Патша баласының жазасын көтеретін бала

Кіріспе

Тарихи мамандық

Қамшы соғылатын бала – ерте заманалық Еуропада ханзадемен (немесе жас монархпен) бірге тәрбиеленген, ханзаденің жасаған қателіктері үшін оның көз алдында дене жазасын алған бала. Ханзаденің өзі жазаланбаған, өйткені оның патшалық мәртебесі ұстазынан жоғары болған; досының жазаланғанын көру, оны қайталамауға бірдей ынталандыруды қамтамасыз ететін. Осыған ұқсас бір мақал бар: «Арыстанның алдында итті ұрып-соғу». Сол кездегі ұстаздардың жазалау үшін қамшы қолдануы кең таралған. Заманауи дәлелдер қамшы соғылатын балалардың бар екенін көрсетсе де, кейбір ханзадалардың ұстаздарынан қамшы жегенін де көрсетеді, алайда Николас Орме ақсүйектердің басқа оқушыларға қарағанда сирек жазаланғанын болжайды. Кейбір тарихшылар қамшы соғылатын балаларды толығымен миф деп санайды; ал басқалары бұл құдайлық құқықпен қорғалған бала патшаға ғана қатысты, ал қарапайым ханзадаларға емес деп санайды. Ренессанс гуманизмінде Эразмның «Христиан ханзаданың тәрбиесі» (1516) және «Declamatio de pueris statim ac liberaliter instituendis» (1530) атты трактаттары ханзадаларды дене жазалаудың жөнсіздігін айтады, бірақ прокси жазалау туралы ештеңе айтпайды. Хартли Колридж 1852 жылы былай деп жазды: «Өкiл арқылы қамшы соғу – патшалық қанға ғана тән ерекше құқық. Кедейлердің балалары үшін бұл жоғарылау сатысының бірінші қадамы ретінде өте құнды болды». Джон Гоф Николс 1857 жылы былай деп жазды: «Бүкіл мәселе біршама аңызға толы, және кейбір жазалау шаралары қолданылған болса да, Патшаның мектептегі достарының ішінде кімнің кінәлі болғанына қарамастан, патшалық қылмыстардың құрбаны немесе құтқарушы ретінде біркелкі таңдалғаны екіпайлы». Қазіргі ағылшын тілінде «қамшы соғылатын бала» – күнәнің құнын өтейтін ешкі, құлдырау немесе құрбандық қой сияқты мағына беретін метафора; сондай-ақ, ол көп жылдар бойы жеңіліске ұшыраған, топтық қорлаудың құрбаны болған немесе басқалардың іс-әрекеттері үшін әділетсіз айыпталған адамды білдіруі мүмкін.

A whipping boy was a boy educated alongside a prince (or boy monarch) in early modern Europe, who supposedly received corporal punishment for the prince's transgressions in his presence. The prince was not punished himself because his royal status exceeded that of his tutor; seeing a friend punished would provide an equivalent motivation not to repeat the offence. An archaic proverb which captures a similar idea is "to beat a dog before a lion." Whipping was a common punishment administered by tutors at that time. There is little contemporary evidence for the existence of whipping boys, and evidence that some princes were indeed whipped by their tutors, although Nicholas Orme suggests that nobles might have been beaten less often than other pupils. Some historians regard whipping boys as entirely mythical; others suggest they applied only in the case of a boy king, protected by divine right, and not to mere princes. In Renaissance humanism, Erasmus' treatises "The Education of a Christian Prince" (1516) and "Declamatio de pueris statim ac liberaliter instituendis" (1530) mention the inappropriateness of physical chastisement of princes, but do not mention proxy punishment. Hartley Coleridge wrote in 1852, "to be flogged by proxy was the exclusive privilege of royal blood. It was much coveted for the children of the poorer gentry, as the first step in the ladder of preferment." John Gough Nichols wrote in 1857, "the whole matter is somewhat legendary, and though certain vicarious or rather minatory punishments may have been occasionally adopted, it does not seem likely that any one individual among the King's schoolfellows should have been uniformly selected, whether he were in fault or not, as the victim or scape goat of the royal misdemeanours". In current English, a "whipping boy" is a metaphor which may have a similar meaning to scapegoat, fall guy, or sacrificial lamb; alternatively it may mean a perennial loser, a victim of group bullying or someone who is unfairly blamed for the actions of others.

