Кіріспе

Финляндиядағы атыс қаруын реттеу елдегі атыс қаруын қолданудың саяси және нормативтік аспектілерін қамтиды. Аң аулау және спорттық ату – кең таралған хоббилер. Шамамен 300 000 адам аң аулауға рұқсат алса, 34 000 адам спорттық ату клубтарының мүшесі болып табылады. 1 500-ден астам адам қару-жарақ коллекционері болып тіркелген. Сонымен қатар, көптеген резервтегілер әскери қызметтен кейін өздерінің жартылай автоматты мылтықтары мен тапаншаларын пайдаланып, дағдыларын жетілдіреді. Финляндиядағы заңды атыс қаруы әрбір мылтық бойынша тіркелуге және лицензия алуға тиіс. Елде шамамен 1,5 миллион тіркелген ұсақ атыс қаруы бар. Оның ішінде 226 000 – қысқа ұңғылы қарулар (тапаншалар, револьверлер), ал қалғаны ұзын ұңғылы қарулар (мылтықтар, оқпандар). Шамамен 650 000 адамның кем дегенде бір рұқсаты бар, яғни финдердің 12 пайызы атыс қаруына ие. Жалпы, заңды түрде қару иелену көрсеткіші Швеция, Франция, Канада және Германия сияқты елдерге ұқсас. Заңсыз, тіркелмеген атыс қаруларының саны он мыңнан миллионға дейін жетеді деген болжам бар. Олардың көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жасырылған қару-жарақтар деп саналады. 1998 жылғы қазіргі Атыс қаруы заңы – 1933 жылғы бұрынғы заңның жаңаша жазылған нұсқасы. Финляндия Еуропалық Одаққа қосылғаннан кейін заң Еуропалық қару-жарақ директивасына сәйкес қайта қарастырылды. 2007 және 2008 жылдары мектептерде болған оқ ату оқиғаларында қылмыскерлер .22 калибрлі жартылай автоматты тапаншаларды қолданғаннан кейін, 2011 жылы қысқа ұңғылы қаруларға қатысты заңнама айтарлықтай күшейтілді. Дегенмен, ешқандай атыс қаруына толық тыйым салынбаған, және принцип бойынша кез келген адам кез келген қару түріне лицензия алуға өтініш бере алады.

Реттеу

Атыс қаруына иелік ету мен оны пайдалану 1998 жылғы «Атыс қаруы туралы» заңмен реттеледі. Атыс қаруын иелену үшін әрқашан лицензия қажет, және барлық қарулар тіркеледі. Атыс қаруын тек белгілі бір мақсатта (мысалы, аң аулау, оқ ату полигонында) пайдалану кезінде ғана алып жүруге болады. Мұндай іс-шараға атыс қаруын тасымалдау кезінде қаруны босатып, қапқа немесе сөмкеге салу керек. Атыс қаруының иесі, қару мен оқ-дәрілер рұқсатсыз адамдардың қолына тимейтініне көз жеткізуге міндетті. Қаруды сақтау талаптары оның түрі мен санына байланысты. 6,35 мм (0,25 дюйм) калибрге дейінгі пневматикалық қарулар, олардың бастапқы жылдамдығына қарамастан, реттелмейді. Ірі калибрлі пневматикалық қаруға рұқсат қажет, егер адамда атыс қаруына лицензиясы болмаса. Садақ пен арбалет Финляндияда реттелмейді, ал бұрышқы газ (pepper spray) реттеледі. Шуды басу құрылғылары (suppressors) атыс қаруының бөліктері саналады, бірақ оларды жеке лицензиясыз пайдалануға болады. Патрон сыйымдылығы стандартты лицензия бойынша қысқа қару үшін 21 патронға, ал ұзын қару үшін 11 патронға дейін шектелген. Басқа атыс қаруы аксессуарларына ешқандай шектеу қойылмаған. Лицензиясы жоқ адам атыс қаруын тек тікелей қадағалау астында ғана пайдалана алады. Атыс қаруын заңсыз иеленуі үшін айыппұл салынуы мүмкін немесе екі жылға дейін бас бостандығынан айырылуға болады, бірақ толық автоматты қару немесе басқа қылмыс жасау үшін пайдаланылған жағдайларда одан да қатаң жазалар қолданылуы мүмкін. Дегенмен, лицензиясы жоқ атыс қаруын, егер бұл қару иесінің бастамасымен жасалса, салдары жоқ қайтаруға болады. Кейбір оқ-дәрі түрлерін (мысалы, кеңейтілген пистолет патрондары немесе тұтандырғыш патрондарды) сатып алу үшін, атыс қаруына лицензиядан өзге, арнайы рұқсат қажет. Адамның иелене алатын оқ-дәрі мөлшері «Атыс қаруы туралы» заңмен шектелмейді. Алайда, жарылғыш заттарды қауіпсіз сақтауға қатысты заңнама қолданылады. Әдетте, бұл бір үй шаруашылығына ең көп дегенде 20 000 патрон (бос капсюльдерді қоса) және 2 кг ұнтақ мөлшерін білдіреді, ал одан көп мөлшерде сақтау үшін жеке шаралар қабылдануы керек.

