Кіріспе

Француз "post bac" жүйесіндегі екі жылдық академиялық бағдарлама Khâgne (kaɲ), ресми түрде classes préparatoires littéraires деп аталады, бұл француздық "post baccalauréat" жүйесіндегі екі жылдық академиялық бағдарлама, әдебиет және гуманитарлық ғылымдарға бағытталған. Бұл Classe préparatoire aux grandes écoles (CPGE, бейресми түрде classe prépa) үш негізгі түрінің бірі, математика және инженерия саласындағы Mathématiques supérieures немесе бизнес саласындағы Classes préparatoires économiques et commerciales сияқты басқа CPGE мамандықтарынан ерекшеленеді. Қатаң айтқанда, "хагн" сөзі осы бағдарламаның соңғы жылына қатысты. Шын мәнінде, курс екі жылға бөлінеді және жеке атаулары бар:
1-жыл: ресми түрде Lettres Supérieures, көбінесе гипокань
2-жыл (+3 +4): ресми түрде Première Supérieure, көбінесе хагн
Екі жылдық бағдарлама тұтастай алғанда, көбінесе гипокань хагн ipokaɲˈkaɲ немесе жай ғана хагн деп аталады. 2020 жылы Франция бойынша 130-ға жуық лицей гипокань сыныптарын (1-жылдық) ұсынды, ал кем дегенде 30-ында хагн (2-жылдық) болды. Хан бағдарламасына дайындау үшін тарихи тұрғыдан танымал оқу орындары – олардың кейбіреулері 19 ғасырдан бері – Париж қаласындағы беделді лицейлер (лицейлер Генри IV, Луи Ле Гранд, Кондорсе, Фенлон, Жансон де Сайли), Париж маңында (Лицей Лаканал Ссо, Версальдегі fr) және елдің ірі қалаларында (мысалы, Лиондағы Лицей дю Парк, Бордодағы Лицей Монтень) бар.

Хандық бағдарламаның негізгі ерекшеліктері

Орта мектепті (бакалавриат) бітіргеннен кейін, гуманитарлық ғылымдарға қызығушылығы зор француз студенттері университетте (l'université, сленг la fac) лицензиат бағдарламасын таңдауы мүмкін; немесе олар университет жүйесінен тыс, лицейде (орта мектеп) өтетін, іріктеп алуға негіделген хагн курсын таңдауы мүмкін. Университет пен хагн екі бәсекелес жүйенің арасындағы формальды айырмашылықтардың бірі – университет студенттері академиялық ұйымның жаңа түрін (әдетте, лекциялық залдарда студенттердің көп санымен) таныстырса, хагн студенттері орта мектепте (лицей) таныс болған ұйымды жалғастырады, ол тұрақты топтан (35-40 мүшеге дейін) тұрады. Бұл студенттер мен профессорлары арасындағы өзара әрекеттесуді күшейтеді, бұл сапалы білім беруді қамтамасыз етеді деп есептеледі. Егер хагн бағдарламасы мемлекеттік мектепте оқытылса, оқу ақысы жылына 0-300 евроны құрайды; жеке мектептер жоғары ақы талап етеді. Франциядағы ең беделді хагн бағдарламалары мемлекеттік мектептерде орналасқан, сондықтан олар негізінен тегін. Хагнның ресми мақсаты – бакалавриат студенттерін үш Écoles normales supérieures (ENS) –ге түсу үшін дайындау, атап айтқанда, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар бөлімдеріне (Section Lettres, Section Lettres et sciences humaines) конкурстық емтиханға (le Concours) дайындау. Студенттер хагн бітіргеннен кейін Concours-қа қатысып, сәтті болмаса, екінші жылды бір немесе тіпті екі рет қайталауға құқылы. Бұл студенттердің бағдарламаны жалпы алғанда екі жылдан төрт жылға дейін оқуына мүмкіндік береді (сонымен қатар жаргон терминдері туралы бөлімді қараңыз). ENS-ке іріктеліп алмаған студенттердің көпшілігі үшін, хагн бағдарламасын бітіргенінің өзі жұмыс нарығында бағалы болып саналады, тіпті ол ресми диплом бермесе де.