Кейінгі әдебиетте

Сэмюэл Роулидің 1604 жылғы «Сен мені көрсең, сен мені білесің» пьесасы болашақ Эдуард VI-ның балалық шағын бейнелейді. Ол теннис ойнау үшін сабақтан қашып кеткенде, Эдвард «Нед» Браун балалардың тәлімгеріне шіркеуге қамшы салуға жіберіледі. Кранмер былай дейді: «Ол принцтің кінәсі үшін осылай қамшыланды. / Бір айдың ішінде оның құрметі көбірек білім алды. / Бұрынғы бір жылда жеткенінен гөрі / әлдеқайда артық. Өйткені ол әлі де қорқақ бала, құлпынын сақтау үшін, / Ол қайда барса да, оны сағаттап қорқытады». Принц король Генри VIII-ді Недті рыцарьлық дәрежеге көтеруге көндіреді: «кедей джентльменнің артында жарақаты бар, егер оның рыцарьдық атағы осы жерде болмаса, ол жараны көрсетеді». Нед ұстаздардың рыцарьды қамшылаудан бас тартатынын үміттенеді, ал ақымақ оған: «Егер олар солай істесе, ол сені лорд етеді, содан кейін олар батыл бола алмайды» дейді. Бұл туынды қамшымен соғу идеясының қалыптасуына көмектескен болуы мүмкін. Джон Донн 1628 жылы айтқан уағызында өкілдікпен қамшылау туралы айтты: «Кейде, үлкендердің балалары мектепте кінә жасағанда, басқа біреу олардың орнына қамшыланады, бұл оларға әсер етеді және жақсы мінез-құлықты қалыптастырады; бірақ егер сол адам олардың ауруына ем жасаса, бұл оларға пайда бермейді: Құдайдың басқаларға жасаған жазалары сізге үлгі болар; бірақ сіз ем алу үшін ауырғандықтан, өзіңіз алыңыз». «Оксфорд ағылшын сөздігінде» «қамшымен соғатын бала» сөзінің ең алғашқы жазбасы 1647 жылы Джон Трапптың Киелі кітапқа түсініктемесінен алынған: «Ашық күнә жасағандар және екі немесе үш куәгердің куәлігімен айыпталушылар: Барлығының алдында сөккеніңіз жөн, бірақ оларды қамшымен соққан балалар сияқты емес». Ален Рене Лесаждың 1715 жылғы «Гил Блас» романының V кітабында Леганез графы ұлының ұстаздарына оны ұруға тыйым салғанда, оның орнына Дон Рафаэль қамшыланады: «Бұл қиын мінезді жас лордты оның ақымақ әкесінің бұйрықтарына қарсы келмей, үрейлендіруге арналған ең тапқыр тәсіл». Уолтер Скотттың 1822 жылғы «Найгелдің бақыты» романында Шотландияның жас Джеймс VI-ның (кейін Англияның Джеймс I) қамшымен соғатын баласы Малагроутер туралы былай делінген: «Джордж Бьюкененнің қатаң басшылығымен, ол жазалаудың орынбасарына қарсы болды, Джеймс өзінің кінәсінің жазасын өтеді, ал Мунго Малагроутер жұмыссыз қалды; бірақ Джеймстің басқа ұстазы, шебер Патрик Янг, осы іске әлдеқайда салтанатты түрде кірісті және ханзаданың міндеті орындалмаған кезде, жас корольдың жанын қамшымен соғу арқылы қорқытты». Марк Твеннің 1881 жылғы «Принц және кедей» романында кедейдің Эдвард VI ретіндегі маскарадына ханзаданың қамшымен соғатын баласынан, марқұм сэр Хамфри Марлоудың ұлы және оның есімін алған, Генри VIII үйінің «бас лейтенанты» ақпарат көмектеседі. Твен былай деп жазды: «Джеймс I және Карл II кішкентай болғанда, сабақтарын орындамағанда, олардың жазасын алу үшін қамшымен соғатын балалары болған, сондықтан мен өз мақсаттарым үшін кішкентай ханзадама да бір қамтамасыз етуге батылдық бар». Сид Флейшманның 1987 жылы балалар әдебиеті саласындағы Ньюбери жүлдесін жеңіп алған «Қамшымен соғатын бала» кітабы, Жемми есімді тышқан аулаушымен бірге оқиға барысында төмендік танытқан ханзада Хорас туралы айтады. Джордж Р. Р. Мартиннің 1991 жылдан бері жарық көрген «Мұз бен от әні» фантастикалық сериясында Томмен Баратеон мен Джоффри Баратеон кейіпкерлерінің Пате есімді қамшымен соғатын баласы бар. Дэвид Белбиннің 2002 жылғы балалар романы «Бой Кинг» романында Барнаби Фитцпатрикті Джон Чек Эдвард VI-ға дөрекі сөздер үйреткені үшін қамшылайды; Эдвард енді ешкім қамшымен соғатын балаларды ұстамайды деп наразылық білдіргенде, Чек «Ричмонд герцогының біреуі болды» дейді. Чек Фитцпатрикті Эдвардқа тиісті жазадан босатады. Сара Рульдың 2016 жылғы «Сот өмірінен көріністер немесе қамшымен соғатын бала мен оның ханзадасы» пьесасында Англияның Карл I және Карл II-нің бейнеленген суреттерінде қамшымен соғатын балалар бар.

