі кредиттік сатып алуларды қаржыландыру үшін кеңінен қолжетімді болды. Шілде және тамыз айларында жоғары кірісті және кредиттік нарықта эмиссия деңгейі айтарлықтай төмендеді, нарыққа тек бірнеше эмитенттер кірді. Нарықтың белгісіз жағдайы табыстың айырмашылығының күрт өсуіне әкелді, бұл жазғы маусымдық төмендеумен бірге көптеген компаниялар мен инвестициялық банктерді қарызды шығару жоспарларын күзге дейін кейінге қалдырды. Алайда, 2007 жылғы Еңбек күнінен кейін нарықта күтілген қалпына келтіру болған жоқ және нарықтағы сенімсіздік мәмілелерді жасауға кедергі келтірді. Қыркүйек айының соңында несиелік жағдайдың толық көлемі айқын болды, Citigroup және UBS AG сияқты ірі несие берушілер несиелік шығындарға байланысты ірі есептен шығарулар жасады. Кредиттік нарық дерлік тоқтап қалды. 2007 жыл аяқталып, 2008 жыл басталғанда несие беру стандарттарының қатаңдалғаны және "мега сатып алулар" дәуірінің аяқталғаны анық болды. Дегенмен, жеке капитал әлі де үлкен және белсенді активтер класы болып табылады және жеке капитал фирмалары инвесторлардан алынған жүздеген миллиард долларлық капиталды жаңа және әртүрлі мәмілелерге жұмсауды жоспарлап отыр.

Екінші және үшінші сатыдағы сатып алулар

Екінші реттік сатып алу – сатып алушы да, сатушы да жеке капитал фирмалары немесе қаржы демеушілері болғандағы кредиттік сатып алу түрі (яғни, кредиттік сатып алу арқылы алынған компанияның кредиттік сатып алуы). Екінші реттік сатып алу сатушы жеке капитал фирмалары мен олардың шектеулі серіктес инвесторлары үшін әдетте толық ажырасымды қамтамасыз етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, екінші реттік сатып алулар сатушы да, сатып алушы да қиын жағдайдағы сатылым ретінде қарастырылғандықтан, шектеулі серіктес инвесторлар оларды тартымсыз деп санап, көбінесе олардан қашық болған. 2000 жылдары екінші реттік сатып алу белсенділігінің артуының басты себебі кредиттік сатып алулар үшін қолжетімді капиталдың көбеюі болды. Көбінесе жеке капитал фирмалары бірнеше себептермен екінші реттік сатып алуға ұмтылады: нишалық немесе кішкентай бизнес үшін стратегиялық сатып алушыларға немесе IPO-ға сату мүмкін болмайды. Екінші реттік сатып алулар IPO сияқты басқа тәсілдерге қарағанда жылдам өтімділік беруі мүмкін. Кейбір бизнес түрлері – мысалы, салыстырмалы түрде баяу өсетінімен, бірақ жоғары ақша ағыны тудыратындары – жеке капитал фирмалары үшін акционерлік қоғамдардың немесе басқа корпорациялардың инвесторларына қарағанда тартымды болуы мүмкін. Екінші реттік сатып алулар, егер инвестицияны одан әрі ұстаудың орнына сату қажет немесе ыңғайлы болса, немесе инвестиция сатушы фирма үшін маңызды құндылық тудырған болса, көбінесе сәтті болады. Екінші реттік сатып алулар екінші нарықтағы сатып алулардан өзгеше, олар әдетте жеке капитал активтерінің портфелін, соның ішінде шектеулі серіктестік үлестерін және корпоративтік бағалы қағаздарға тікелей инвестицияларды сатып алуды қамтиды. Егер екінші реттік сатып алу арқылы алынған компания басқа қаржы демеушісіне сатылса, бұл мәміле үшінші реттік сатып алу деп аталады.

Жарамсыздықтар

Кейбір LBO 2000 жылға дейін корпоративтік банкроттыққа әкелді, мысалы Роберт Кампеоның 1988 жылы «Федерация» дүкендерін сатып алуы және 1986 жылы «Revco» дәрі-дәрмек дүкендерін сатып алуы. 2005–2007 жылдардағы LBO-лардың көптегені де тым жоғары қарыз жүктемесімен қаржыландырылды. «Federated» компаниясын сатып алудың сәтсіздігіне шамамен 97% құрайтын артық қарыз қаржыландыру себеп болды, бұл компанияның операциялық ақша ағынынан асып түсетін үлкен пайыздық төлемдерге әкелді. Көбінесе компания банкроттық жарияламай, қарыз берушілермен қарызды қайта құру бойынша келіссөздер жүргізеді. Қаржылық қайта құру акционерлердің компанияға қосымша қаражат салуын және несие берушілердің талаптарының бір бөлігін кешіруін қамти алады. Басқа жағдайларда несие берушілер жаңа қаражат салып, компанияның меншік үлесін алады, ал ағымдағы меншік иелері өз үлестері мен инвестицияларын жоғалтады. Компанияның жұмысына қаржылық қайта құрудың әсері тимейді. Дегенмен, қаржылық қайта құру басшылықтың көп назарын қажет етеді және клиенттердің компанияға сеніміне нұқсан келтіруі мүмкін. LBO-да қарызды өтеуге қабілетсіздік мақсатты компанияның және/немесе оның активтерінің бастапқы бағасының жоғары болуына байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, мақсатты компанияның кірістері туралы тым оптимистік болжамдар сатып алынғаннан кейін қаржылық қиындықтарға әкелуі мүмкін. Кейбір соттар белгілі бір жағдайларда LBO қарызы АҚШ-тың банкроттық заңнамасына сәйкес, егер ол сатып алынған компанияның банкроттығына себеп болған деп табылса, алаяқтық трансфер болып табылады деп шешті. LBO-ны алаяқтық трансфер ретінде шабуылдауға байланысты сот процесінің нәтижесі, әдетте, операция кезінде мақсаттың қаржылық жағдайын көрсетеді – яғни, LBO кезінде банкроттық тәуекелі маңызды және белгілі болды ма, әлде кейіннен болжалмаған оқиғалар банкроттыққа әкелді ме. Бұрынғы талдау сарапшы куәгерлердің «ерісі» негізінде жүргізілді және өте субъективті, қымбат және болжауға қиын болды. Алайда, соттар көбінесе нарыққа негізделген объективті өлшемдерге көшуде. Сонымен қатар, банкроттық кодексінде «қауіпсіз белім» ережесі бар, ол банкроттық әкімшілерінің сатып алынған акционерлерге төленген өтемақыны қайтарып алуына жол бермейді. 2009 жылы АҚШ-тың алтыншы апелляциялық округі мұндай төлемдерді мемлекеттік немесе жеке компанияның LBO-сында болған-болмағанына қарамастан, жоюға болмайды деп шешті. Мемлекеттік акционерлерді қорғау деңгейіне байланысты ішкі тұлғалар мен кепілдік берушілер алаяқтық трансферлердің негізгі нысанасына айналады. Банктер LBO-лардың сәтсіздігіне жауап ретінде борыш пен капитал арақатынамын төмендетуді талап етуде, осылайша қаржы демеушісінің «жауапкершілігін» арттырып, қарыздық жүктемені азайтуда.