Кіріспе

Берлиннің неміс диалектісі, Германия, Берлин неміс тілі немесе Берлин диалектісі (белгісі: Стандартты жоғарғы неміс, Berliner Mundart, Berlinerisch немесе Berlinisch; қарапайым тілде: Berliner Schnauze), Берлин қаласында және оның айналасындағы үлкен қалалық аймақта қолданылатын аймақтық тіл. Ол Бранденбург диалектісінен пайда болған. Дегенмен, Берлин неміс тіліндегі бірнеше фразалар қалаға тән және ерекше, бұл Франциядан келген гугеноттар сияқты көшпенділердің алуан түрінен шыққандығын көрсетеді.

Шолу

Берлин аймағы 16 ғасырда жазылған тіл ретінде, ал кейіннен сөйлеу тілі ретінде Шығыс төменгі неміс тілінен бірінші болып бас тартты. Бұл стандартты неміс тілінің анық жоғары неміс түбірлерімен, бірақ төменгі неміс тілінің субстратымен қалыптасқан алғашқы аймақтық түрі болды (сондықтан берлиндік тілді Миссингштің ерте түрі деп санауға болады). Жақында ғана бұл жаңа диалект Шығыс төменгі неміс тілі қолданылған айналаға тарады. 20 ғасырдан бері Берлин диалектісі Бранденбург аймағындағы сөйлеу стандарты болып табылады. Дегенмен, Берлиннің өзінде, әсіресе бұрынғы Батыс Берлинде, диалект қазір көбінесе социолект ретінде қарастырылады, бұл көбінесе иммиграцияның ұлғаюы және білімді халықтың күнделікті өмірде стандартты неміс тілінде сөйлеуге бейімділігімен байланысты. Кейде оны жарнамада да кездестіруге болады.

Тарих

Қазіргі Берлин деп аталатын аймақты бастапқыда герман тайпалары қоныстанған, олар, мүмкін, Батыс Берлиндегі Хавель өзеніне өздерінің атын берген. Кейін бұл аймақты иммигрант славяндар мекендеген, мұны Кладов, Букков және Кёпеник сияқты жер-су атаулары, сондай-ақ Берлин сөзі «Киетц» – «қалалық аудан» деген мағынаны білдіреді, куәландырады.

Берлин қаласы Бенрат сызығының оңтүстігінде орналасқан және 1237 жылы тұңғыш рет жазбада кездескеннен бері Төменгі және Орталық неміс тілінің ықпалында болды. 1300–1500 жылдар аралығында Киелі Рим империясының Фландрия аймақтарынан келген иммигранттардың арқасында Берлинде сөйленетін Шығыс Төменгі неміс тілі бірқатар өзгерістерге ұшырады, бірақ ақырында күнделікті тіл ретінде қолданудан тоқтатылды. Нәтижесінде, берік Орталық неміс тілі негізімен, бірақ күшті Төменгі неміс тілі субстраты бар стандартты Жоғары неміс тілінің ерекше түрі пайда болды. Бұл жаңа диалект тек соңғы кезде ғана айналасындағы аймаққа тарады, ол бұрын Шығыс Төменгі неміс тілі болып қала берді. Берлин неміс тілінің «Кёльш» тілімен (Colognian) параллельдіктері бар, ол да өңірлік ерекшеліктерімен және ғасырлар бойы иммиграцияның нәтижесінде қалыптасқан. Екеуі де бастапқы дыбыстардың жұмсаруын көрсетеді, мысалы, «jut» (gut, «жақсы») және «jehen» (gehen, «бару»). 18 ғасырдың соңында кең таралған Бранденбург (немесе Маркиш) диалектісі Жоғарғы Саксонияға негізделген Орталық неміс койнесімен алмастырылды. Бұл басқа Төменгі неміс аймақтарындағы дамуларға ұқсас, онда алғашқыда Missingsch диалектілері құқықтық тілмен аралас тіл ретінде пайда болып, кейін күнделікті тілге ауысты. Жаңадан құрылған койне диалектісі, қазіргі Берлин неміс тіліне өте ұқсас, көршілес Төменгі неміс тілінде сөйлейтін аймақтардан жеке сөздерді («ик», «дет», «ват», «дуф») қабылдады. Берлин 1871 жылдан бастап иммиграцияның үнемі өсіп отыруына байланысты тартылым ортасы болды. Саксония және Силезиядан келген көптеген иммигранттар Берлин диалектісінің Төменгі неміс элементтеріне қарсы тұрды. 1900 жылдары Берлиннен Батыс Германияға үлкен эмиграция толқындары болды, біріншісі 1945 жылы, екіншісі 1961 жылы басталды.