Samuel Rowley's 1604 play When You See Me You Know Me depicts the childhood of the future Edward VI. When he skips class to play tennis, Edward "Ned" Browne is sent to the chapel to be whipped by the master of children. Cranmer says, "Since he was whipped thus for the prince's faults. / His grace hath got more knowledge in a month. / Than he attained in a year before, / For still the fearful boy, to save his breech, / Doth hourly haunt him, wheresoe'er he goes." The prince persuades king Henry VIII to knight Ned: "the poor gentleman was pitifully wounded in the back parts, as may appear by the scar, if his knightship would but untruss there". Ned hopes the tutors will refrain from whipping a knight, to which the fool retorts, "If they do, he shall make thee a lord, and then they dare not." This work may have helped the idea of a whipping boy to take root. John Donne alluded to proxy whipping in a sermon he preached in 1628: "Sometimes, when the children of great persons offend at school, another person is whipped for them, and that affects them, and works upon a good nature; but if that person should take physic for them in a sickness, it would do them no good: God's corrections upon others may work by way of example upon thee; but because thou art sick for physic, take it thyself." The earliest attestation of the word "whipping boy" in the Oxford English Dictionary is from a 1647 Bible commentary by John Trapp on : "Those Presbyters that sin publikely and those who were convicted by two or three witnesses : Rebuke before all, yet not as if they were whipping boyes". In Book V of Gil Blas (1715) by Alain René Lesage, when the Marquis of Leganez forbids his son's tutors from beating him, Don Raphael is flogged in his stead: "a most ingenious device, by which to keep this troublesome young lordling in awe, without trenching on his foolish father's injunctions". The Fortunes of Nigel (1822) by Walter Scott describes Malagrowther, the fictional whipping boy of the young James VI of Scotland (later also James I of England): "Under the stern rule, indeed, of George Buchanan, who did not approve of the vicarious mode of punishment, James bore the penance of his own faults, and Mungo Malagrowther enjoyed a sinecure; but James's other pedagogue, Master Patrick Young, went more ceremoniously to work, and appalled the very soul of the youthful King by the floggings which he bestowed on the whipping boy, when the royal task was not suitably performed." In Mark Twain's 1881 novel, The Prince and the Pauper, the pauper's masquerade as Edward VI is aided by information from the prince's whipping boy, son and namesake of the late Sir Humphrey Marlow, a "Head Lieutenant" in Henry VIII's Household. Twain wrote, "James I. and Charles II. had whipping boys, when they were little fellows, to take their punishment for them when they fell short in their lessons; so I have ventured to furnish my small prince with one, for my own purposes." The Whipping Boy by Sid Fleischman, which won the 1987 Newbery Medal for children's books, tells of the brattish Prince Horace who learns humility on an adventure with his whipping boy, a rat catcher named Jemmy. In George R. R. Martin's fantasy series A Song of Ice and Fire, published from 1991, the characters Tommen Baratheon and Joffrey Baratheon have a whipping boy named Pate. In David Belbin's 2002 children's novel Boy King, Barnaby FitzPatrick is whipped by John Cheke for teaching Edward VI swear words; when Edward protests that nobody has whipping boys any more, Cheke says "the Duke of Richmond had one". Cheke relents from giving FitzPatrick the whipping owed to Edward. Sarah Ruhl's 2016 play "Scenes from Court Life, or The Whipping Boy and His Prince" includes whipping boys in its depictions of Charles I and Charles II of England.

Қазіргі заманғы құлдық

Қазіргі құлдық туралы айтылатын кейбір оқиғаларда, қожайынның баласы жасаған құқық бұзушылықтары үшін құлдар жазаланған жағдайлар кездеседі. 19 ғасырдағы Оңтүстік Қытайда императорлық емтихандарға дайындалып оқитын жігіттердің серіктері ретінде ұсталған құлдардың арасында Джеймс Л. Уотсон бір мысал келтірген. Алекс Тизонның 2017 жылғы "Менің отбасымның құлы" атты деректі эссесінде автордың анасы 1940 жылдардағы бір оқиғаны еске алады: өтірік айтқандығы үшін ұсталған ол, Лола атты қызметшіні әкесінің белдігімен 12 рет сауаттандыруға мәжбүр етеді. Бирам Дах Абейд Мавританияда құлдарды "ауырсынуды көтеретін" немесе қамшымен ұруға арналған адамдар ретінде пайдалануды айыптайды.