Хаттар ханы (Ульма және Лион)

Қалған екі түрі – әдеби хагн: Лион хагны және Ульм хагны. Ульм хагны Париждегі Жоғары нормалды мектепке (ENS) түсу емтиханының A/L бөліміне дайындалады. B/L хагны сияқты, A/L хагнының ерекшелігі – кейбір пәндердің оқу бағдарламаларының шектелмеуі. Түсу емтиханының әрбір пәні жазбаша және ауызша түрде тапсырылуы тиіс. Жазбаша емтиханға арналған алты пәнге бірдей коэффициент беріледі: француз әдебиеті, тарих және философия бойынша эссе, көне тілден аударма, заманауи тілден аударма және оның талдауы, сондай-ақ мамандық бойынша пән. Ауызша емтихан кезінде француз әдебиеті мәтінін талдау, философия, заманауи және көне тілдерден емтихан алу шексіз бағдарламаға негізделеді, сонымен қатар тарих бойынша оқу бағдарламасын кеңейту де солай. Дегенмен, мамандық бойынша емтихан нақты бағдарлама бойынша жүргізіледі. Ульм хагнында шамамен 2000 студент оқиды. Лион хагны. Ол Лиондағы Жоғары нормалды мектепке (ENS) дайындалады, ол Ульм Жоғары нормалды мектебінен (ENS Ulm) жаңа, бірақ нақты және тәжірибелік ғылымдар сияқты кейбір зерттеу салаларында жоғары бағаланады. Оқытылатын әрбір пәннің оқу бағдарламасы жыл сайын өзгереді. Барлық пәндер емтиханның жазбаша бөлігі үшін бірдей маңызды болғанымен, ауызша емтиханда бір немесе екі пәнге ерекше назар аударылады, бұл Лион Жоғары нормалды мектебіне (ENS) түсу емтиханын Ульм Жоғары нормалды мектебіне (ENS Ulm) қарағанда мамандандырылған етеді. Жыл сайын Лион хагнына 3000 студент қабылданады. Лион хагнының ағылшын тіліне маманданған студенттері үшін ENS Paris Saclay-ға түсу мүмкіндігі бар, бұл дәстүрлі түрде ғылымға бағытталған Жоғары нормалды мектеп, бірақ ағылшын тілі мамандары үшін қосымша 10 орын ұсынылады. Іріктеу процесі Лион Жоғары нормалды мектебіндегі (ENS Lyon) емтихан нәтижелеріне басымдық беруді және ағылшын тіліне қатысты пәндерді ғана қамтитын, одан да арнайы ауызша емтиханды қамтиды. Көптеген адамдардың ойынша, «классикалық» және «заманауи» арасындағы айырмашылық Ульм хагны мен Лион хагныны қарама-қарсы қою классикалық және заманауи әдебиет арасындағы айырмашылықпен түсіндірілмейді, себебі классикалық әдебиет Лион хагнында да оқытылады. Бұл айырмашылық 1902 жылы сол кездегі Халыққа білім беру министрі Александр Рибо ұсынған «классикалық бағдарлама» мен «заманауи классикалық» арасындағы айырмашылыққа негізделген. 1902 жылға дейін барлық орта мектеп сыныптары «классикалық» деп есептелді, яғни ежелгі тілдер ғылым саласын таңдаған студенттер үшін де міндетті болды. Реформа «заманауи» бөлімдерді құрды, онда ежелгі тілдер міндетті емес еді.

Университет

Хандықтардың көпшілігі B/L және A/L хандықты аяқтағаннан кейін университетке оқуға түседі, алайда, хандықтан кейін бизнес мектептері немесе инженерлік мектептер (ENSAE, ENSAI және т.б.) сияқты грандес-экольдерге түсушілердің саны артып келеді. Дайындық класында оқитын студенттер бір мезгілде университетке де тіркеледі, осылайша дайындық класында өткен жылдар университеттерде мойындалады: гипохандықты бітірген студент таңдаған мамандығы бойынша университеттің екінші курсына түсуге құқылы; хандықты бітірген студент таңдаған мамандығы бойынша француз бакалавриат бағдарламасының үшінші және соңғы курсына бірден түсе алады. Хандықты қайталаған жағдайда студентке бакалавр дипломының толық немесе ішінара теңдестірілуі мүмкін. Жазбаша емтиханды тапсырып, бірақ ауызша емтиханды тапсыра алмаған студенттер аспирантурада жазбаша емтихан тапсырған пәндерін оқуға мүмкіндік алады. Гранде-экольдер мен IEP-лерден басқа, хандық студенттері таңдаулы университет бағдарламаларына, мысалы, магистратураға да түсе алады.