Диалекті

Жоғары неміс тілімен кеңінен ортақ белгілері болғандықтан, Берлин немісі неміс тілінің диалектісі ретінде жіктеледі. Берлин тілі бұрын "қара халықтың" диалектісі деп еленбей келген, ал білімді топтар стандартты саналатын Жоғары неміс диалектін қолдану арқылы тарихи тұрғыдан алшақтаған. Берлин тұрғындары Жоғары неміс тілінің жазба нормаларын қолданады, бірақ Берлин диалектісіне тән лексиканы қамтитын Бранденбург-Берлин сөздігі де бар. Берлин тіліндегі сөйлеуді жазбаға түсіруде транскрипция бойынша бірлік жоқ. Айналымдар сөйлеушілер арасында әртүрлі болады, ал жеке сөйлеушілер коммуникативтік жағдайға қарай өзінің айтылуын өзгерте алады. Жарияланған мәтіндер үшін әр баспагер мәтін ішіндегі Берлин неміс тілінің бөліктері үшін өзінің транскрипция жүйесін белгілейді. Көпшілігі Жоғары неміс орфографиясын қолданады, айтылудағы ерекше айырмашылықтарды көрсету үшін ғана әріптерді немесе сөздерді өзгертеді.

Қазіргі күн

Берлин немісі – Берлин, Бранденбург және Мекленбург-Батыс Померания мен Саксония-Анхальт аймақтарында кеңінен таралған аймақтық тілдің орталық түрі. Бранденбургте Берлин немісі 20 ғасырдан бері әдеттегі тіл ретінде қарастырылады, бірақ Берлиннің өзінде, әсіресе Батыс Берлинде, білімді орта таптың диалектілерін қолданушы адамдардың көптеп келуі нәтижесінде Берлин немісі аймақтағы көптеген диалекттердің біріне айналды, енді ол аймақтық емес, әлеуметтік диалект болып саналады.

Фоналогия

Берлиндегі айтылу басқа Жоғарғы неміс диалекттеріне ұқсас. Дегенмен, ол өзге нұсқалардан ерекшеленетін өзгеше ерекшеліктерді сақтайды. Ең айқын ерекшеліктері – бірнеше сөздің күшті қысқару тенденциясы және Жоғарғы неміс тілінде сөйлейтін көптеген адамдар үшін түсіну қиын болатын шетелдік сөздер мен ағылшын тілінен алынған сөздердің еркін бейімделуі. Сонымен қатар, кейбір сөздерде g орнына j әрпі қолданылады (IPA: [j]), мысалы, "жақсы" деген сөзde "gut" орнына "jut" болады.

"g" орнына "j"

Сөздің басында, алдыңғы дауыстылар мен жуық дауыстардан кейін 'g' дыбысы дауыстық тіл ұшының шамалаушысы [j] ретінде айтылады. Артық дауыстылардан кейін бұл дыбыс дауыстық жұтқыншақ фрикативі [ɣ] ретінде айтылады, бұл жоғары неміс тіліндегі 'r' дыбысына ұқсас.

Монофтонгтар

Көптеген дифтонгтар Берлин неміс тілінде ұзын монофтонгтар ретінде айтылады: au [au] – oo [o:], ei [aɪ] – ee [e:]. Дегенмен, бұл үлгі орта неміс және төмен неміс диалектілері арасында тарихи бөлінісі бар сөздерге ғана қатысты. Мысалы, ein/een ("бір/а/ан") және Rauch/Rooch ("түтін") осы бөлініске сәйкес келеді, ал Eis ("мұз") және Haus ("үй") сәйкес келмейді.

Жоғары неміс тіліндегі ырғақ ауысуы

Төменгі неміс тілімен шектесетін орталық неміс диалектісі болғандықтан, Берлин неміс тілінде жоғарғы неміс тілінің дауыстық өзгерісінің барлық белгілері байқалмайды, керісінше, ескірек ерекшеліктері сақталған, мысалы, жоғарғы неміс тіліндегі Apfel және Kopf сөздеріне сәйкес Appel және Kopp, сондай-ақ das, was және es сөздеріне орнында det/dit, wat және et қолданылады.

Кішірейтулер мен қысқартулар

Берлин диалектісінде сөйлейтіндер жоғары неміс тілінде жеке айтылатын сөздерді көбінесе қысқартып, біріктіреді. Мысалы, жоғары неміс тіліндегі "auf dem" Берлин диалектісінде "uffm" болып айтылады.

Грамматика

Берлиндегі грамматика стандартты неміс тілінен ерекшеленетін бірнеше ерекшеліктерге ие. Мысалы, айыптау және дұрыс септік жағдайлары ажыратылмайды. Сол сияқты, стандартты неміс тілінде ажыратылатын сөздердің байланыс сөздері берлин тілінде ажыратылмайды. Мысалы, стандартты неміс тілінде *wenn* (егер, қашан) шартты, теориялық немесе тұрақты оқиғалар үшін, ал *wann* (қашан) қазір болып жатқан оқиғалар немесе сұрақтар үшін қолданылады. Берлин тілінде олардың арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Жіктеу септігінің формалары да көбінесе сөздердің алдынан қосылатын айыптау септігінің формаларымен алмастырылады, кейде арасына есімдік қосылады: *dem sein Haus* (оның үйі) стандартты *sein Haus* (оның үйі) орнына. Көпше түріндегі сөздерде стандартты көпше түрінің соңғы буынына қарамастан, қосымша *s* әрпі қосылады. *ken* мен аяқталатын сөздер көбінесе күнделікті сөйлеу тілінде *sken* деп жазылып, солай айтылады.