Кіріспе

Ағаштық қозғалыс түрі, оның ішінде қолмен тербелу. Брахиация ("brachium" сөзінен шыққан, латынша "қол"), немесе қолмен тербелу, – приматтардың тек қолдарын пайдаланып ағаш бұтағынан бұтаққа өту арқылы жүзеге асыратын ағаштық қозғалыс түрі. Брахиация кезінде дене кезекпен әр алдыңғы аяқтың астына тіреледі. Бұл қозғалыс түрі Оңтүстік-Шығыс Азиядағы кішкентай гиббондар мен сиамгандар үшін негізгі қозғалыс құралы болып табылады. Гиббондар, әсіресе, өз қозғалыс әрекеттерінің 80% дейін брахиация арқылы жүзеге асырады. Кейбір Жаңа әлем маймылдары, мысалы, ұршық маймылдар мен мурикилер бастапқыда жартылай брахиаторлар ретінде жіктеліп, ағаштарда секіру мен брахиацияның үйлесімімен қозғалады. Жаңа әлемнің кейбір түрлері бесінші қолдайтын құйрығын пайдаланып, ілгіш мінез-құлықты да көрсетеді. Дәлелдер Шығыс Африканың миоцен дәуірінде өмір сүрген, жойылып кеткен Proconsul маймылының ерте түрінде ілгіш мінез-құлық дамығанын көрсетті, сондықтан оны пробрахиатор деп атады. Приматтардың анатомиясы мен мінез-құлқы туралы толығырақ зерттеулердің нәтижесінде ғылыми қауымдастықта жартылай брахиатор және пробрахиатор терминдері көбінесе қолданылмайтын болды. Кейбір балалар парктерінде маймылдарға арналған таяқшалар бар, онда балалар брахиация жасап ойнайды. Гиббон дене құрылымының эволюциясын қалыптастырумен қатар, брахиация олардың мінез-құлқының стилі мен ретіне де әсер етеді. Мысалы, басқа приматтар балаларын арқасында көтеріп жүргенімен, гиббондар балаларын қарнында көтереді. Бұл олардың ойын, көбейіп және төбелесу әрекеттеріне де әсер етеді. Гиббондардың тамақтану кезінде екі қолмен ілгіштікпен (bimanual suspension) ұстап тұру арқылы эволюциялық артықшылықтарға ие болатыны айтылады. Кішкентай приматтар ұзақ уақыт бойы екі қолымен ілгіштікпен тұра алмайды, ал үлкен приматтар бұтақтардың ұштарындағы азық-түлік ресурстарын пайдалану үшін тым ауыр болса, гиббондар ұзақ уақыт бойы ілгіштікпен тұрып, ұзын қолдарын бұтақтардың ұштарына жеңілрек жеткізе алады. Тағы бір теорияға сәйкес, брахиация төрт аяқты секіру мен көтерілуге қарағанда тыныш және көзге түспейтін қозғалыс түрі болып табылады, бұл жыртқыштардан жақсы жасынуға мүмкіндік береді.

Тұрақты байланыс

Бұл брахиация түрі приматтың баяу жылдамдықпен қозғалғанда кездеседі және жануардың ағаш бұтағы сияқты нәрсеге үнемі қол тигізіп отыруымен сипатталады. Бұл қозғалыс түрі, жануарды төмен механикалық шығынмен алға жылжыту үшін гравитациялық потенциал және трансляциялық кинетика екі энергия түрінің арасындағы пассивті алмасуды пайдаланады.

Рикошетал

Бұл типтегі брахиация приматтарға жылдам қозғалу үшін қолданылады және әрбір қол тірегімен байланыс арасындағы ұшу фазасымен сипатталады. Рикошеттік брахиация алға жылжу үшін трансляциялық және бұрылыс кинетикалық энергиясын алмастыруды пайдаланады және оны "қамшы сияқты" қозғалысқа теңейді. Брахиациялық приматтарда да, маятник моделіндегі қозғалатын шардың да қозғалысын іске қосу үшін гравитациялық үдеуді пайдалануға болады. Бұл тірі маймылдар мен адамдардың жоғарғы жіңішкелер мен кеуде қуысының көптеген ерекше морфологиялық ерекшеліктерін түсіндіруге мүмкіндік береді. Мамандандырылған ілгіш мінез-құлықтың гоминидтер тобы арасында тәуелсіз дамығаны көрсетілді. Ертедегі гоминидтерде көптеген өрмелеуге бейімделулер табылды және осы бейімделулердің кейбіреулерін қазіргі адамдарда да көруге болады. Тірі маймылдарда анықталған ерекше дене позасы, жіңішкелердің пропорциялары және дене құрылысы бұрынғы өрмелеу мінез-құлқына бейімделу арқылы жақсы түсіндіріледі.