Тарих

1890 жылға дейін орта мектепті бітірген түлектер ENS-ге түсу емтиханына дайындалу үшін орта білімнің соңғы жылына сәйкес келетін риторика класын (classe de rhétorique) қайталап оқитын. Мұғалімдер оларға жоғары сынып оқушыларына қарағанда қиынрақ тапсырмалар беретін. Lycée Louis le Grand осы “ескі оқушыларды” жинау үшін арнайы сынып – Première supérieure, сондай-ақ rhétorique supérieure немесе rhétosup класын құрды. Кейін Lycée Henri IV соңғы жыл мен Première supérieure арасына Lettres supérieures (немесе Lettres sup) курсын енгізді. Lettres supérieures және Première supérieure екі жылдық білім берудің жалғасы ретінде қарастырылып, студенттерді ENS-ке дайындау мақсатында құрылды. Бұл жүйе 1930 жылдарға қарай қалыпты жағдайға келді. Оқу жүктемесі жоғары, аптасына шамамен 35 сағат сабақ және одан да көп жұмыс болғандықтан, студенттер үшін бұл өте стресстік болуы мүмкін. Емтихандар қиын және бәсекелестікке толы, сондықтан студенттер екінші курсқа қайта оқуы немесе толығымен сүрегі кетіп, лицензия немесе басқа да біліктілік алуы жиі кездеседі. Бағалау жүйесі (0-ден 20-ға дейін) хагндердің философиясын көрсетеді: студенттердің күшті жақтарын емес, кемшіліктерін баса көрсету. Сондықтан көптеген бағалар 4 пен 11 аралығында болады, соңғысы – өте жақсы баға. Бұл бағалау жүйесі студенттерді де мотивациясыз қылады, бірақ ол “prepas” білім беру жүйесінің сыныптарындағы интеллектуалды “әскери дайындық” мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Сабақтарда әдебиет (қазіргі заманғы және классикалық), тарих, философия, география, тілдер мен лингвистика элементтері қарастырылады – гуманитарлық бағыттағы жан-жақты білім, бірақ студенттер әдетте бір немесе екі пәнге маманданған болады. Сынаушылар хаг студенттеріне қарағанда, бакалавриаттан стандартты университеттерге түскен 40% студентке жұмсалатын қаражаттың үлесі шамадан тыс екенін айтады. Сондықтан олар мұны француз жоғары білім беру жүйесінің элиталық екендігінің белгісі деп санайды, әсіресе көптеген сәтті түлектердің көпшілігі артықшылықты жоғары және орта тапқа жататын отбасылардан шыққандықтан. Оны қорғаушылар сапаға баса назар аудару деп есептейді.

Этимология

Хагн (f.) сөзі – француз тіліндегі "буын шапқан" мағынасындағы cagneux сөзінен туындаған, жалған грек сөзі. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында бұл сөз көбінесе академиялық топтағы адамдарды, әсіресе классикалық білімдерді зерттейтіндерді қысыммен сипаттау үшін қолданылған. Атап айтқанда, cagneux әскери академия студенттері гуманитарлық ғылымдар студенттеріне қарсы мазақ ретінде қолданылған, олардың дене шынықтыру сабақтарына (мысалы, ат спорты және фехтование) қатыспай, кітап үстінде жиырылып отырып, дене мүшелерінің деформациясына ұшырауы мүмкін деп есептелген. 20-шы ғасырдың басында гуманитарлық ғылымдар студенттері өздерін мазақтау үшін cagneux терминін қабылдап, оны грек сөзіне ұқсату үшін жазуын (khâgneux) өзгертті. Грек тілімен ойын бірінші курс атауы – гипохагн сөзінде де жақсы көрінеді. Бұл сөз грек тіліндегі ὑπο hypo префиксін, яғни "астында" деген мағынаны қолданып, хагн сөзінен әжуалық түрде туындаған.

Слэнг терминдері мен фольклор

Студенттер әдетте жыл атауын қысқарту үшін акронимдерді қолданады, сондықтан гипохагния HK aʃka, хагния K ka болып табылады. Студенттік жаргон бойынша, алғаш рет хагняға қатысқан бұрынғы гипохагнюкті карре (немесе кхаррес) деп атайды. ENS-ке жыл аяғындағы қабылдау емтиханын тапсыра алмаған хагнюк екінші рет сәттілігін сынап көру үшін хагнюк жылын қайталай алады; бұл жағдайда ол куб (немесе хюб) деп аталады. Бұл терминдер студенттің жүйеде өткізген жылдарының санына сәйкес келеді: екі жыл (HK + K) квадратқа сәйкес келеді (фр. m² = mètres carrés = шаршы метр), үш (HK + K + K) текшеге (фр. m³ = mètres cubes = текше метр). Хагнеуді екі рет қайталайтын хагнеуді бикарре (немесе бикарре) деп атайды, әдетте ол бика деп қысқартылады. Сонымен, хагн сыныпта оқушылардың жартысы квадраттар, үштен бірі кубтар, және біраз бикалар соңғы емтиханда өз мүмкіндіктерін сынап жатыр. Туынды етістіктерді пайдаланып, "Je vais cuber" деп айтуға болады (яғни "Мен хагняны екінші рет сынап көруге ниеттенемін"); немесе "Je vais quand même pas bicater!" ("Мен үшінші жыл хагняға бармаймын!").