Ережеге ұсынылатын өзгерістер

Қазіргі уақытта, қарапайым жағдайларда лицензия алу процесін жеңілдету жұмыстары жүргізілуде. Бұрыннан рұқсаттары бар және жауапкершілікті сақтайтын иесі ретінде өзінің жақсы тәжірибесін көрсеткен өтініш беруші, қосымша рұқсаттарды алуға оңайрақ мүмкіндік алады. 2017 жылы Еуроодақ "ЕО қару-жараққа тыйым салу" деп аталған Атыс қарулары жөніндегі директиваға өзгерістер енгізді. Жергілікті жерде іске асырылғанда, атыс қаруын пайдаланушылар үшін ең маңызды өзгеріс – 10 және 20 оқтан артық сыйымдылығы бар автоматты винтовкалар мен тапаншалардың автоматты зарядталатын дүңгіршектеріне қатаң бақылау қойылатын болады. Жаңа заң бойынша, олар тек спорттық атушылар мен резервтегілерге ғана қолжетімді болады, бірақ аңшыларға емес. Мұндай дүңгіршектерді (лицензиясыз) біліп-біліп иелену, барлық атыс қаруы лицензияларын жоюға себеп болады.

Жеке қорғаныс және өзін-өзі қорғау

1980 және 1990 жылдары қару-жарақ лицензияларының шамамен 7% жеке қорғаныс мақсатында берілді. Бірақ қазір олар осы негізде лицензия беруді тоқтатты, алайда бұрынғы рұқсаттар жарамды күшінде қалады. Нақты қауіп болған жағдайда өзін-өзі қорғау үшін бұрышпен шашыратуға арналған газға лицензия алу мүмкіндігі сақталады. Аң аулау немесе спорттық қолдануға рұқсат етілген қаруды осы шаралардан тыс жерде тасымалдауға тыйым салынған. Дегенмен, адам өзін қорғау үшін қолда бар кез келген құралды, соның ішінде қаруды заңмен пайдалана алады. Кез келген күш қолдану шарасы қауіп-қатердің деңгейіне пропорционалды болуы керек.

Қылмыстардағы рөлі

2010 және 2015 жылдар аралығында барлық адам өлтірулердің 15%-ы оттық қару қолданылып жасалған. Олардың 73%-ында қылмыскердің қаруы заңсыз болған. 2007 жылы Йокелада және 2008 жылы Каухайокиде болған екі мектептегі оқ жарылысы Финляндия тарихындағы бейбіт уақыттағы ең қорқынышты жаппай кісі өлтіру болып табылады, олар тиісінше 8 және 10 құрбандықтың өмірін қиды. Екі жағдайда да қылмыскерлер 0,22 калибрлі, тек жақында ғана лицензия алған пистолетпен қаруланған. Пекка Эрик Аувиненнің жағдайында бастапқы өтініш 9 мм пистолетке болған, бірақ ол қабылданбады. Оқиғадан кейін полиция лицензия беруде немқұрайлы болды деген айып тағылды, себебі екі қылмыскердің де спорттық атумен байланысты айтарлықтай тарихы болмаған. Полиция өздерінің шешімін қорғап, қолда бар ақпаратта күдікті ештеңе болмағанын, сондықтан өтінішті қабылдамауға негіз болмағанын мәлімдеді. 2011 жылы заңнама өзгертілді және қазірде пистолет лицензиясы тек екі жылдық құжатталған, белсенді пистолетпен ату хоббисінен кейін және 20 жасқа толған адамдарға ғана беріледі.

Өзін-өзі өлтірудегі рөлі

2013 жылы оттық қару (заңды түрде де, заңсыз түрде де сақталған) өзін-өзі өлтірудің 18 пайызында қолданылған. Кейбір адамдар мұны мәселе деп есептейді және қару-жараққа қатысты заңнаманы қатаңдауды қалайды. Ал басқалары өз-өзіне қол жұмсау көрсеткішінің азайып бара жатқанын, бірақ қару-жарақ саны өзгермегенін атап көрсетеді.

Әскери резерв

Әскери қызметке арналған қару-жарақтар Финляндия қорғаныс күштерінде сақталады және олар тек резервистердің оқулары немесе жаппай шақыру кезінде ғана беріледі.