Кіріспе
Негізінен әлеуметтік функция атқаратын тілдік құрылымдар
Тіл білімінде фатикалық тілдік құрылым (/lang/'/f//æ//t//ᵻ//k/, FAT ik) – бұл негізінен әлеуметтік қарым-қатынастарды орнатуға немесе сақтауға қызмет ететін коммуникация. Басқаша айтқанда, фатикалық тілдік құрылымдар семантикалық емес, көбінесе әлеуметтік-прагматикалық функцияларға ие. Оларды күнделікті әңгімелерде байқауға болады, мысалы, маңызды ақпаратты іздемейтін немесе ұсынбайтын, бірақ сыпайылықтың қалыпты жергілікті талаптарын сақтауға дайын екендігін көрсететін әлеуметтік сәлемдесулерде. Бұл терминнің басқа қолданыстарына сөйлеу коммуникациясындағы "әдепкі сөз" (мәні жоқ әңгімелесу) санаты кіреді, онда оны "қарым-қатынасты жақсарту үшін айтылатын сөз" деп те атайды. Роман Якобсонның коммуникация функцияларының типологиясында тілдің 'фатикалық' функциясы коммуникация арнасына қатысты; мысалы, ұялы телефон арқылы сөйлескенде "Мен сені естімеймін, байланыс үзіліп барады" деу. Бұл қолданыс онлайн-қоғамдастықтар мен микроблогтарды зерттеуде де кездеседі.
Мақсаты
Фатикалық қарым-қатынас алғашқыда Гристің әңгімелесу принциптерін бұзудай көрінеді, себебі мағыналық тұрғыдан қажетсіз, жалған немесе маңызсыз ақпарат беруге ұқсайды. Дегенмен, фатикалық қарым-қатынас тілде маңызды рөл атқарады және осы принциптерді бұзбайтын маңызды мағыналық түйсіктерге ие. Сондықтан, оны қатысушылар арасындағы әлеуметтік байланыстарды орнату, сақтау және басқарудағы рөлі тұрғысынан тілдің маңызды бөлігі ретінде түсіну қажет, сондай-ақ бірлестік пен жақындық сезімін қалыптастыру және қатысушыларды сергіте түсу үшін де маңызды.
Тарих
Фатикалық қатынас термині ("тіл арқылы байланысу") антрополог Бронислав Малиновскийдің 1923 жылы жарық көрген "Примитивті тілдерде мағына мәселесі" атты эссесінде пайда болды. Бұл эссе C. K. Огден мен I. А. Ричардстың "Мағынаның мағынасы" еңбегіне қосымша материал ретінде жарияланды. "Фатикалық" термині "тілдік" (яғни "тіл арқылы") мағынасын білдіреді және грек тіліндегі φατός (phatós) – "айтылған, айтуға болатын" және φημί (phēmí) – "мен сөйлеймін, деймін" сөздерінен шыққан.
Контексттің маңызы
Көптеген сөз тіркестері, әдетте фатикалық деп есептеледі (төменде қараңыз), белгілі бір жағдайларда нақты ақпарат сұрау болып табылуы мүмкін. Мысалы, британ тілінде "Қалайсыз?" сәлемдескенде таныс адамға қолданылатын фатикалық тіркес, әсіресе әңгіме бастауға ниеттенгенде. Дегенмен, оны шын ниетпен де сұрауға болады, және мұны жағдайдан, мысалы, дос жаман жаңалық айтқанда, немесе дауыс ырғағынан – нақты сұрақ екенін көрсету үшін төмендейтін интонациядан (сұрақ сөздеріндегідей) немесе тыныш сөйлеуден аңғару керек. Сұрақтың шынайы екенін "қалай сезінесіз?" деген сөзді қосу арқылы да күшейтуге болады ("Қалай сезінесіз?").
Жапон тілі
Жапон тілінде фэтикалық өрнектер қарым-қатынаста маңызды рөл атқарады, мысалы, aizuchi деп аталатын кері байланыс жауаптары. Басқа да осындай өрнектерге кең таралған "Йорошику онегаишимасу" ("бірге жұмыс істеуге келісіңіз", біреумен жұмыс бастамас бұрын қолданылады), "Оцукаресама десу" (әдеби мағынасы "сіз шаршаған болуыңыз керек", бірақ "қайырлы жұмыс жасадыңыз" немесе "жұмысыңызға рахмет" деген мағынада қолданылады – жұмыстан шығар кезде және кейде сәлемдесу ретінде) және "Осева ни натте имасу" ("көмектессіңіз үшін рахмет") жатады.
Мандарин қытай тілі
Қытайда "тамақ жедіңіз бе?" деген фаттық сөз бар, ол ағылшын тіліндегі "қалайсыз?" сұрағымен теңдес келеді. Қытайда тамақ мәдениеті өте маңызды, сондықтан бір адамның тоқ екенін сұрау, сөйлеушінің тыңдаушының осы қарапайым қажеттілігі қанағаттандырылғанын білгісі келетінін көрсетеді. Мұндай сөзді көбінесе қоғамдағы егде жастағы адамдар жас кісілерге айтады.
Парсы тілі
Таароф – парсы қоғамында кең таралған күрделі әдептемелер мен мінез-құлық есімдерінің жиынтығы, ол көбінесе тілде көрінеді.
Уэльс тілі
Уэльс тіліндегі жалпылама сәлемдесу – "sut mae?" ("қалайсың?") сөзінің аймақтық және күнделікті нұсқасы. Оңтүстік Уэльсте оны көбінесе "shw mae" деп, ал солтүстікте – "su' mae" деп айтады. Көбінесе жауап ретінде "iawn" ("жарайды") немесе "iawn, diolch" ("жарайды, рахмет") айтылады, сондай-ақ дәстүрлірек "go lew" ("жақсы") немесе "go lew, diolch" ("жақсы, рахмет") қолданылуы мүмкін. Көптеген туған тілінде сөйлейтіндер осылай жауап бермейді, керісінше, "shw mae?" немесе "su' mae?" деп қайтарады. "Sut mae" сәлемдесуін Уэльс тілінің жақтастары валлий тілінде сөйлейтіндерді әңгімелерді валлий тілінде бастауға, ал тілді білмейтіндерді "көріпкелуге" шақыру үшін пайдаланды. "Shwmae Sumae" күні алғаш рет 2013 жылы өткізілді және қазанның 13-і күні жыл сайын тойланады.
Көркем шығармаларда
Фатикалық тіркестерді авторлар, әсіресе ғылыми фантастика немесе қиял-фантастика жанрында, әлем құрудың бір бөлігі ретінде жиі жасайды. Джордж Р.Р. Мартиннің "Мұз және от әні" шығармасында Эссос халқы "Валар Моргулис" ("Барлық адамдар өлуге тиіс") деп айтады, оған "Валар Дохаэрис" ("Барлық адамдар қызмет етуге тиіс") деп жауап береді. "Жұлдызды соғыстар" сериясында "Күш сенімен болсын" сөзі қоштасу үшін қолданылады. "Жұлдыз жолында" "ұзақ өмір сүріп, гүлденіңіз" тіркесі фатикалық мағынада қолданылады, оған вулкандық сәлем қосады. Маргарет Атвудтың "Қыздың ертегісі" кітабында "Жеміс құтты болсын" - Гилеад Республикасының халқы арасында қолданылатын әдеттегі сәлемдесу, оған "Тәңір ашып берсін" деп жауап қайтарылады.
Сөзбе-сөз емес фэтикалық көріністер
Сөздік емес фэтикалық өрнектер адамның жеткізетін немесе білдіретін хабарына назар аудару немесе толықтыру үшін сөздік емес қарым-қатынаста қолданылады. Күлімсіреу, ишара жасау, қолмен амандасу сияқты мысалдар осыған жатады. Кельн университетінің профессоры доктор Карола Суркамптың пікірінше, сөзсіз фэтикалық қарым-қатынас көздің бағыты, бетке қан жүгіру, дене күйі сияқты қасаң физикалық белгілер арқылы да білдірілуі мүмкін, және олар әңгіменің барысын реттеуде маңызды рөл атқарады.
Онлайн фаттық өрнектер
Фатикалық өрнектер интернеттегі әртүрлі коммуникация платформаларында қолданылады, мысалы, әлеуметтік желілерде. Кейбір платформалар тікелей айтусыз адамдар арасында белгілі бір хабарларды жеткізу үшін немесе олардың арасындағы байланысты білдіру үшін пайдаланушылардан белгілі бір әрекеттер жасауды талап етеді және оған итермелейді. Мұндай мысалдарға «лайктар», пікірлер/жауаптар, бөлісулер/қайта жариялаулар, эмодзилерді қолдану сияқтылар жатады. Радованович пен Рагнедда осы фатикалық жазбаларды әлеуметтік байланысты сақтаудың, пайдаланушылар арасындағы қарым-қатынастарды және бірлескен қатысушыларды мойындаудың негізгі функциясы бар әлеуметтік коммуникативтік құрал ретінде қарастырады.